Western
Ubiquity
More Human Than Human
The Third Murder
Holland Festival: The Artist & the Pervert / Hyena
Portret Geert Snoeijer Yan Ting Yuen en Robert Kosters over De achtste dag

Crises uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst

Geen heksenjacht moest De achtste dag worden, een nieuwe documentaire over de financiële crisis van 2008, maar een aanzet tot een gesprek. We vroegen regisseurs Yan Ting Yuen en Robert Kosters waar we nu staan. En hoe we een nieuwe crisis kunnen voorkomen.

Door Ronald Rovers

Niet veel mensen begrepen in september 2008 dat we dicht bij een implosie van de samenleving waren. Een beetje boud gesteld misschien, maar fantaseer anders zelf even door: wat gebeurt er als er geen geld meer uit de muur komt omdat de banken niet meer kunnen leveren? Hoeveel contant geld hebben we thuis? Hoe lang kunnen we eten kopen? Of brandstof? Hoe worden opdrachten en loon betaald? Hoe worden leningen verstrekt? Al in 2005 stelden Tegenlicht en NRC Handelsblad deze vragen in de Tegenlicht-documentaire De dag dat de dollar valt. Maar ze drongen nog niet echt door.
Dit jaar is het de tiende verjaardag van de financiële crisis die in september 2008 begon. Volgens sommigen is 2008 een ver verleden, zeker voor daghandelaren, dus waar hebben we het over? Volgens anderen is die crisis onverminderd actueel omdat talloze signalen suggereren dat we nauwelijks iets geleerd hebben van waarom het toen misging. Zo kon het dat een ING-bestuurder onlangs een beloning van drie miljoen euro per jaar volstrekt conform de gevoelens van de samenleving achtte.
De situatie is nu echter explosiever dan in 2008. We zijn tien jaar verder, maar het systeem is niet fundamenteel veranderd. Het populisme schreeuwt steeds venijniger om makkelijke antwoorden op complexe kwesties en de VS, met z'n huizenbubbel en ongedekte leningen destijds de belangrijkste aanjager van de crisis, heeft voor een isolationistische koers gekozen. Dat is funest voor het gecoördineerde ingrijpen dat een mondiale crisis vereist in een tijd waarin alle wereldwijde economische en monetaire systemen vervlochten zijn. En om het nog iets erger te maken: een aantal sturende financiële instrumenten van centrale banken hebben hun werking verloren. De markt laat zich steeds slechter beheersen.

Dominosteen
De achtste dag van filmmakers/journalisten Yan Ting Yuen en Robert Kosters gaat over die financiële crisis van 2008. Maar niet over het zoeken naar schuldigen. De documentaire concentreert zich op wat misschien een bescheiden gebeurtenis in de eerste dagen van de crisis lijkt, de zeven dagen durende reddingsoperatie van FORTIS/ABN Amro, maar wat absoluut een dominosteen was die het financiële stelsel had kunnen laten omvallen.
Uit de strak gestileerde, op Errol Morris' The Fog of War (2003) geïnspireerde gesprekken met de hoofdrolspelers — Wouter Bos, Jan Peter Balkenende en Nout Wellink aan Nederlandse kant; toenmalig premier Yves Leterme en politicus Didier Reynders aan de Belgische — blijkt uit deze belangrijke film onder meer hoe details de hele boel hadden kunnen verstieren, maar ook hoe noodzakelijk het is, ook al gebeurde dat niet altijd, dat nationaal eigenbelang bij een wereldwijde crisis niet steeds de eerste gedachte moet zijn.
Twee keer drie uur spraken de makers met elk van de hoofdrolspelers. Waaronder ook voormalig ECB-baas Jean-Claude Trichet, wiens woorden de financiële markten nog steeds kunnen beïnvloeden, maar die toch openhartig reflecteert op de precaire situatie waarin we toen zaten. En waarin we nu ook weer zitten.



Door de filosofische bespiegelingen van Wouter Bos en Jean-Claude Trichet kreeg ik even het gevoel dat jullie je het liefst daarop hadden willen concentreren, dat wil zeggen op de fundamentele vragen over de crisis. Waarom de focus op Fortis, op de dagelijkse onderhandelingen over de overname? Robert Kosters: "Fortis staat voor iets groters. Het had ook een Zwitserse of een Franse bank kunnen zijn. Opvallend aan Fortis is dat het de eerste grote Europese bank was die in de problemen kwam en die de rest om had kunnen laten vallen. Via deze reconstructie hopen we dat mensen zich zullen afvragen waar we nu staan en of het nog een keer kan gebeuren.
"Veel mensen hebben nooit doorgehad hoe dicht we bij, nou ja, iets zwarts waren. Ik studeerde destijds economie aan de Universiteit van Amsterdam en ik weet nog goed hoe ik en mijn medestudenten dachten dat het helemaal fout zou gaan. Hoogleraren ook. Maar mijn huisgenoten thuis begrepen niet waar ik het over had. Het was mooi weer buiten, die wilden op terrassen gaan zitten."
Yan Ting Yuen: "Je kunt schuldigen blijven zoeken en zwarte pieten uit blijven delen. Dat hebben we tien jaar lang gedaan. En ook deze film is begonnen uit boosheid. Hoe kan het zijn dat we door een paar hebzuchtige bankiers in zo'n situatie kwamen? Dat ze er met ons geld en ons systeem vandoor konden gaan en dat wij met het puin bleven zitten? Dat is inmiddels best goed geanalyseerd. Door de Joris Luyendijken en door films als Inside Job en Margin Call. Toch zagen we al snel dat we niet weer dezelfde analyse wilden maken. We wilden een ander perspectief bieden. Hoe kijken de mensen die erover beslisten erop terug? Hoe staan we ervoor en wat zouden we kunnen doen?"

Maar dan blijkt de man die bij ING drie miljoen per jaar dreigde te gaan verdienen, Luyendijks boek over de Londense City af te doen als geroddel. Is er dan wel iets veranderd? YTY: "Mervyn King, in 2008 topman van de Bank of England, zegt in de film dat we na de crisis geen debat hebben gevoerd over hoe we onze samenleving en economie anders kunnen inrichten. Dat we alleen bakkeleien over een bonus hier en daar maar dat het niet of nauwelijks over het onderliggende systeem gaat. De onderliggende oorzaken van de crisis."
RK: "Er is trouwens wel iets aan te merken op hoe Luyendijks boek tot stand kwam, want hij heeft alleen bankiers uit de lagere regionen gesproken. Maar wat hij beschrijft, raakt aan een gevoel dat door al onze hoofdpersonen wordt onderschreven. Zelfs door Trichet, die gewend is zorgvuldig te formuleren omdat zijn woorden direct de beurskoersen konden beinvloeden. Hij zegt zelfs dat de kans op een crisis misschien nog wel groter is dan in 2008."



Terwijl sommige monetaire instrumenten niet meer werken. RK: "Dat zegt Nout Wellink inderdaad, die toen president was van de Nederlandse Bank. Het is misschien deprimerend dat ze geen antwoorden hebben op wat we kunnen doen om een crisis te voorkomen, maar ergens is het ook fijn: deze film is hopelijk een startpunt voor een gesprek dat we met z'n allen moeten voeren over hoe we het anders gaan doen. Dat gesprek moet niet alleen door politici en toezichthouders worden gevoerd, daar moeten we ook zelf aan meedoen.
"Een gesprek mét de bankiers. Tien jaar lang hebben we met tomaten gegooid. Dat is deels de reden dat je bankiers niet in openbare debatten ziet. Die kijken wel uit. We staan ver uit elkaar, dus alle partijen moeten een stap zetten. Voor burgers betekent dat dat ze bankiers meer vertrouwen moeten geven. Van bankiers verwacht je dan dat ze begrip hebben voor de gigantische pijn die de crisis veroorzaakt heeft. Een pijn die tot op de dag van vandaag doorwerkt.
"En er is wel iets veranderd. ABN en SNS zijn nu staatsbanken. Die hebben deels een ander beleid. Bij de Rabobank lijkt oud-SER-voorzitter Wiebe Draaier een meer maatschappelijk verantwoorde koers in te zetten. Maar het is niet makkelijk. De Rabobank was de 'goeie' bank tijdens de crisis. Maar twee, drie jaar later dook daar onder meer het LIBOR-renteschandaal op."
YTY: "Die bankiers zijn natuurlijk wel een beetje doorgeslagen. Over het ethische fundament — wat doe je wel en niet met het geld van anderen — wordt nauwelijks nagedacht. Wordt op opleidingen ook nauwelijks in onderwezen. Er is inmiddels een 'bankierseed', heb ik begrepen. En er zijn veel meer regels. Maar wat voegt dat toe als je niet de ethiek van de monetaire cultuur, de ethiek van het bankwezen aanpakt? Mervyn King en Wellink zeggen het ook in de film: wat heb je aan tienduizend regels als het hele bankwezen erop gericht is die regels te omzeilen?"

Ze moeten een geweten ontwikkelen? YTY: "Ja, misschien. Je moet die banken zien als mammoettankers met een bepaalde denkrichting. Probeer zoiets groots maar eens van koers te laten veranderen. Dat kost tijd. En dan is men in Nederland nog behoorlijk streng voor bancaire begrippen. In het buitenland zijn de banken nog moeilijker van koers te veranderen."



Wouter Bos zegt in feite: 'We moeten als samenleving van de kiloknallerideologie af.' Iedereen wil goedkope leningen, huizen en producten. Die cultuur jaagt de politiek en de financiële markten voortdurend op. RK: "Zonder een stemadvies te willen geven: het is opvallend dat liberale partijen na de crisis in veel Europese landen gewonnen hebben. Dat zijn de partijen die voor zelfregulering van de markt zijn. Een zelfregulering die dus niet werkt. Toch hebben andere partijen niet kunnen profiteren van dat falen van de vrije markt. Er heerst echt een ideeënarmoede bij politieke partijen.
"Maar ook bij burgers zelf. We zouden ons moeten afvragen: wat zijn eigenlijk onze prioriteiten? Ik herinner me dat er zo'n twee jaar na de crisis op de UvA een openbare discussie was met onder meer Jeroen Smit die De prooi had geschreven, over de opkomst en ondergang van ABN Amro. Op datzelfde moment werd er in de hal promotie gemaakt voor de Amsterdamse Carrièredagen, die vooral gericht zijn op studenten accountancy, economie en finance. Staat er midden in de hal pontificaal een Porsche geparkeerd. Ik weet nog dat ik dacht, en ik denk dat nog steeds: is dat nou waar die studenten mee gelokt moeten worden? Is dat nou waar we met z'n allen naar moeten streven?
"Kijk, bankiers manoeuvreren binnen de regels die de politiek stelt, binnen de regels die wij als kiezers dus uiteindelijk stellen. In de jaren negentig, en nu nog trouwens, wilde iedereen grotere huizen. Dat kan alleen met lage rentes. En lage rentes betekenen voor de samenleving als geheel meer risico. Zolang dat goed gaat, zegt niemand dat ze dat systeem niet willen. Maar het is echt een risico.
"Je zou hopen dat banken daar voorzichtiger in worden. Dat ze überhaupt meer gevoel hebben voor wat er in de samenleving leeft. Dat ze niet zeggen: we hebben in 2011 dat geld terugbetaald waarmee de staat ons in 2008 gered heeft, dus nu moet het afgelopen zijn met de eisen. Nu doen we gewoon weer wat we zelf willen. Ik bedoel: zelfs Mark Rutte zegt inmiddels dat ING eigenlijk een semi-overheidsinstelling is. Maar dat de banken dat gevoel totaal niet hebben, zoals blijkt uit het recente conflict over die beloning van drie miljoen, dat is toch wel erg zorgelijk."

De achtste dag | Nederland, 2018 | Regie Yan Ting Yuen, Robert Kosters | Beeldresearch Gerard Nijssen | 90 minuten | Distributie Cinema Delica­tessen | Te zien vanaf 26 april


top
Artikelen
Go Short: When I Say Vagina... Waarom niet gewoon kut zeggen?
Tien jaar Go Short Deur naar de internationale filmwereld
Xtended: nieuw VR-programma in EYE Draaiduizelig door de vierde wand heen, en dan door de andere vijf
Xtended in Eye: My Name is Peter Stillman Verdwalen in het labyrint van Paul Auster
Stop de Spoilerfobie Een goede film kun je niet verpesten
Mei '68: De mythe en de films Waar is de revolutie gebleven?

Interviews
Robert Schwentke over Der Hauptmann 'We hebben niet meer de mentaliteit om de barbaren te verslaan'
Kaouther Ben Hania over Beauty and the Dogs 'Voor mij is Meriem Ben Mohamed een held'
Mahamat-Saleh Haroun over Une saison en France 'Vluchtelingen zijn geen stroom maar individuen'
Nanouk Leopold over Cobain Een jonge gids door de onderwereld van Rotterdam
Digna Sinke over Bewaren — of hoe te leven 'Wat leuk dat je dat vloerkleed nog hebt'
Chloë Zhao over The Rider Paarden, mensen en verhalen temmen in Pine Ridge
Samuel Maoz over Foxtrot 'Een bijbel inruilen voor een Playboy lijkt me gezond'
Marleen Jonkman over La Holandesa 'Dit mag je best een droomdebuut noemen'
Susanna Nicchiarelli over Nico, 1988 Nico: kunstenaar, overlever, doorrookt en Duits
Yan Ting Yuen en Robert Kosters over De achtste dag Crises uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst
Liu Jian over Have a Nice Day 'Het lijkt of mensen keuzes hebben, maar dat is niet zo'

Rubrieken
Thuiskijken
Boeken: 200 jaar Frankenstein Het monster leeft voort
Actie!
Humans of Film Amsterdam
Redactioneel
Het nieuwe kijken: Alles in Ordnung
Filmsterren
Kort
The Thinking Machine 17 Opmerkingen over het vormen van de abstracte verzamelingenleer


Recensies
The 15:17 to Paris Even een terreuraanslag verijdelen
Au revoir là-haut Kuifje en de Eerste Wereldoorlog
The Bastard Eén doorlopende Vatersuche
Beauty and the Dogs Een verkrachting in Tunesië
Bewaren — of hoe te leven Armbandje van kippenbotjes
Cobain Het is wel mijn moeder
Djam Alleen muziek mag over grenzen gaan
Foxtrot Als je zoon sterft, vooral veel water drinken
Der Hauptmann Als monsters langs de Duitse dorpen
Have a Nice Day Gangsters, aasgieren en schildpad-viagra
Het is gezien In de orkaan van volkswoede
Hobbyhorse Revolution Meisjes in galop
La Holandesa Stoerheid en broosheid in Chili
Lady Bird Verdriet duurt een liefdesliedje lang
Nico, 1988 Weg is eindelijk de mythe van de mannequin
Het oneindige zoeken In de ban van patronen
A Quiet Place Zenuwslopende stilte want de monsters horen alles
Ready Player One Spielberg zet zijn speeltje in de etalage
The Rider Een man een man, een paard een paard
Une saison en France De kille lichtstad
So Help Me God Galgenhumor in de rechtbank
Zama Apocalypse toen