La mort de Louis XIV
Nocturama (Previously Unreleased)
Certain Women (Previously Unreleased)
L'amant double
Dunkirk
Akasen Chitai Thuiskijken

Kenji Mizoguchi
Me love you long time

Kenji Mizoguchi's acht 'late films' uit de jaren vijftig zijn een schitterende kennismaking met de filmmaker die prostitutie de film binnen bracht.

Door Ronald Rovers

In het laatste shot van Kenji Mizoguchi's laatste film Akasen Chitai probeert een timide jonge vrouw passerende klanten bij een bordeel naar binnen te praten. Ze wil niet maar ze moet wel, want in het Japan van 1956 is ze als alleenstaande vrouw anders aan de goden overgeleverd. Een gerespecteerde geisha is ze al lang niet meer. Het verhaal gaat dat deze film kort na de succesvolle bioscooprelease zelfs van invloed was op het besluit om prostitutie in Japan te verbieden.
Dat laatste shot is typisch voor de acht 'late Mizoguchi's' uit de jaren vijftig die het Britse Eureka! nu op blu-ray uitbrengt. De hebzucht en het verlangen van de één betekenen de val of zelfs de ondergang van de ander. Vaak zijn dat vrouwen. Die aandacht voor vrouwen was niet uniek want die vind je in de jaren vijftig ook bij Naruse en Ozu en in de Verenigde Staten bij Sirk. Maar Mizoguchi's focus op hoeren is uitzonderlijk. Die had te maken met zijn fascinatie voor de romans van Kafu Nagai, maar je zou het ook kunnen zien als een overdrijving van wat er volgens hem allemaal mis was met Japan.
Want het niveau van een beschaving valt ongetwijfeld af te lezen aan hoe die met z'n hoeren omgaat. Vrouwen moesten zich inkopen bij bordelen en waren daarna jaren bezig om die schulden af te betalen. Akasen Chitai laat zonder te dramatiseren vooral dat zien: hoe een groepje vrouwen in een bordeel dag in dag uit de ene schuld met de andere probeert af te lossen en ondertussen ouder en minder gewild wordt. En toch zijn Mizoguchi's 'gevallen vrouwen' niet alleen slachtoffers. Soms kiezen ze bewust voor prostitutie en bijna altijd zijn het weerbare personages. Maar hoe sterk en doortastend ze ook zijn, tegen een patriarchaal systeem dat hen opzadelt met nauwelijks af te lossen financiële en sociale lasten kunnen ze niet op.

Zilveren Leeuw
Bij elk van de acht films op deze blu-rays zit een begeleidend commentaar van Tony Rayns, gerespecteerd orakel als het om Aziatische films gaat. De grofkorrelige interviews zijn al in 2007 opgenomen voor een set dvd's. Maakt niet uit: Ryans verschaft waardevolle achtergronden. Hij legt uit dat we geneigd zijn het late werk van een kunstenaar als het summum van z'n carrière te beschouwen, maar bij Mizoguchi klopt dat niet, zegt Rayns, ook al worden Sansho Dayu en Ugetsu Monogatari tot de wereldtop gerekend. Mizoguchi had bij die latere films nogal last van buitenstaanders die invloed kregen op de producties. Zelf zag hij zijn artistieke vermogen vooral in de films die hij in de jaren dertig maakte, omdat die meer met vorm speelden, zoals Osaka Elegy met het eindshot van een vrouw die in close-up recht op de camera afloopt en zo parmantig de toekomst tegemoet gaat.
Pikant detail was dat Mizoguchi nogal verbolgen was over de Gouden Leeuw die Kurosawa in 1951 voor Rashomon kreeg en die de Japanse film internationale bekendheid bracht. Dat hij twee jaar later met Ugetsu Monogatari een Zilveren Leeuw won, kalmeerde hem niet. De jury verklaarde toen geen Gouden Leeuw uit te willen reiken omdat geen enkele film in competitie die prijs waard zou zijn.
Ondanks zijn eigen onvrede, en ook al beschouwden de Japanners Mizoguchi's films na de oorlog als een cinéma de papa, waren dit toch de films die hem buiten Japan erkenning brachten. Tegenwoordig leunt die reputatie vooral ook op zijn vroegere films, waarin hij met lange takes en sociaalrealisme Japan laat zien als een land dat gebouwd is op de uitbuiting van zwakkeren. Welk land niet, kun je zeggen, maar niet elk land had in de eerste helft van de twintigste eeuw een filmmaker die dat zo elegant en toch zo indringend kon laten zien.

Late Mizoguchi | Japan, 1951-1956 | Regie Kenji Mizoguchi | Op blu-ray, import regio B (Eureka!)


Import

De beste films die deze maand internationaal op dvd en blu-ray verschijnen, samengesteld door Boudisque (boudisque.nl)

Bullet Ballet | De Britse distributeur Third Window brengt alle films van de Japanse horrorauteur Shinya Tsukamoto in gerestaureerde versies (opnieuw) uit. Tetsuo en de opvolgers zijn nog altijd zijn bekendste films, maar dit misdaaddrama over zelfmoord en wraak mag er ook zijn. blu-ray, regio B | Third Window Films

Museum Hours | Jem Cohens hoogtepunt van het Previously Unreleased-programma in EYE afgelopen zomer is een film over ontmoetingen: tussen kunst en het leven, tussen het camera-oog en het menselijke oog, tussen schilderijen die terugkijken en beelden die buiten de Weense mu­seum­muren leven. blu-ray, regio A | Cinema Guild

Schalken the Painter | Niet de kunst maar de kunstenaar staat centraal in deze horrorfilm uit 1979. Destijds geproduceerd voor de BBC maar nu opgeduikeld voor de Flipside dvd-reeks van het British Film Institute, dat 'weird and wonderful British films' wil redden van de obscuriteit. dvd+blu-ray, regio 2/B | BFI Flipside

Investigation of a Citizen Above Suspicion | De Italiaanse meester van de misdaadfilm Elio Petri op de toppen van zijn kunnen. Een hoofdcommissaris vermoordt zijn maîtresse, om de misdaad vervolgens zelf te onderzoeken. Een absurdistisch, kafkaësk relaas over bureaucratie. dvd+blu-ray, regio 1/A | Criterion

Nashville | De blauwdruk voor wat later Altmanesque is gaan heten: de mozaïekfilm. Liefst vierentwintig personages cirkelen om elkaar in Altmans panorama van de innig vervlochten Amerikaanse politieke en entertainmentwerelden: van countryzanger tot serveerster en verslaggever. dvd+blu-ray, regio 1/A | Criterion


Thuiskijken Special: David Cronenberg
Als twee druppels water

Wie goed naar het oeuvre van David Cronenberg kijkt, ziet telkens duo's: onofficiële tweeluiken die elkaar spiegelen of parallellen trekken en die samen meer zijn dan de som der delen.

Door Joost Broeren

In een interview met het horrortijdschrift Rue Morgue vertelde David Cronenberg in 2011 dat hij een tegenhanger van The Fly (1986) had geschreven. Geen vervolgfilm in de traditionele zin van het woord, maar een 'parallel verhaal'. Die film is nog niet gemaakt, maar als het er ooit van komt is het niet voor het eerst dat Cronenberg op deze manier te werk gaat.
Sterker nog: in dit licht bekeken zit zijn oeuvre vol met parallelfilms. Films die niet letterlijk in dezelfde wereld spelen of hetzelfde verhaal voortzetten — Cronenberg maakte nooit in zijn carrière een echte sequel — maar die niettemin op elkaar reageren, elkaar verrijken, een thema verdiepen. Het past bij de regisseur, wiens sterk formalistische werk bol staat van de Doppelgängers en in wiens films de scheidslijn tussen werkelijkheid en fantasie regelmatig wordt opgerekt. Hier volgt, ter ere van de rondreizende Cronenberg-expositie, die uiteraard aanvangt in Cronenbergs thuisstad Toronto, een greep uit zijn parallelle films — aan de hand van de door Cronenberg en interactieve pionier Lance Weiler zelf aangedragen driedeling Body/Mind/Change. Om die parallellen te trekken moeten we wel het einde van de films soms weggeven.

BODY

Dead Ringers (1988) en M Butterfly (1993)
Zoals vaker begint de parallel in dit tweeluik met de hoofdrolspeler. Twee keer werkte Cronenberg samen met acteur Jeremy Irons. Of misschien moeten we het als drie keer tellen: in Dead Ringers speelt Irons immers de identieke tweeling Beverly en Elliot Mantle, briljante gynaecologen die zozeer in elkaars levens geïntegreerd zijn dat ze zich regelmatig voor elkaar uitgeven. Tot hun relatie met actrice Claire Niveau (Geneviève Bujold) de synergie doorbreekt en de twee daaraan onderdoor gaan.

Dead Ringers


Net als Dead Ringers is ook M Butterfly losjes gebaseerd op ware gebeurtenissen, een zeldzaamheid in Cronenbergs eigenzinnige oeuvre vol mutanten en net-niet-herkenbare werelden. De in China gestationeerde diplomaat René Gallimard (Irons) valt voor operazangeres Song Liling (John Lone). Decennialang hebben de twee een affaire, terwijl Song staatsgeheimen aan René ontfutselt — en al die tijd heeft hij niet door dat Song eigenlijk een man is. Waar Gallimard in de toneelversie (net als de echt bestaande diplomaat die aan het verhaal ten grondslag lag) seksueel onervaren was bij aanvang van de relatie, geeft Cronenberg hem een echtgenote, en versterkt daarmee de persoonlijkheidssplitsing die in Gallimard plaatsvindt op het moment dat uitkomt dat Song een man is.

M Butterfly


Aan het oppervlak zijn de films lijnrecht tegenovergesteld — het in koelblauwe tinten vastgelegde Toronto van Dead Ringers tegenover het warmgetinte Peking in M Butterfly. Maar onder dat oppervlak spiegelen ze elkaar voortdurend. In de gespleten hoofdpersoon — de tweeling die niet van elkaar gescheiden kan worden; de diplomaat die aan de splitsing van zijn seksualiteit bezwijkt. In de fatale vrouw, die niet helemaal vrouw blijkt te zijn — Niveau heeft een misvorming aan de baarmoeder en kan dus niet zwanger worden; Song is een man, al belet dat haar er niet van tóch een kind met René te krijgen. En beide films eindigen met een theatrale zelfmoord, die de splitsing van de persoonlijkheid pas echt definitief maakt.

MIND

Videodrome en The Dead Zone (beide 1983)
Opnieuw lijken de tegenstellingen tussen deze twee films, die in hetzelfde jaar werden uitgebracht, niet groter te kunnen zijn. Het volstrekt eigenzinnige Videodrome tegenover de wat conventionele Stephen King-­verfilming The Dead Zone, dat is Cronenberg-de-mutantenauteur versus Cronenberg-het-werkpaard. Maar leg de twee naast elkaar, en The Dead Zone verandert in de brave versie van Videodrome, met in de basis hetzelfde verhaal en vergelijkbare thematiek, maar gestript van de perverse seks en gemuteerde mens/machine-hybrides waar de 'Baron of Blood' inmiddels bekend om stond. Cronenberg die laat zien dat hij ook binnen de lijntjes kan kleuren.

Videodrome


In beide films is een hoofdrol weggelegd voor de hallucinaties van de hoofdpersoon. In Videodrome is het Max Renn (James Woods), directeur van de vunzige kabelzender Civic TV, die na blootstelling aan het martelprogramma Videodrome ten onder gaat aan visioenen vol seks en geweld. In The Dead Zone is het leraar Johnny Smith (Chris­topher Walken) die wanneer hij ontwaakt uit een coma van vijf jaar ontdekt dat hij door mensen bij de hand te pakken hun toekomst of verleden kan zien. Voor beide mannen lijken deze visioenen hun ingeboren aard steeds meer te versterken: de hardvochtige kapitalist Renn wordt gaandeweg de film steeds sadistischer; de zachtaardige Smith steeds megalomaner in zijn pogingen goed te doen. Maar beiden gaan er fysiek aan onderdoor, alsof de visioenen hen van binnenuit opvreten.

The Dead Zone


De parallellen tussen de films worden versterkt door de details die Cronenberg toevoegt. Wanneer Smith aan het slot van The Dead Zone een aanslag pleegt op politicus Greg Stillson (een aalgladde Martin Sheen), in een poging de atoomoorlog te voorkomen die Stillson zal beginnen, wordt zijn aanslag verijdeld doordat hij in zijn hand wordt geschoten — de hand van Renn, die aan het slot van Videodrome vergroeid is met het pistool waarmee hij zichzelf van het leven berooft.

CHANGE

A History of Violence (2005) en Eastern Promises (2007)
Het meest in het oog springende koppel onder Cronenbergs parallelfilms. Opnieuw plaatst Cronenberg dezelfde hoofdrolspeler (Viggo Mortensen ditmaal) tegen een lijnrecht tegenovergestelde achtergrond: van het Amerikaanse dorpje waar timide familieman Tom Stall zijn diner runt naar het grootstedelijke Londen waar de Russische maffiachauffeur Nikolai Luzhin zijn lugubere werk doet.

A History of Violence


De verhaallijnen van de twee films spiegelen elkaar even sterk als de locaties. In A History of Violence blijkt Stall, ogenschijnlijk een brave huisvader, een onvermoed verleden als gewelddadige gangster te hebben — een verleden dat hem nu inhaalt. In Eastern Promises heeft Luzhin juist onvermoede goede bedoelingen, als blijkt dat hij undercover werkt voor de Britse politie. Beide films stellen de tegenstelling tussen het familieleven en het geweld centraal — de echte familie versus de maffiafamilie. Waar Stall extreem geweld moet gebruiken om zijn brave familieleven in stand te houden, wijst Luzhin het familieleven dat hij voor het grijpen heeft juist af om zijn strijd tegen het geweld voort te kunnen zetten.

Eastern Promises


Voor beide mannen begint hun helletocht met een aanslag op hun leven, uitgevoerd in een benauwde ruimte: de mannen die Stall in zijn diner neerschiet komen voor hem, en Luzhin weet zich ternauwernood het vege leven te redden in een beroemd geworden sauna-scène.
De twee films eindigen beide met een scène van een familiemaaltijd. Het eten dat op tafel staat is zelfs vrijwel identiek: aardappelpuree, geroosterd vlees, doperwten. Maar waar Stall na zijn helletocht weer voorzichtig door zijn familie wordt omarmd, staat Luzhin er buiten: hij zit eenzaam in het protserige restaurant dat hij dankzij zijn maffiapromotie nu te bestieren heeft. De familie die hij had kunnen hebben, eet zonder hem.


Releases

Elf hoogtepunten uit het aanbod voor thuiskijkers in december, beschikbaar op dvd, blu-ray of video on demand.

Treme, seizoen 4 | Het laatste seizoen van David Simons opvolger van The Wire telt weliswaar slechts vijf afleveringen, maar zal de reeks ongetwijfeld tot een waardig einde brengen. De serie speelt in de tijd van Obama's verkiezing. Zal de eerste zwarte president van de VS iets veranderen aan de situatie in post-Katrina New Orleans? vod | HBO

Before Midnight | Ze zijn terug: de Romeo en Julia van de Generatie X, Jesse en Celine. Na de toevallige ontmoetingen van Before Sunrise en Before Sunset leefden ze nog lang en gelukkig. Of toch niet? In dit derde deel onderzoekt Richard Linklater de romantische pijn van de relatie die in stand bleef. dvd, blu-ray | A-Film

Blancanieves | Alweer Sneeuwwitje? Alweer zwart-wit? Het lijkt wel een trend. Maar zoals in Blancanieves de bevolking van Sevilla onweerstaanbaar door het stierengevecht wordt aangetrokken, zo zuigen ook de betoverende openingsbeelden de kijker deze wonderlijke film binnen. dvd, vod | A-Film

The Bling Ring | Een 21ste-eeuws sprookje over vijf prinsesjes die op jacht gaan naar glazen muiltjes. Niet dat ze die verloren hebben, maar ze weten wel waar ze te vinden zijn: in de inloopkast van Paris Hilton. Sofia Coppola zag terecht dat deze ware gebeurtenis een cruciaal verhaal van deze tijd is. dvd, blu-ray, vod | A-Film

Le passé | Asghar Farhadi gelooft niet in vooruitgang en niet in verlossing. Hij maakte er een zware, fatalistische film over, ooit bedacht als vervolg op zijn A Separation. Een film vol slechte vrouwen en mannen die hun slachtoffer zijn; een tragisch mozaïek over de schaduwen van het verleden. dvd | PIAS/Cinéart

Behind the Candelabra | Het fijne van Steven Soderbergh is dat hij zo goed is. De 'filmische thrillseeker' die alle genres bespeelde wuift zijn filmcarrière uit met deze virtuoze biopic van glamourpianist Liberace, die al zijn eerdere preoccupaties met schijn en wezen omvat. dvd, blu-ray | Dutch Filmworks

Mud | Wanneer twee tieners in de rivierdelta's van Arkansas op de charismatische Mud stuiten, raken ze steeds dieper betrokken bij de intriges rond deze man. De enigmatische Mud is het zoveelste intrigerende karakter op rij voor voormalig romcom-­blondje Matthew McConaughey. dvd, blu-ray | De Filmfreak/Imagine

De nieuwe wildernis | Deze natuurfilm presenteert de exotica van Flevoland als ontwapenende dierenpropaganda en werd de onverwachte kaskraker van het najaar: bij het ter perse gaan van deze krant stond de teller op ruim een half miljoen bioscoopbezoekers. dvd, blu-ray | Dutch Filmworks

Free the Mind | Professor Richard Davidson probeert de menselijke geest te temmen in zijn op oosterse meditatietechnieken gebaseerde werk, onder andere met twee Amerikaanse oorlogsveteranen met posttraumatische stressstoornis en een jongetje met ADHD en angststoornissen. dvd | De Filmfreak/IDFA's Delicatessen

Oh Willy! | Betoverende stop-motion animatiefilm waarin een volledige wereld is opgebouwd uit stoffen materialen, van een gebreide telefoon tot de vilten hoofdpersoon Willy. Het knapste is dat je dat direct vergeet en het verhaal van Willy, wiens moeder sterft, in gezogen wordt. dvd | De Filmfreak

Safety Not Guaranteed | Verrassend geslaagde high concept-komedie, mede dankzij de inbreng van doorbrekende komediester Aubrey Plaza (Parks & Recreation). Drie journalisten gaan op onderzoek uit nadat een man een contactadvertentie plaatst voor mensen die met hem mee willen in zijn tijdmachine. dvd, blu-ray | A-Film


Facebook als prothese

De David Cronenberg Experience krijgt een digitale tegenhanger in het multimediaproject Body/Mind/Change van Lance Weiler, met Cronenberg zelf als eerste deelnemer.

Cronenberg op de expositie


Een cyborg worden: het is niet meer alleen weggelegd voor de mad professors uit de films van David Cronenberg. Techprofeet Lance Weiler, als Hollywoodvernieuwer vaak in één adem genoemd met George Lucas en Steve Jobs, kondigde een half jaar geleden in Filmmaker Magazine een verrassende samenwerking aan. Body Mind Change Labs, een startup uit Silicon Valley, had een exclusief patent verkregen op de technologie uit Cronenbergs films The Fly, Videodrome en eXistenZ. Binnenkort zou elk mens zich kunnen kruisen met een machine.
Eind oktober was het dan zover. Wie op zoek is naar zijn volle potentieel, kan zich op de website Body/Mind/Change aanmelden voor een 'Personal On-Demand' implantaat: een POD dat "99,999% gepersonaliseerde tips en aanbevelingen geeft." Dat kan natuurlijk alleen als de POD je beste vriend wordt. Je krijgt dan ook een spervuur aan psychologische vragen en tests voorgelegd. Wat is je beste herinnering? Wie of wat staat het dichtst bij je (een familielid, je werk, een herinnering uit je kindertijd)? En welke reactie roepen hallucinatoire beelden van een groepsorgie bij je op?
Ik heb mijn POD nog niet binnen, maar het registratieproces is overtuigend genoeg. Body/Mind/Change bouwt voort op de belofte uit 2001: A Space Odyssey dat computers menselijk zijn, en op de belofte van de Big Data-hype dat statistische verbanden jouw werkelijke 'ik' blootleggen. POD dringt dieper door tot de ziel dan welke psycholoog of meditatiecursus ook. Met zijn tips en aanbevelingen is POD een soort Facebook, maar dan als aanhangsel van je lichaam.
Voor wie staat te trappelen: Body/Mind/Change is helaas nog toekomstmuziek. De kunst loopt weer eens een stap voor op de wetenschap. Weiler gebruikt het web om je onder te dompelen in een alternate reality game, met de journalistieke lancering in Filmmaker Magazine, een authentieke website en social media als ondersteuning. De vorm is zo krachtig dat de bezoeker/speler/kijker pas laat doorkrijgt dat het om fictie gaat en daardoor komt de achterliggende boodschap des te harder aan. Want al die beloftes zijn gebouwd op een illusie: dat technologie voor alles een oplossing biedt. De droom van de cyborg dreigt eerder uit te groeien tot een nachtmerrie — net als de dromen van Cronenbergs mad professors.

Niels Bakker



top
Artikelen
IDFA 2013: Up close and (too) personal Bevriend, verliefd, verblind
IDFA 2013: Met de rug naar de toekomst Op glad ijs
De Gebroeders Quay 'Het is de pop die bepaalt hoe hij beweegt'
FilmSlot: Durf je in het hoofd van Cronenberg te kruipen?
Rosh Abdelfatah over Syrische film 'De versluiering is verdwenen'
Ken Loach IJzervreter en gestaald socialist
Verslag 54e Thessaloniki Film Festival "Het gaat geweldig, zoals bij iedereen."

Interviews
Antoinette Beumer over Soof 'In Julie & Julia zag ik precies hoe ik het niet wilde'
Philippe Claudel over Avant l'hiver 'Geen tijd om af te remmen'
Justin Chadwick over Mandela: Long Walk to Freedom 'Nelson snapt de vijand'
Ritesh Batra over The Lunchbox 'Een foutje of een wonder?'

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Filmsterren
Thuiskijken
Actie!
World Wide Angle (NL) Het schandaal van mafheid
Sanne Vogel
Op ooghoogte Afwezigheid in documentaires
Het nieuwe kijken Abonnement in opmars
Boeken: De droom van Marten Toonder Cursus Tekenfilm
Evenementen


Recensies
69: liefde seks senior Wat je niet wist dat je wilde weten
Avant l'hiver Leven op de automatische piloot
The Butler Schim in het Witte Huis
Finn Topzware kerstvertelling
Il futuro De blinde en de schone
The Hobbit: The Desolation of Smaug Kom maar op met die finale
The Hunger Games: Catching Fire Maakt hongerig naar slot
L'image manquante (IDFA 2013: Onvoltooid verleden) De vloek van de herinnering
In Bloom Bloeiende meisjes
In the Fog Modderig moreel moeras
Inside Llewyn Davis Alleen gitaar en stem
Land van aankomst Immigratie doet altijd pijn
The Lunchbox Liefde gaat door de maag
Mandela: Long Walk to Freedom Idris Elba: kalm en formidabel
Return to Homs (IDFA) Verpletterde zielen
Samsara Vluchtig toerisme
Tanta agua Onder de water­spiegel
La tendresse Elkaar niet naar het leven staan