Western
Ubiquity
More Human Than Human
The Third Murder
Holland Festival: The Artist & the Pervert / Hyena
Robert Schwentke over Der Hauptmann

'We hebben niet meer de mentaliteit om de barbaren te verslaan'

Een jonge Duitse deserteur ontpopt zich in de laatste weken van de Tweede Wereldoorlog tot een meedogenloze Wehrmachtofficier. In het ronduit akelige Der Hauptmann verbeeldt Robert Schwentke een historisch onderbelichte passage: de wreedheden van de Duitse Wehrmacht jegens Duitse deserteurs.

Door Omar Larabi

Het is april 1945. In de laatste twee weken voor de capitulatie is Duitsland verworden tot een niemandsland: een postapocalyptisch landschap waarin dronken legereenheden in het aanhoudende winterse weer jagen op deserteurs. Deze laatste stuiptrekking van het nazibewind wordt verbeeld in de openingsscène: de jonge deserteur Willie Herold (Max Hubacher in een sterke rol) raast door de modder en de sneeuw, achternagezeten door een bloeddorstig gezelschap, tot hij in een luxueus voertuig een officiersuniform aantreft. Het pak zit als gegoten. Deels door eigen impulsen, deels door de reacties van anderen, verandert de deserteur in de weken die volgen in een sadistische despoot.
In het op ware gebeurtenissen gebaseerde Der Hauptmann ontkracht Robert Schwentke — in navolging van historisch onderzoek — de mythe dat de Wehrmacht tijdens de Tweede Wereldoorlog in tegenstelling tot de SS geen wreedheden beging. Tijdens het International Film Festival Rotterdam vertelde Schwentke, bekend als regisseur van Hollywoodfilms als Red (2010) en Insurgent (2015), over zijn motivatie om de film te maken. "Zodra militaire, patriarchale en gewelddadige samenlevingen hun externe vijand hebben verloren, volgt een inwendige strijd. Der Hauptmann is daarom niet nog een film over een concentratiekamp; ik wilde een film maken over de dynamiek en structuur van het nationaalsocialisme, zonder uitvoerig in te gaan op antisemitisme."

Vluchtweg
Het resultaat is een akelige filmervaring, waarin Schwentke de gruwelijkheden niet weglaat. "Als je geen geweld laat zien dan verraadt je de slachtoffers. Je kunt niet niets tonen. Maar we exploiteren en dramatiseren het geweld niet; het fungeert meer als een objectieve getuigenis: het is mechanisch, machinaal geweld. Ik vind sowieso dat je alleen een film moet maken over het fascisme als je bereid bent om het publiek bloot te stellen aan iets wat ze liever niet zouden willen zien."
Als voorbeeld noemt Schwentke een van zijn inspiraties: Pier Paolo Pasolini's Salò, or the 120 Days of Sodom (1975). "Dit is een van de meest relevante films over het fascisme, omdat een film over het fascisme niet vermakelijk kan zijn. Dat zou obsceen zijn." Hij vertelt dat Der Hauptmann net zo fatalistisch is als Salò: "De meeste zwaarmoedige films hebben een escapistisch achterdeurtje waar het publiek door kan vluchten zoals een uitgesproken stijl of humor. We wilden een film maken zonder zo'n vluchtweg; een film die je niet loslaat. Door te filmen vanuit het perspectief van de daders, in dit geval de Wehrmacht, wil Schwentke het publiek confronteren met nieuwe vragen over schuld en boete." Ook de overwegend jonge cast zag die premisse wel zitten. "Ze vonden dat de film gemaakt moest worden en wilden onderdeel zijn van het avontuur. Ik denk dat ze zich bovendien realiseerden dat dit een type film is die nog niet bestaat"
Dat er voorafgaande aan de opnames flink was gerepeteerd, voorkwam niet dat sommige acteurs het moeilijk hadden tijdens de opnamen. "Het was zwaar voor de cast om deze personages te spelen. Ik geef je een voorbeeld: tijdens de scène in het strafkamp waarin de soldaten op een kuil vol deserteurs schieten, had ik de Poolse figuranten de opdracht gegeven te smeken voor hun leven. Een acteur die een van de schutters speelde maar die de lichamen niet kon zien, barstte in tranen uit toen ik 'cut' zei. Een andere acteur had zo'n moment toen hij voor het eerst de figuranten zag en rook in de barakken. Ik voelde zelf ook zo'n vlaag van afkeer."

Chaos
Tegen het einde van het gesprek rijst de vraag in hoeverre het uniform het sadisme aanwakkert. Volgens Schwentke kan de mens zich achter het uniform verschuilen: "Het uniform verschaft Willi Herold een autoriteit, die maakt dat hij zichzelf niet meer hoeft te bewijzen." Schwentke vertelt over een bekend Duits verhaal over Der Hauptmann von Köpenick: "Dat is een waargebeurde passage uit de tijd van keizer Wilhelm over een schoenmaker die soldaten wijsmaakt dat hij — in een door hem zelf samengesteld outfit — een legerofficier is. De titel van de film is een knipoog naar dat verhaal."
Schwentke vraagt zich ondertussen hardop af of het ontzag voor het uniform een typisch Duits verschijnsel is. Hoewel in de film een "universele waarheid" centraal staat, zegt hij: "Mensen hebben de neiging om wreedheden te begaan; om de ander in een vijand te veranderen. Chaos is altijd dichtbij en sluimerende bewegingen als het fascisme verdwijnen nooit volledig. In die zin moet Der Hauptmann fungeren als een soort tegengif. Omdat ik voel dat we in het westen niet meer de mentaliteit hebben om de barbaren te kunnen verslaan. Kijk naar Trump: hij etaleert zo'n enorme afkeer van de democratie, maar het lukt die democratie niet om met hem af te rekenen."


top
Artikelen
Go Short: When I Say Vagina... Waarom niet gewoon kut zeggen?
Tien jaar Go Short Deur naar de internationale filmwereld
Xtended: nieuw VR-programma in EYE Draaiduizelig door de vierde wand heen, en dan door de andere vijf
Xtended in Eye: My Name is Peter Stillman Verdwalen in het labyrint van Paul Auster
Stop de Spoilerfobie Een goede film kun je niet verpesten
Mei '68: De mythe en de films Waar is de revolutie gebleven?

Interviews
Robert Schwentke over Der Hauptmann 'We hebben niet meer de mentaliteit om de barbaren te verslaan'
Kaouther Ben Hania over Beauty and the Dogs 'Voor mij is Meriem Ben Mohamed een held'
Mahamat-Saleh Haroun over Une saison en France 'Vluchtelingen zijn geen stroom maar individuen'
Nanouk Leopold over Cobain Een jonge gids door de onderwereld van Rotterdam
Digna Sinke over Bewaren — of hoe te leven 'Wat leuk dat je dat vloerkleed nog hebt'
Chloë Zhao over The Rider Paarden, mensen en verhalen temmen in Pine Ridge
Samuel Maoz over Foxtrot 'Een bijbel inruilen voor een Playboy lijkt me gezond'
Marleen Jonkman over La Holandesa 'Dit mag je best een droomdebuut noemen'
Susanna Nicchiarelli over Nico, 1988 Nico: kunstenaar, overlever, doorrookt en Duits
Yan Ting Yuen en Robert Kosters over De achtste dag Crises uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst
Liu Jian over Have a Nice Day 'Het lijkt of mensen keuzes hebben, maar dat is niet zo'

Rubrieken
Thuiskijken
Boeken: 200 jaar Frankenstein Het monster leeft voort
Actie!
Humans of Film Amsterdam
Redactioneel
Het nieuwe kijken: Alles in Ordnung
Filmsterren
Kort
The Thinking Machine 17 Opmerkingen over het vormen van de abstracte verzamelingenleer


Recensies
The 15:17 to Paris Even een terreuraanslag verijdelen
Au revoir là-haut Kuifje en de Eerste Wereldoorlog
The Bastard Eén doorlopende Vatersuche
Beauty and the Dogs Een verkrachting in Tunesië
Bewaren — of hoe te leven Armbandje van kippenbotjes
Cobain Het is wel mijn moeder
Djam Alleen muziek mag over grenzen gaan
Foxtrot Als je zoon sterft, vooral veel water drinken
Der Hauptmann Als monsters langs de Duitse dorpen
Have a Nice Day Gangsters, aasgieren en schildpad-viagra
Het is gezien In de orkaan van volkswoede
Hobbyhorse Revolution Meisjes in galop
La Holandesa Stoerheid en broosheid in Chili
Lady Bird Verdriet duurt een liefdesliedje lang
Nico, 1988 Weg is eindelijk de mythe van de mannequin
Het oneindige zoeken In de ban van patronen
A Quiet Place Zenuwslopende stilte want de monsters horen alles
Ready Player One Spielberg zet zijn speeltje in de etalage
The Rider Een man een man, een paard een paard
Une saison en France De kille lichtstad
So Help Me God Galgenhumor in de rechtbank
Zama Apocalypse toen