Good Time
Blade Runner 2049
mother!
Detroit
Manifesto (Julian Rosefeldt over)
Erik Lieshout over To Stay Alive — A Method

Michel, Iggy en de kunst van het lijden

In première op het IDFA: To Stay Alive — A Method waarin documentairemaker Erik Lieshout samen met co-regisseurs Arno Hagers en Reinier van Brummelen én voice-over van Iggy Pop het klassieke pamflet Leven, lijden, schrijven van Michel Houellebecq tot leven wekte. "Kunst moet in ieder geval uit het leven voortkomen, de beste werken ontstaan volgens mij uit een innerlijke noodzaak. Dat is ook waar Houellebecq in zijn essay een pleidooi voor doet."

Door Guus Schulting

Veel rek zit er niet in het algemene beeld over Michel Houellebecq. Je vindt hem of een zwaarmoedige nihilist, of een geniale chroniqueur van de moderniteit. Des te verrassender dus dat het Erik Lieshout telkens weer lukt een onverwachte kant van de Franse schrijver te belichten. In 2009 volgde hij Houellebecq al tijdens diens poging z'n eigen Mogelijkheid van een eiland te verfilmen, voor To Stay Alive — A Method nam Lieshout het korte pamflet Leven, lijden, schrijven als uitgangspunt. Het resulteerde in een door Iggy Pop-geleide zoektocht naar hoe lijden, eenzaamheid en psychische wanhoop een voedingsbodem voor het schrijverschap vormen. En voor wie bekend is met het werk van de zwartgallige Fransman, doet Lieshout dat opvallend opgewekt.

To Stay Alive — A Method heeft als ondertitel a feelgood movie about suffering. Niet veel mensen zullen Houellebecq en feelgood met elkaar in verband brengen. "Nou, Michel zelf ook niet! Toen we voor het eerst over het plan spraken, vond hij dat ik te positief dacht. Kan dat allemaal niet wat somberder! Michel schreef Leven, lijden, schrijven eind jaren tachtig toen hij helemaal vereenzaamd op een zolderkamertje met alleen matras, lichtpeertje en typemachine woonde. Dat was net nadat hij door een heftige burn-out had besloten zich helemaal op z'n schrijverschap te richten. Die tekst was dus vooral bedoeld om zichzelf moed in te schrijven en een houvast te geven. Toch formuleerde hij in die korte hartenkreet de schrijfprincipes waaraan hij z'n hele leven trouw is gebleven. 'Druk als schrijver hard op de zere plekken van een samenleving', staat er bijvoorbeeld in. Lees zijn toekomstroman Onderworpen maar eens, waarin hij de eerste islamitische president van Frankrijk opvoert. Dat doet hij nog steeds."

Waarom wilde je het pamflet tot een film bewerken? "Hoe kunst zich tot het echte leven verhoudt, is een levenslange obsessie van me. Hoe kan het dat een literair meesterwerk als Misdaad en straf uit een alledaags krantenberichtje is ontstaan? Dat idee fascineert me mateloos. Maar hoe breng je het in beeld? Het interessante aan Leven, lijden, schrijven is dat het een soort stappenplan is. Vier stadia die je volgens Houellebecq moet doorlopen om je psychische wanhoop in een kunstwerk om te zetten. Dat de tekst uit eenzelfde wanhoop geboren is, en met een fikse dosis zwarte humor is opgesteld, maakt het alleen maar krachtiger. Niet voor niets spreekt het nog altijd mensen aan — Iggy Pop bijvoorbeeld herkende er zijn eigen artistieke worstelingen in. Het leek me een perfect beginpunt voor zo'n zoektocht."

Het pamflet geeft een pleidooi voor een eenzaam kunstenaarschap, terwijl filmen bij uitstek een groepsproces is. Maakte die discrepantie de zoektocht niet moeilijker? "Film is inderdaad een gesamtkunstwerk. Ik praat nu bijvoorbeeld wel als regisseur, maar net zo belangrijk zijn co-regisseurs Reinier van Brummelen en Arno Hagers. Een verhaal kan ik wel vertellen, maar zij voegen met hun specifieke beeldende talent iets wezenlijks toe. Of kijk naar Iggy die de voice-over doet, of Michel die mede-scenarist is. Filmen is een beetje zoals in een band spelen, ieder speelt zijn eigen instrument om tot een geheel te komen. Of dat anders is dan de lijdende kunstenaar? Kunst moet in ieder geval uit het leven voortkomen, de beste werken ontstaan volgens mij uit een innerlijke noodzaak. Dat is ook waar Houellebecq in zijn essay een pleidooi voor doet. En misschien dat film daarin niet eens zoveel van andere kunsten verschilt, hoor. Kijk maar naar het werk van een filmer als Adriaan Ditvoorst die begin jaren tachtig uit het leven is gestapt. Soms vraag ik me af wat er zou zijn gebeurd als hij Leven, lijden, schrijven gelezen had. Misschien had het hem wel de kracht gegeven om door te gaan."

Michel Houellebecq is trouwens niet alleen mede-scenarist, hij speelt zelfs een rolletje in de film. Hoe betrokken was hij bij de totstandkoming van To Stay Alive? "Zoals gezegd, was Michel in eerste instantie niet echt enthousiast. 'Ik zie niet hoe dit zou kunnen werken,' zei hij telkens wanneer we over de film spraken. Maar op een dag had hij een boodschap voor me: dat hij een meisje had ontmoet 'waardoor dat plan van jou weleens kan werken'. Een nogal raadselachtig bericht, vond ik, maar toen kwam hij dus werkelijk met iemand aanzetten. Anne Claire Bourdin, een heel fascinerende vrouw. Zij was ooit stagiaire bij de verfilming van Mogelijkheid van een eiland, maar kreeg later last van psychoses en zat een tijdje in een psychiatrische inrichting. Michel had ontdekt dat ze geweldige gedichten schreef en hij vond dat zij in de film moest komen: Anne-Claire was iemand die de stappen van z'n pamflet doorlopen had, en haar psychische worstelingen heeft omgezet in wonderbaarlijke gedichten."

Zo is de hele film gevuld met personen uit Michels wereld. Waren dat mensen waarin hij iets van zichzelf herkende, voor wie het pamflet als het ware geschreven heeft? "Ja, ik denk wel dat hij dat zo ziet. Anne-Claire was hem in ieder geval heel dierbaar. Hij is zelfs met haar meegegaan naar ouders om over haar psychoses te praten. En ook met de andere personages uit de documentaire had hij een speciale band. Jerome Tessier bijvoorbeeld, was iemand uit de Public Relations-wereld die na een heftige burn-out gedichten is gaan schrijven. Hij stuurde een mail naar Michel om hem te bedanken voor het pamflet. Michel was helemaal overdonderd door zijn werk. 'Dat iemand in zo'n heftige toestand zo coherent kan schrijven,' zij hij dan. Voor de documentaire heb ik hun lijden opgezocht: waar komt het vandaan, en op wat voor manier heeft het werk dat daaruit ontstond betrekking op Leven, lijden, schrijven. Als grap had Michel trouwens ook nog een dood persoon aangedragen voor de film, aangezien een van z'n adviezen uit het pamflet is om niet te sterven. Jammer genoeg, konden we te weinig over hem vinden. Zijn sporen waren al uitgewist."

Vanwaar die nauwe band tussen jullie twee? "Ik ken Michel sinds ik voor het VPRO-kunstprogramma R.A.M. een item over hem maakte. Dat was tijdens een persweekend naar aanleiding van het verschijnen van zijn roman Mogelijkheid van een eiland. Michel is een schuchtere man, en stond destijds bekend om zijn moeizame interviews — vooral de lange stiltes en euhhs waarmee hij elk antwoord begon, werden belachelijk gemaakt in de Franse media. Laten we dat dus niet doen, dacht ik, en heb hem voorgesteld de interviewvragen van te voren te geven. Nou, volgens mij heeft hij die de hele avond lopen bestuderen, want tijdens de opnames gaf hij uitgebreid en glashelder antwoord. Toen het item af was, werd ik gebeld. Michel aan de lijn, om te vertellen dat hij het een heel geslaagd filmpje vond. Veel beter dan dat van de BBC, zei hij, terwijl die met zo'n opgedirkte crew naar de persconferentie kwam."

Een vriendschap was geboren? "De kiem ervan, want we leerden elkaar echt kennen toen ik hem in 2009 volgde voor De laatste woorden van Houellebecq. We hebben toen vier maanden vrij intensief met elkaar opgetrokken, en zijn zodoende bevriend geraakt. Daardoor wist ik bijvoorbeeld dat hij een grote bewonderaar van Iggy Pop was, die we om die reden voor de muziek hadden benaderd. Op hoop van zegen, Iggy's manager gemaild. Nog geen minuut later kreeg ik antwoord: je wordt zo door Iggy gebeld! Ik heb dus een hele dag lang zenuwachtig rondgelopen, met het idee dat Iggy Pop me zo gaat bellen! Uiteindelijk gebeurde het toen ik net midden op het IJsselmeer zat op een zeilboot. Onwijs veel wind natuurlijk, waardoor ik er amper iets van verstaan kon. Zul je altijd zien. Vervolgens heeft hij zeven nummers voor De laatste woorden geschreven en die tijdens een speciaal concert voor Michel opgetreden. Toen ik hem voor To Stay Alive vroeg, was hij meteen weer enthousiast."

Een van de ontroerendste momenten uit To Stay Alive is wanneer die twee elkaar ontmoeten. Hoe waren Michel en Iggy op de set samen? "Dat was zo lief om te zien. Daar zitten dan Iggy Pop en Michel Houellebecq. Twee grootheden uit de kunstwereld, maar ook allebei heel verlegen mannen. Die zitten dan zo'n beetje om elkaar heen te draaien en van die halve gesprekjes aan te knopen. Iggy heeft een Franse vriendin, die hem met Michels werk in aanraking bracht. Volgens hemzelf heeft hij het hele oeuvre in een ruk uitgelezen. En, geloof het of niet, maar in dat kleine kamertje waar Michel in alle eenzaamheid Leven, lijden, schrijven op papier zette, zat één foto ter inspiratie aan de muur geprikt: eentje van Iggy Pop! Dat ze nu gezamenlijk dat pamflet tot leven hebben gebracht, maakt de cirkel mooi rond, lijkt me zo!"

To Stay Alive — A Method | Nederland, 2016 | Regie Erik Lieshout, Arno Hargers & Reinier van Brummelen | 70 minuten | Distributie Contact | Te zien op IDFA



top
Artikelen
International Documentary Filmfestival Amsterdam Luie ogen, andere kijk
Nederlandse premières op het IDFA Over nieuwe werelden en hoe die te overleven
De opkomst van true crime-documentaireseries 7,5 uur O.J. Simpson
Het spoor van DocLab Wegkijken kan niet
Filmslot: KINO en Lumière Metamorfose van Twee filmtheaters
Filmslot: Studeren aan Bela Tarrs Film Factory in Sarajevo 'Een film moet een goed hart hebben'
EFA Award voor beste Europese korte film De kracht van de zelfopgelegde beperking
European Discovery — Prix FIPRESCI Er borrelt iets onder het oppervlak

Interviews
François Ozon over Frantz 'Een leugen vertolkt altijd een verlangen'
Erik Lieshout over To Stay Alive — A Method Michel, Iggy en de kunst van het lijden
Mijke de Jong over Layla M. 'Dit is geen film over radicalisering maar over een radicale persoonlijkheid'
Terence Davies over A Quiet Passion 'Je innerlijke leven moet rijk zijn'
Guido Hendrikx over Stranger in Paradise
Petra Lataster-Czisch en Peter Lataster over De kinderen van juf Kiet "De kinderen dragen de film"
Tessa Schram over Kappen
Robert Jan Westdijk over Waterboys 'Ik cast vriendschappen'
Coco Schrijber over How to Meet a Mermaid Center Parcs en cruiseschepen

Rubrieken
Redactioneel
Filmsterren
Kort
Actie!
Thuiskijken
Boeken
Het nieuwe kijken Stage bij Poetins zender
The Thinking Machine: Decisions, Decisions
Andy at the movies
Op ooghoogte: Uit het oosten


Recensies
China's Van Goghs De schilde­rijeneters
Complete Unknown Haar naam was niemand
De erfenis (Daan's Inheritance) Op zoek naar de man met de camera
Fantastic Beasts and Where to Find Them Overtuigende Potterwereld zonder Harry Potter
Frantz De lieve vrede bewaren
I, Daniel Blake Ken Loach op de barricaden
Juste la fin du monde Voor de dood geen tijd
De kinderen van Juf Kiet Vrienden in een vreemd land
Layla M. Humanistische studie van extremistische rebel
Neruda De dichter die zichzelf bedenkt
Nocturnal Animals Wraakfantasieën met moraal
A Quiet Passion Luister naar de zachte stem
The Salesman Byzantijnse toestanden
Shadow World (Johan Grimonprez over) 'De gedachte dat agressie de motor is van de evolutie is volkomen achterhaald'
Sing Street De muze en het bandje
Soof 2 Een stuntel in echtscheiding
Stranger in Paradise Schreeuwend continent
Unknown Brood Farmaceutisch en toch naturel
Verloop van jaren — Dichter bij Remco Campert (The Passing Years) Lees mijn gedichten maar
Waterboys Over klungels en klootzakken