Lady Bird
Zama
Cobain
The Rider
Foxtrot
Boeken: 200 jaar Frankenstein

Het monster leeft voort

Het buitengewoon invloedrijke boek Franken­stein van Mary Shelley bestaat tweehonderd jaar. Twee tentoonstellingen, boeken en film­vertoningen hangen dit jaar de vlag uit om dat te vieren.

Door André Waardenburg

Op 1 januari 1818 verscheen Frankenstein; or, The Modern Prometheus in een oplage van vijfhonderd exemplaren. Bij die eerste editie stond nog niet de naam Mary Shelley op het titelblad, wat later tot speculatie leidde of zij het wel zelf geschreven had. Hoe groot was de invloed van haar man, dichter Percy Shelley? Christopher Frayling maakt korte metten met de speculaties over het auteurschap in zijn boek Frankenstein: The First Two Hundred Years. Hij vergeleek alle beschikbare manuscripten en concludeert dat van de ongeveer 72.000 woorden die het boek telt er hooguit 4.000 van Percy Shelley zijn, hij fungeerde vooral als eindredacteur.
De ontstaansgeschiedenis van Mary Shelleys invloedrijke boek is bijna even legendarisch als haar verhaal, dat zij op achttienjarige leeftijd bedacht in een Zwitserse villa die de romantische dichter Lord Byron huurde aan het meer van Genève. Het weer was de hele zomer van 1816 slecht en uit verveling begonnen Byron, de Shelleys en wat anderen elkaar spookverhalen voor te lezen, waarna Byron voorstelde dat zij allemaal zelf ook een spookverhaal zouden schrijven. Die ene doorweekte zomer leverde de twee invloedrijkste horrorverhalen uit de culturele geschiedenis op: Byrons arts Polidori schreef The Vampyre, dat Bram Stoker later aanzette tot het schrijven van Dracula, en Mary Shelley bedacht Victor Frankenstein en het naamloze monster dat hij uit delen van lijken schept en via elektriciteit tot leven wekt. Wat er gebeurde in Villa Diodati is overigens verfilmd, in Ken Russells Gothic (1986) en als proloog van het bij vlagen zeer campy The Bride of Frankenstein (1935).
Shelleys boek is een waarschuwing aan de mens om niet voor God te spelen door wetenschap te misbruiken voor eigen glorie, een boodschap die uitermate geschikt is om op onze eigen tijd toe te passen: van de gevaren van het atoomtijdperk tot genetische manipulatie. En zo geschiedde dan ook veelvuldig, het aantal Frankenstein-adaptaties is eindeloos.
De beroemdste is de versie uit 1931, met Boris Karloff als het monster dat zowel angst als medelijden inboezemt. Wie aan het monster denkt, ziet meteen een grommende Karloff voor zich met vierkant voorhoofd, elektroden in zijn nek, geloken ogen en slepende tred. De film was immens succesvol, waarna studio Universal hem met zeven vervolgen flink uitmolk. De laatste was een parodie: Abbott and Costello Meet Frankenstein (1948). Door het verhaal weer uiterst serieus te nemen, redde het Britse Hammer een decennium later Frankenstein van een steeds verdergaande ridiculisering en parodiëring. The Curse of Frankenstein (1957), met Peter Cushing en Christopher Lee, voert het idee van de amorele 'mad scientist' door tot zijn uiterste consequentie en ook het monster is weer het vleesgeworden kwaad. Vele vervolgen volgden, van parodie (Mel Brooks' Young Frankenstein, 1974) tot Tim Burtons liefdevolle hommage Frankenweenie (2012).
Fraylings boek gaat over de totstandkoming van het boek en de impact ervan. Die was eerst beperkt maar kreeg een enorme zet toen er in 1824 een toneelstuk van werd gemaakt. Frayling gaat ook uitgebreid in op haar biografie, beschrijft de historische context, en laat zien hoe de toenmalige stand van wetenschap en werkelijke gebeurtenissen een plaats kregen in het verhaal. Zo reisden de indertijd nog ongetrouwde Mary en Percy naar de desolate Mer-de-Glace (de noordzijde van de Mont Blanc) — de beschrijvingen daarvan in haar dagboek vonden vrijwel rechtstreeks hun weg naar het manuscript.
Een kort maar interessant hoofdstuk van Fraylings boek, dat schitterend geïllustreerd is, gaat over de vele manifestaties van Dr. Frankenstein en zijn creatuur — het monster heet dus geen Frankenstein, een veel gemaakte vergissing — in de populaire cultuur. Van films en strips tot poppetjes en postzegels. Die invloed zal nog wel even voortduren. Het monster leeft voort.

Frankenstein: The First Two Hundred Years | Christopher Frayling | Reel Art Press, 2017 | 208 p. | €38,50 | Er zijn twee tentoonstellingen: Frankenstein, op weg naar een nieuw mens is t/m 28 oktober te zien in Rijksmuseum Boerhaave, Leiden, Frankenstein, ik denk, dus ik ben is t/m 26 juni te zien in Museum TwentseWelle Enschede, inclusief filmprogramma | Op 16 april wordt Frankenstein (1931) voorzien van een nieuwe score en geluidseffecten door Kevin Toma en Ronnie van der Veer op het Imagine Filmfestival, eye amsterdam


Boeken kort

Scènes uit mijn eigen draaiboek | Nouchka van Brakel | 2018, Querido | €22,99
Nouchka van Brakel is een van de belangrijkste Nederlandse filmregisseurs van de twintigste eeuw en een prominent feministe. Zo beschrijft ze dat tijdens het maken van de baanbrekende film Een vrouw als Eva (1979) — de eerste Nederlandse film die de lesbische liefde verbeeldt — Harry Mulisch met een rechtszaak dreigde indien zou blijken dat ze zijn boek Twee vrouwen (dat bijna tegelijkertijd werd verfilmd) ter inspiratie zou hebben gebruikt. Van Brakel lachte Mulisch in zijn gezicht uit en schrijft waarom haar film wél een authentieke verbeelding van de vrouwenliefde is: research doen. De vermenging van het persoonlijke en politieke in Van Brakels leven maakt Scènes uit mijn eigen draaiboek tot een spannende reis. Zo lezen we onder andere over de introductie van de Nouvelle Vague, de opkomst van Dolle Mina, de films van Agnès Varda en Robert Altman, de tientallen films die ze niet heeft kunnen realiseren en het ontstaan van de documentairereeks Vrouwen vertellen (1992). Hierin vertellen vijf vrouwen die een belangrijk moment uit de moderne geschiedenis hebben meegemaakt over hun leven. Van Brakel sluit het boek af met de wens dat ze in het door Pim de la Parra bedachte filmersparadijs ooit de film De koekjesboom zal kunnen maken, een film waarin een vurig pleidooi voor het onderwijzen van de fantasie wordt gegeven.

Classical Storytelling and Contemporary Screenwriting Aristotle and the Modern Scriptwriter | Brian Price | 2018, Routledge | €38,50
De tekst die tot het einde van de mensheid de heilige graal voor de dramatische kunsten zal zijn, is waarschijnlijk de Poetica van Aristoteles. Het is een werk dat veel scenarioschrijvers waarschijnlijk ooit hebben gelezen, maar dat nu al jaren in een boekenkast stof staat te happen. Brian Price heeft de taak op zich genomen om Aristoteles' opvattingen inzetbaar te maken voor de praktijk van het scenarioschrijven anno 2018. Voor Price staat centraal dat ieder succesvol verhaal, of het nu gaat om een mythe of een hedendaagse Hollywoodfilm, in essentie dezelfde structuur bezit, een structuur die Aristoteles reeds wist aan te wijzen. Elk hoofdstuk begint met een citaat uit de Poetica, zoals: "A beginning is that which does not follow anything by causal necessity, but after which something naturally is or comes to be" (Poetica, deel VII), waarna Price deze gedachte vertaalt naar de manier waarop het hoofdpersonage in de plot wordt geplaatst en de dramatische vraag van het personage zichtbaar wordt. Een welkome appendix voor beginnende scenarioschrijvers is een lijst met opdrachten om het schrijven aan te zwengelen en te scherpen.

Samenstelling Jorik amit Galama | International Theatre & Film Books | Leidseplein 26 | 1017 PT Amsterdam | t 020 622 6489 | theatreandfilm-books.com


top
laatste nummer

Artikelen

april 2018
Go Short: When I Say Vagina... Waarom niet gewoon kut zeggen?
Tien jaar Go Short Deur naar de internationale filmwereld
Xtended: nieuw VR-programma in EYE Draaiduizelig door de vierde wand heen, en dan door de andere vijf
Xtended in Eye: My Name is Peter Stillman Verdwalen in het labyrint van Paul Auster
Stop de Spoilerfobie Een goede film kun je niet verpesten
Mei '68: De mythe en de films Waar is de revolutie gebleven?

Interviews

april 2018
Robert Schwentke over Der Hauptmann 'We hebben niet meer de mentaliteit om de barbaren te verslaan'
Kaouther Ben Hania over Beauty and the Dogs 'Voor mij is Meriem Ben Mohamed een held'
Mahamat-Saleh Haroun over Une saison en France 'Vluchtelingen zijn geen stroom maar individuen'
Nanouk Leopold over Cobain Een jonge gids door de onderwereld van Rotterdam
Digna Sinke over Bewaren — of hoe te leven 'Wat leuk dat je dat vloerkleed nog hebt'
Chloë Zhao over The Rider Paarden, mensen en verhalen temmen in Pine Ridge
Samuel Maoz over Foxtrot 'Een bijbel inruilen voor een Playboy lijkt me gezond'
Marleen Jonkman over La Holandesa 'Dit mag je best een droomdebuut noemen'
Susanna Nicchiarelli over Nico, 1988 Nico: kunstenaar, overlever, doorrookt en Duits
Yan Ting Yuen en Robert Kosters over De achtste dag Crises uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst
Liu Jian over Have a Nice Day 'Het lijkt of mensen keuzes hebben, maar dat is niet zo'

Rubrieken

april 2018
Thuiskijken
Boeken: 200 jaar Frankenstein Het monster leeft voort
Actie!
Humans of Film Amsterdam
Redactioneel
Het nieuwe kijken: Alles in Ordnung
Filmsterren
Kort
The Thinking Machine 17 Opmerkingen over het vormen van de abstracte verzamelingenleer



laatste nummer

Recensies

april 2018
The 15:17 to Paris Even een terreuraanslag verijdelen
Au revoir là-haut Kuifje en de Eerste Wereldoorlog
The Bastard Eén doorlopende Vatersuche
Beauty and the Dogs Een verkrachting in Tunesië
Bewaren — of hoe te leven Armbandje van kippenbotjes
Cobain Het is wel mijn moeder
Djam Alleen muziek mag over grenzen gaan
Foxtrot Als je zoon sterft, vooral veel water drinken
Der Hauptmann Als monsters langs de Duitse dorpen
Have a Nice Day Gangsters, aasgieren en schildpad-viagra
Het is gezien In de orkaan van volkswoede
La Holandesa Stoerheid en broosheid in Chili
Lady Bird Verdriet duurt een liefdesliedje lang
Nico, 1988 Weg is eindelijk de mythe van de mannequin
Het oneindige zoeken In de ban van patronen
A Quiet Place Zenuwslopende stilte want de monsters horen alles
Ready Player One Spielberg zet zijn speeltje in de etalage
The Rider Een man een man, een paard een paard
Une saison en France De kille lichtstad
So Help Me God Galgenhumor in de rechtbank
Zama Apocalypse toen