Good Time
Blade Runner 2049
mother!
Detroit
Manifesto (Julian Rosefeldt over)
World Wide Angle (NL)

De goeie slechte ouwe tijd

De Australische filmcriticus Adrian Martin kijkt naar opvallende discussies en tendensen rond filmmakers.

Door Adrian Martin

In een geestige column die de Schotse filmcriticus Gilbert Adair (1944-2011) ergens in de jaren tachtig schreef, peinsde hij dat voor een homoseksueel als hijzelf de vrolijke dagen allemaal in het verleden lagen. Hoeveel opwindender was het, zei hij, toen het allemaal niet mocht en in het geniep moest — toen alle communicatie met een potentiële partner (lange of korte termijn) een zaak van cryptische signalen was, van gecodeerde afspraken en subtiele gebaren die als in een choreografie heen en weer gingen. Het was een spel waarmee je klappen op kon lopen (stel je die in-denial homo-erotische stoere kerels voor in Cammell/Roegs Performance), of, au contraire, een gezellige tijd had.
Op het moment dat seksualiteit helemaal in de openbaarheid is, niet langer onderworpen aan zo'n meedogenloos regime van onderdrukking, redeneerde Adair, gaat er iets verloren. Voor het grootste deel zijn we het erover eens dat het een vooruitgang is als beknellingen verdwijnen: de samenleving als geheel tolereert meer diversiteit, wat een eerlijker en rechtvaardiger waardering is van de rechten van alle ingezetenen...
Maar Adair wilde een gedachte optekenen die daar tegen inging: was hij wel zo extatisch nu hij gedwongen was die verborgen onderwereld te verlaten en zich opnieuw bij de normale wereld te voegen waaraan hij ooit zo behendig ontsnapte? Zijn eigenzinnige versie van dandy-romantiek resoneerde uitstekend met die zin van Charles Maurice de Talleyrand waar Bernardo Bertolucci de titel van zijn tweede film op baseerde: 'Alleen degenen die voor de revolutie leefden, weten hoe zoet het leven kan zijn.'
Film heeft een gecompliceerde relatie met wat wetenschapper Brian Henderson de 'wall of oppression' noemde, die ongebreidelde erotische spanning verleende aan allerlei onuitgesproken verlangens (homo, hetero, alles wat God verbood) die op het punt stonden in daden omgezet te worden. Voordat die muur naar beneden komt, zijn drama, suspense en romantiek mogelijk. Als hij eenmaal tegen de vlakte gaat, betreden we vreemd terrein waar alles is toegestaan, zonder grenzen of barrières: dat van de decadentie. En ergens daartussen bevindt zich dat grijze spectrum van een 'genormaliseerde', banale publieke wereld. Deze gedachten komen op bij het zien van twee uitstekende, prachtig gestileerde films: Todd Haynes' Carol (2015) en Bertrand Bonello's Saint Laurent (2014).
Het valt op hoe vaak Haynes — afgezien van Safe (1995), nog steeds zijn beste film — het verleden heeft opgezocht. Er is een aspect aan zijn sensibiliteit (en die van veel andere kunstenaars) dat zich bewust afkeert van het nu, om de onderdrukkingen uit het verleden te kunnen voelen: afstompend, maar spannend om heen te gaan, op welke grote of kleine manier dan ook. Natuurlijk wil Haynes (opnieuw: zoals veel anderen) ook de geschiedenis analyseren, begrijpen waar we vandaan komen, onze afstand — of gebrek aan afstand — tot dat verleden meten. Maar er zit ook iets nostalgisch in, een droefgeestig stilzetten van de tijd.
In Saint Laurent werpt Bonello ons over die 'wall of oppression' naar de andere kant, naar de aristocratische, extravagante Visconti-zijde. Het hoofdpersonage van deze impressionistische biopic kende inderdaad gewelddadige onderdrukking in zijn jeugd maar leefde de rest van zijn leven vooral in een decadente, bevoorrechte andere wereld: geld, mode, drugs, clubs, muziek, ruige en anonieme seks.
Zoals veel films laten zien — waaronder discoflic 54 (1998) en Haynes' evocatie van de naar Bowie-gestileerde glamrock in Velvet Goldmine (1998) — zette de geschiedenis hardhandig haken om dit louche paradijs op aarde: door het verschijnen van aids en alle dood en vergankelijkheid werd die tijd het object van een nostalgisch verlangen dat voor veel mensen uitgroeide tot een soort fetisj. Maar zo lang het duurde — zoals een van Bonello's gewaagde splitscreen sequenties laat zien — slaagde Yves Saint Laurents koninkrijkje er zelfs in de rellen van mei '68 aan zich voorbij te laten gaan. Een ander soort bevroren tijd.
Als we het hebben over de verbeelding van repressie in cinema, hebben we het vaak over het genre van het melodrama en vooral die van zijn maestro Douglas Sirk. Maar denk er eens over na: Sirk eindigde zijn carrière op precies de juiste 'tijd van begrenzingen': het einde van het studiosysteem in Hollywood, en het einde van die slechte ouwe jaren vijftig. Hij hoefde nooit de confrontatie aan te gaan met, of drama te maken van de 'vrije samenleving'. Mazzelaar.



top
Artikelen
Sterren 2015
ID Check Die wilde dieren, dat zijn wij
Gesneuvelde films
IFFR Tiger Shorts competitie Op zoek naar balans

Interviews
Gerard Huisman, 25 jaar distributeur 'Film is kunst'
Manu Riche en Dimitri Verhulst over Problemski Hotel 'Wat ik zag in het azc bleef aan mijn ribben kleven'
Boudewijn Koole over Beyond Sleep 'Laat je vallen'
Hou Hsiao-hsien over The Assassin Wachten op de wind
Apichatpong Weerasethakul over Cemetery of Splendour 'Niet weggaan, zei Béla op een dag'
Naomi Kawase over An 'Ik graaf onder mezelf in de aarde'
Nabil Ayouch over Much Loved 'Marokko heeft zijn spiegel gebroken'
Hany Abu-Assad over The Idol 'Kom een dagje naar Gaza'
David Verbeek over Full Contact 'Een roadmovie door het onderbewuste'
Ramin Bahrani over 99 Homes 'Geld maakt geld. Arbeid is voor sukkels'

Rubrieken
Kort
Filmsterren
Actie!
World Wide Angle (NL) De goeie slechte ouwe tijd
Redactioneel
Andy at the movies
Thuiskijken
Op ooghoogte Whose Cinema
Boeken: Filmkritiek Sinds mensenheugenis in crisis
Het nieuwe kijken Beeldend geluid


Recensies
99 Homes Waanzinnige huisjesmelker
An Wassen, koken, rusten, roeren
Anomalisa Iedereen is gelijk, behalve ik
Artist of Fasting (IFFR Deep Focus Adachi Masao) Perversies als elektrotherapie
The Assassin (Nie Yinniang) De vijand aan je borst
Beyond Sleep Dwalen in een slapeloos moeras
Cemetery of Splendour ...en de dood die als een droom is
D'Ardennen Modderige Vlaamse noir
Francofonia Kunst tussen massa en macht
Hail, Caesar! Oud Hollywood spat er vanaf
The Idol Van schoonheid en hoop
James White Wat doen we met moeder?
Knielen op een bed violen Radicaliserende gristen
Louder Than Bombs (Joachim Trier over) Thuis, ver ver weg
Much Loved Hypocrisie in Marrakech
Problemski Hotel De eeuwige pauze van het azc
The Revenant De beer is los
Spotlight All the Church's Men