The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Wormwood Thuiskijken

Errol Morris en zijn cast over Wormwood
'Dit is geen paranoia, het is realiteit'

Fake news en alternative facts? Documentaire-meester Errol Morris vecht terug met zijn zes­delige Netflix-serie Wormwood, die in cirkels om de beruchte MK-Ultra-zaak heen draait. Morris legt allerhande mogelijke interpretaties naast elkaar, maar blijft ondertussen hameren op een simpel feit: de waarheid bestaat, zelfs al kennen we hem niet.

Door Joost Broeren-Huitenga

Wee de journalist die zijn woorden onzorgvuldig kiest tegenover regisseur Errol Morris. De documentairemaker die ooit privédetective was, staat bekend om zijn interviewtechnieken. Niet handig dus van me, dat ik tijdens een groepsgesprek op het Filmfestival van Venetië over Morris' nieuwe Netflix-serie Wormwood het woord 'paranoia' gebruik.
Het was een poging om het verhaal van de serie, dat draait om de MK-Ultra-experimenten van de CIA met lsd in de jaren vijftig, te verbinden aan het oplaaiende wantrouwen tegen allerhande overheidsdiensten in het heden. Maar Morris ontploft zowat: "Paranoia?! We leven in een tijd waarin de overheid verschrikkelijke, nachtmerrie-achtige dingen doet. Dit is geen paranoia, het is realiteit. Onze overheid is fucked, en wij in Amerika zijn seriously fucked, daar is geen onsje paranoia bij!"
Tot die uitbarsting werd het gesprek vooral gedomineerd door Eric Olsen, hoofdpersoon van Morris' zesdelige hybride documentaireserie Wormwood. Olsens vader Frank werd als biochemicus ingehuurd door de CIA en in 1953 zonder zijn medeweten tot proefpersoon gemaakt in de beruchte experimenten die de Amerikaanse geheime dienst uitvoerde met lsd. Olsen moest het met de dood bekopen: negen dagen na zijn eerste dosis vloog hij uit een raam op de dertiende verdieping van een New Yorks hotel. Sprong hij of werd hij geduwd?

Obsessieve zoektocht
In Wormwood doet Olsens oudste zoon Eric de geschiedenis uitgebreid uit de doeken. Niet alleen wat zijn vader overkwam, maar vooral ook zijn eigen pogingen om erachter te komen wat er precies gebeurde in die hotelkamer. Eric Olsens decennialange, obsessieve zoektocht heeft zijn volledige volwassen leven beheerst. Als nietsvermoedende kijker val je van de ene verbazing in de andere: steeds als er een doofpot lijkt te zijn opengetrokken, blijkt ook dat wat verborgen bleef zelf weer een rookgordijn voor iets nog ernstigers. En, benadrukt Morris: "Erics verhaal is een metafoor voor iets veel groters."
De ruggengraat van de serie zijn de interviews die Morris met Eric Olsen hield. Daarbij komt de regisseur weer eens zelf in beeld, na zich jarenlang te hebben weggecijferd via zijn zelf ontwikkelde interrotron — een camera-opstelling die ervoor zorgde dat de personen die hij interviewde recht in de camera leken te kijken. In Wormwood plaatst Morris zichzelf weer expliciet tussen spreker en kijker, ook op allerlei andere manieren.
En ook de vorm overdondert: Morris houdt het niet bij interviews, hoewel die centraal staan — niet alleen Eric Olson maar ook betrokken journalisten en overheidsfunctionarissen komen aan het woord. Maar die gesprekken worden afgewisseld met, kracht bijgezet door, tegengesproken door en kleur gegeven via een veelheid aan ander materiaal: archiefbeelden, uitgesproken grafische elementen, en hallucinante verwijzingen naar het Bijbelboek Openbaring, waaraan de serie zijn sinistere titel ontleent. Maar het meest in het oog springend zijn de in film noir-stijl geschoten fictiescènes. Daarin zien we onder meer Peter Sarsgaard als Frank Olsen, Molly Parker als diens vrouw Alice en Christian Camargo als een raadselachtige CIA-agent die Olsen begeleidt.

Onderzoek
De speculatieve scènes tonen telkens een net andere interpretatie van wat er gebeurd zou kunnen zijn. Morris gelooft als regisseur niet in het kunstmatige onderscheid tussen fictie als nep en documentaire als echt, herhaalt hij nog maar eens. "Hebben de documentaire scènes de waarheid in pacht? Het is allemaal één geheel: de hele serie is een onderzoek, naar de aard van de realiteit en naar wat er gebeurd is."
Bovendien, vult actrice Molly Parker aan: de serie vertelt het verhaal overduidelijk vanuit Erics perspectief. "Het is geen biografie. Die fictiescènes draaien om iets heel anders dan precies proberen te reconstrueren hoe deze mensen waren, wat ze deden." Die veelomvattende stijl komt dan ook impliciet voort uit Erics belevingswereld: voordat de dood van zijn vader zijn volledige leven ging opslokken, werkte hij als veelbelovend psychiater aan een 'collage-theorie'.
De enorme collages van allerhande soorten afbeeldingen die Eric daarvoor creëerde, gaven acteur Peter Sarsgaard de belangrijkste ingang naar het spelen van zijn vader, vertelt hij. "Ik reageer sterker op beelden dan op het lezen van de feiten over wat er gebeurd is. Foto's van een familie zeggen me veel meer dan allerlei uitleg over hoe de familie in elkaar zat. Ik heb verder ook nooit met Eric gesproken, alleen wat e-mails uitgewisseld. Als ik echt bestaande personen speel, kan ik niet te nauw betrokken raken bij de echte mensen, of hun naasten. Omdat ik ergens een fundamenteel probleem heb met het spelen van mensen die echt hebben bestaan. Als iemand mij zou spelen, zou ik ook denken: dat ben ik niet, ik ben ik! Je legt me woorden in de mond!"

Opgelepeld
Het was in feite onvermijdelijk dat Errol Morris, de filmmaker die van de zoektocht naar de waarheid zijn levenswerk heeft gemaakt, op een gegeven moment zou reageren op deze tijden van 'fake news' en 'alternative facts'. Want als de veelomvattende en half-fictieve vorm van Wormwood iets is, dan is het dat. Elke keer dat Morris verschillende mogelijke interpretaties of conclusies naast elkaar legt, herinnert hij de kijker er ook aan dat er uiteindelijk maar één van klopt, zelfs als we niet weten welke. Dat je wordt overladen door nepnieuws en alternatieve feiten, betekent niet dat de waarheid niet meer bestaat.
"De definitie van waarheid wordt bedreigd", zegt ook acteur Christian Camargo, die in de serie veruit het meest schimmige figuur speelt. "Maar de waarheid is de waarheid, en dat is wat Errol zoekt, samen met de kijker. Hij heeft zijn eigen idee van hoe het zit, maar hij laat de conclusies aan jou. Daar hebben we in Amerika moeite mee: we zijn het gewend om de waarheid opgelepeld te krijgen, door politici of pastoors of journalisten."
Ook Morris zelf legt expliciet de link tussen de serie en de opmars van 'alternative facts'. "Het is ronduit gevaarlijk. Het beschimpt het hele idee van waarheid, en het belang ervan. Het oude democratische idee was dat de goede ideeën de slechte zullen verslaan. Zolang iedereen de kans krijgt om te spreken, zal de waarheid zegevieren. Maar ik weet niet of dat nog wel zo is. Tweehonderd jaar geleden werd de meeste menselijke domheid niet vastgelegd, maar nu hebben we het internet. Da's een beetje een grap, maar toch: er is een tsunami aan informatie, en tegelijkertijd vertelt de president ons dat het allemaal nep is. Kijk naar wat Trump constant zegt: dat de media ons doelbewust voorliegen, dat journalistiek per definitie laaghartig is, erop uit om hem te kleineren, en dat hij de waarheid in pacht heeft. Dat beangstigt me."

Errol Morris en dop Igor Martinovic op de set



Tussen de molenstenen van de macht

CIA-medewerker Frank Olson pleegde in 1953 zelfmoord. Jaren later bleek dat de geheime dienst hem als lsd-proefkonijn had gebruikt. Olsons zoon gelooft dat de autoriteiten de waarheid over zijn vaders dood nog steeds verzwijgen. Errol Morris heeft er de fascinerende Netflixserie Wormwood over gemaakt.

In het in 1972 gepubliceerde Tegels lichten, dat als geweldige ondertitel heeft Ware verhalen over de autoriteiten in het land van de voldongen feiten, keek de vorig jaar overleden journalist en publicist Henk Hofland achter het Hollandse zelfbeeld van onkreukbaarheid. Hij vond er benepenheid en weggemoffelde koningshuisaffaires. Hofland noemde Nederland een bananenmonarchie. Elk land heeft tegellichters nodig, want autoriteiten hebben overal de onbedwingbare neiging om onaangename zaken diep weg te stoppen.
Wat Hofland op papier deed, doet de Amerikaanse documentairemaker Errol Morris met film. Vanaf The Thin Blue Line (1988) kijkt hij achter de façades van de Amerikaanse samenleving. Gedreven door rechtvaardigheidsgevoel rakelen zijn films duistere zaken op die de cynische omgang van machthebbers met burgers illustreren. The Thin Blue Line had als spectaculair resultaat dat een in Texas voor moord veroordeelde man alsnog werd vrijgesproken. Morris bewees zich met de film als een onderzoekstijger. Daarbij komt zijn ervaring als privédetective in de jaren zeventig goed van pas. Daarover zei hij een interview twee jaar geleden in Het Parool: "Als filmmaker ben je ook een detective. Je bent altijd op zoek naar iets dat op de waarheid lijkt. Ook ben je als filmmaker net als een detective nooit klaar met onderzoeken. Er is altijd meer te vinden. Je kunt eeuwig doorgaan."
In de decennia na The Thin Blue Line maakte Morris vooral interviewfilms met machthebbers. Daarvoor gebruikte hij een speciale cameratechniek, door hem interrotron genoemd, waardoor het lijkt alsof de geïnterviewde recht in de camera kijkt. Het leverde met The Fog of War (2003) een onthullend portret op van de op de Vietnamoorlog terugblikkende berouwvolle ex-minister van Defensie Robert S. McNamara. Tien jaar later liet Morris Donald Rumsfeld in The Unknown Known terugblikken op de Irakoorlog, waarbij de ex-minister van Defensie een verbijsterend onbenullige indruk maakte.
En nu is er de zesdelige serie Wormwood, waarmee Morris, afgaande op de eerste twee afleveringen, laat zien dat Netflix voor hem een zegen is. De maker heeft zich niet hoeven inhouden bij zijn speurtocht naar de waarheid over de dood van Frank Olson. Deze CIA-medewerker, met als taak het onderzoek naar biologische wapens, pleegde in 1953 zelfmoord door uit een raam te springen. Vreemd, want de man leidde een stabiel leven. Twintig jaar later erkenden de autoriteiten dat Olson als proefkonijn stiekem lsd toegediend had gekregen, waardoor hij zo verward raakte dat hij zelfmoord pleegde. President Gerald Ford bood in 1975 excuses aan en dat was dat.
Case closed, maar jaren later stuitte Olsons zoon Eric, nu een zestiger, op zoveel ongerijmdheden, dat hij ervan overtuigd raakte dat de autoriteiten de waarheid over zijn vaders dood nog steeds verbergen. Wormwood bevat interviewfragmenten met hem en beelden uit familiefilmpjes, maar ook gedramatiseerde reconstructies. Net als in The Thin Blue Line werkt dat laatste uitstekend, want de gespeelde scènes zorgen voor een onheilspellende, geheimzinnige, thrillerachtige sfeer. Met verwijzingen naar de Bijbel en Hamlet verheft Morris Olsons familietragedie tot een apocalyptisch drama. Wie tussen de molenstenen van Amerikaanse machthebbers belandt, is verloren. Tenzij Errol Morris zich meldt.

Jos van der Burg

Wormwood | Verenigde Staten, 2017 | Regie Errol Morris | 240 minuten | Te zien vanaf 15 december op Netflix


Bertrand Taverniers Voyage à travers le cinéma français
De man die van film hield

De Franse eclectische filmmaker en fan van Amerikaanse cinema Bertrand Tavernier voert ons mee op een persoonlijke, subjectieve tocht door een stuk Franse filmgeschiedenis, van de geluidsfilm tot de jaren '70. Als eerbetoon aan zijn filmhelden.



"Beeld je in dat je in een bioscoop zit" zegt een commentaarstem wanneer we Bertrand Tavernier volgen in een tuin. "Hier droomde ik mijn eerste beelden," vult de Franse regisseur aan, "nooit vergat ik de met vuurpijlen gevulde lucht boven Lyon bij de bevrijding door de Amerikanen." Om meteen aan te vullen dat een ziekte, een door tuberculose aangetast oog, ervoor zorgde dat hij als zesjarige in een sanatorium gebeten werd door de filmmicrobe. Jaren later ontdekte hij dat Jacques Beckers Dernier atout de fameuze eerste prent was die zijn liefde voor film opwekte.
De eerste minuten van Voyage à travers le cinéma français zetten de toon. Het is geen afstandelijke, kritische filmgeschiedschrijving maar een subjectieve, autobiografisch getinte zwerftocht door de Franse cinema van de jaren 1930 tot 1970. Geïnspireerd door A Personal Journey with Martin Scorsese Through American Movies, een documentaire uit 1995 die verplichte kost werd voor cinefielen. Tavernier is een van hen, een 'film-maniak' noemt hij zich, en als 76-jarige maakt hij van deze 'reis' gebruik om terug te blikken op zowel film als zijn leven. Hij komt niet in beeld als expert maar als getuige en personage. De 'man die van film hield' put uit zijn herinneringen als filmkijker of zijn ervaringen als filmprofessional om een filmleven te schetsen. Eentje dat met Melville en Sautet twee peetvaders opleverde én een carrière die de voormalige assistent via jobs als persattaché (voor o.m. Godard) en criticus bij filmregie bracht.
Tavernier omschrijft zijn documentaire als "een daad van dankbaarheid aan het adres van al die regisseurs, scenaristen en componisten die zijn opgedoken in mijn leven." Het anekdotische en subjectieve karakter van deze 'daad' legt de beperkingen ervan bloot. Bij de selectie liet Tavernier zich leiden door zijn smaak en persoonlijke betrokkenheid waardoor mijlpalen en markante figuren uit de boot vielen. Van Eustache, Rohmer, Tati, Resnais of Pialat geen spoor en de Nouvelle Vague flitst voorbij. Niet toevallig kondigt Tavernier in een bonusinterview een meer volledige, traditionele tv-reeks aan. Al dient gezegd dat zijn persoonlijke aanpak werkt. Tavernier koppelt zijn bewondering en verwondering aan sterke analyses. Aanstekelijk enthousiasme gaat samen met scherpe reflectie. Dat levert warme pleidooien op voor iconen (Becker, Melville), miskende genieën (Sautet) en onbekende meesters (Sacha, Gréville). Maar ook briljante beeldanalyses. Zoals die waarmee hij Renoirs technisch talent illustreert en aangeeft hoe diens travellings afrekenden met de opvattingen van zijn vader-schilder over scherptediepte. Erudiet en gepassioneerd.

Ivo de Kock

Voyage à travers le cinéma français | | Frankrijk, 2016 | Regie Bertrand Tavernier | Met Bertrand Tavernier, Thierry Frémeaux, André Marcon | 192 minuten | Distributie Gaumont


Mudbound
Ieder z'n eigen dromen en nachtmerries

Zonder in te boeten aan een eigen stem citeert de zwarte regisseur Dee Rees Terrence Malick en Jane Campion in dit veelzijdige portret van botsende families in het Jim Crow-Amerika van na de Tweede Wereldoorlog.



Het is altijd vechten voor vrijheid in Dee Rees' Mudbound. Of het in Europa is voor de bevrijding van de geallieerde tijdens WOII, in Amerika waar zwarten gebukt gaat onder de wetten van Jim Crow of in het huis waar de vrouw volgzaam haar man moet dienen, het gevecht voor vrijheid kent altijd een prijs. Mudbound laat dit zien door in het hoofd te kruipen van meerdere leden van een witte en een zwarte familie die noodgedwongen een stuk land delen. De zwarte familie Jackson is sharecropper op het land van Henry McCallen. Financiële moeilijkheden dwingen Henry echter om zijn groeiende familie ook te huisvesten op de drassige Mississippi-boerderij.
Met voice-overs die doen denken aan de poëtische cinema van Terrence Malick (Days of Heaven, The New World, The Tree of Life) pelt Rees laag voor laag de mentaliteit van zuidelijk Amerika na de Tweede Wereldoorlog af. "Geweld is deel van het plattelandsleven", verzucht de voice-over van Henry's vrouw Laura McCallen (Carrey Mulligan met een overtuigend zuidelijk accent) als ze probeert te wennen aan haar nieuwe leefomgeving. Haar woorden blijken profetisch als in de derde akte excessief geweld uitbarst tegen een WOII-veteraan en lid van de Jackson-familie. Niet dat Laura daar iets van meekrijgt. Als vrouw des huizes dient ze voor haar kinderen te zorgen en de seks met haar man te verdragen. Haar grootste moment van autonomie is als ze afdwingt dat de piano meeverhuist naar de krakkemikkige boerderij in Mississippi. "Het laatste stukje beschaving hier," claimt ze in een duidelijke verwijzing naar Jane Campion's Gouden Palm-winnaar uit 1993 The Piano.
Het aangename aan Mudbound is dat zulk gedachtegoed nooit de overhand krijgt. Laura's perspectief is er maar één op deze gehele situatie. Tegenover haar perspectief — dat grotendeels berust op wit privilege — staat bijvoorbeeld dat van Florence Jackson (gespeeld door een aangenaam onopvallende Mary J. Blige) die als moeder in een kansarme, zwarte familie hele andere zorgen heeft. Zo schakelt Mudbound steeds tussen locatie, tijd en personage om de complexiteit van rassen-, klassen- en genderverschillen te verkennen. Rees verliest daarbij nooit uit het oog dat we met mensen te maken hebben die allemaal worstelen met hun eigen dromen, nachtmerries, wensen, twijfels, superioriteitsgevoelens en onzekerheden. Zo vindt Rees met Mudbound haar eigen stem die op sommige momenten verder rijkt dan die van haar inspiratiebronnen.

Hugo Emmerzael

Mudbound | | Verenigde Staten, 2017 | Regie Dee Rees | Met Carey Mulligan, Garrett Hedlund, Jason Clark | Te zien vanaf 17 november op Netflix


top
laatste nummer

Artikelen

december 2017
IDFA 2017: Camera in Focus It's the camera, stupid!
IDFA 2017: DocLab Uncharted Rituals Waarom geloof je wat je gelooft?

Interviews

december 2017
IDFA 2017: Ally Derks over dertig jaar IDFA 'Alles tussen poëzie en propaganda is geoorloofd'
IDFA 2017: Hoofdgast Jonathan Harris 'Het internet is een saaie vinexwijk geworden'
IDFA 2017: Ed Lachman over de zoektocht naar het subjectieve perspectief 'Het is alsof je een emotie uit een filmkorrel kunt lezen'
Adam Curtis over het zoeken naar het nieuwe verhaal Als een eigentijdse Vergilius langs de afgrond van de moderne tijd
Ramia Suleiman over The Long Season Dansen met de camera
Yorgos Lanthimos over The Killing of a Sacred Deer 'Als er iets mis is met de film is het mijn schuld'
Joachim Trier over Thelma 'Het genre? Het kan me niks schelen'
Mathieu Kassovitz over Happy End (en La haine) 'Als politici hun werk zouden doen, zou iedereen La haine vergeten zijn'

Rubrieken

december 2017
Humans of Film Amsterdam
Boeken: Het demonische doek Expressionism and Film
Op ooghoogte Kijken
Thuiskijken
Actie!
Andy at the movies
Het Nieuwe Kijken: de kleur-kunstenaar
Redactioneel
Filmsterren
Kort
The Thinking Machine 13 Tussen twee plotpijlers



laatste nummer

Recensies

december 2017
78/52 Anatomie van de beroemdste douche­scène
Battle of the Sexes Steve wint van Emma
C'est la vie! Monsterbruidegom
Il colore nascosto delle cose (Silvio Soldini over) 'Als je kunt zien, ga je sneller oordelen'
David Lynch: The Art Life (Jon Nguyen over) 'Lynch is helemaal niet vreemd'
Final Portrait Poseren voor de meester
A Ghost Story De sporen die spoken nalaten
Happy End Buiten ons kader wacht de werkelijkheid van Calais
Heartstone De noodzaak van een vriend
The Killing of a Sacred Deer Als chaos aan de deur staat
Mimosas (Oliver Laxe over) 'Je moet hoger in de boom klimmen'
Murder on the Orient Express Hoe fragiel is het comfort
La novia del desierto Widescreen voor een klein mirakel
Petit Paysan (Hubert Charuel over) 'Meer boerenhorror, -komedies en -science fiction!'
De rode ziel Wegkijken op zijn Russisch
Suburbicon Die moordende buurman kennen we nou wel
Thelma Mysterieuze aanvallen en religieuze krachten
Until the Birds Return Uit de as van Algerije
Untitled (Monika Willi over) 'Het materiaal dwong me, vreemd, maar waar'
Vele hemels boven de zevende Tussen zelfmaakbaarheid en zelfmedelijden
Visages villages Op pad met een verrukkelijke reisleidster
Wonderstruck De bliksem wil niet inslaan