Good Time
Blade Runner 2049
mother!
Detroit
Manifesto (Julian Rosefeldt over)
MARTYRS De Sade for sale

Martelporno

martyrs, het hoogtepunt van het populaire genre van de 'martelporno', draaide op het recente Imagine Festival. De Filmkrant dook in de geschiedenis van dit subgenre en keek angstig in de afgrond.

De libertijn Donatien Alphonse François de Sade (1740-1814) was stellig: 'Het is altijd zo dat men pijn moet lijden om bij het genot uit te komen.' Hoewel De Sade religieuze en maatschappelijke hypocrisie aan de kaak wilde stellen, werd hij natuurlijk beroemd als de naamgever van het sadisme door zijn gewelddadige en vrouwvijandige teksten.
Serieuze cineasten lieten zich zelden door De Sade inspireren. Maar zodra het wel gebeurde, stond dat garant voor opschudding, zoals bij Peter Brooks marat/sade (1966) en Pier Paolo Pasolini's saló, o le centoventi giorni di sodoma (1975). Exploitatiefilmers voegden echter graag een dosis sadisme aan hun werk toe en het is in het begin van de jaren zeventig dat men de wortels van het 'martelporno'-genre kan traceren — horrorfilms waarin misantropen naar hartelust hun slachtoffers folteren. Tobe Hooper (the texas chainsaw massacre, 1974) en Wes Craven (the last house on the left, 1972) maakten in hun nihilistische horrorfilms korte metten met onschuldige voorbijgangers die voor het plezier van de daders om het leven werden gebracht.
Terwijl geweld in griezelfilms eerder grotendeels aan de verbeelding werd overgelaten, was het nu zaak om openlijk te tonen hoe het er uitziet wanneer iemand sterft. Die tendens leek mede te zijn veroorzaakt door de moorden van Charles Mansons hippiesekte, waarmee de idealen van de jaren zestig ten grave werden gedragen. Er ontstond een morbide fascinatie voor zinloos filmgeweld, die, paradoxaal genoeg, door in de sixties verworven artistieke vrijheden optimaal kon worden uitgebuit.

Regenjasbrigades
Hooper en Craven zetten een golf aan sadistische cinema in gang. De kwaliteit ervan was duidelijk inferieur. Van de 'hakenkruisporno' (ilsa, she-wolf of the ss) via Japanse misantropie (beautiful girl hunter) tot Italiaanse bloedbaden als cannibal holocaust waarin men kon genieten van afgehakte piemels, doorboorde borsten en opengereten vagina's: niets bleek het publiek te dol. De films stonden bol van seksueel getint geweld, waardoor de regenjasbrigades goed werden vertegenwoordigd in muffe buurtbioscopen. Zo bleef de martelhorror een fenomeen van de underground.
Dat veranderde deze eeuw toen Quentin Tarantino het door Eli Roth geregisseerde hostel (2005) produceerde. Daarin worden Amerikaanse rugzaktoeristen in het Oostblok door een stel perverselingen doodgemarteld. hostel biedt overtuigend bloedvergieten, terwijl Roth weigert de kijker emotioneel bij zijn personages te betrekken en geen enkele ambivalentie aanbrengt. Ondanks of wellicht dankzij die tekortkomingen werd de film een groot succes.

Machines
Met het succesvolle saw (2004) werd een martelhorrorreeks geïnitieerd die intussen al weer vijf delen kent. De kerngedachte: seriemoordenaar Jigsaw gelooft dat het leven pas interessant wordt wanneer je het einde ervan in het gezicht kijkt, en klinkt daarom mensen vast aan curieuze machines zodat ze hun vrijheid alleen met extreme fysieke schade kunnen veroveren. Daarbij kan de kijker zich verlustigen aan schokkende set pieces en gekunstelde plotwendingen. Bij zo'n eenduidige opzet kun je je afvragen of kijkers afgestompt raken door het geweld of door het gebrek aan een interessant verhaal.
Het succes van de saw-films duurt nu al enkele jaren. Op de laatste edities van het Festival van de Fantastische Film (nu Images) is een duidelijke groei te zien van films waarin geweld niet is ingebed in een fantastische maar juist in een realistische context. En die realistische context maakt de films zo langzamerhand ondraaglijk om aan te zien. Recent verscheen een remake van Cravens the last house on the left, die na een vertoning op Images ook een bioscooproulement kreeg. Op dezelfde editie werd het hoogtepunt van dit subgenre getoond, het Franse martyrs (2008).

Kwelgeesten
In de opening van martyrs rent een halfnaakt meisje krijsend over een industrieterrein. De Dutroux-klik die de kijker maakt, blijkt te kloppen. In een stroom van documentaire-achtig materiaal wordt duidelijk hoezeer het meisje is beschadigd. We springen vijftien jaar vooruit en zien hoe twee jonge vrouwen een gezin ombrengen in een afgelegen villa. Anna en Lucie zijn samen opgegroeid in het internaat en nemen wraak op de kwelgeesten van toen. Wat ze niet weten is dat deze villa een onderkomen is van dezelfde organisatie als die voor Lucie's misbruik verantwoordelijk was. Via intense marteling willen de griezels mensen in een doodsextase brengen, waardoor ze een glimp kunnen opvangen van het hiernamaals.
Vanwege spoilers is het niet raadzaam meer van de plot te verklappen. Maar gezegd dient te worden dat regisseur Pascal Laugier na een eerste half uur, dat een beetje clichématig verloopt, alle remmen losgooit waardoor een zowel intrigerende als zeer aanstootgevende film ontstaat. In tegenstelling tot de Amerikaanse martelcinema laat zijn Europese tegenhanger de kijker zich namelijk wel met de hoofdpersonen identificeren. Laugier houdt de film vrij van goedkope sensatiezucht en gaandeweg wordt martyrs steeds verontrustender omdat de vernederingen waaraan Anna wordt onderworpen steeds moeilijker zijn aan te zien. Uiteindelijk stijgt de beklemming tot ondraaglijke hoogten.

Flauwvallen
In een interview in Schokkend Nieuws met Bart van der Put verwoordt Laugier de crux van zijn film: "martyrs gaat over het einde van de wereld in moreel opzicht, het is geen apocalyps van het tastbare, maar van het spirituele in de beschaving." Het is vooral die boodschap die het best uit de verf komt, want dit is een film die geen kijker onberoerd laat — bij een aantal voorstellingen in Frankrijk werd een ambulance voor flauwvallende bezoekers paraat gehouden.
Laugier vertelt dat hij tijdens het maken van de film depressief was en allerminst berekenend te werk ging. Dat verklaart misschien waarom het andere thema van de film, het idee dat een elite over lijken zal gaan om te bewijzen dat er een leven na de dood bestaat, wat minder uit de verf komt. Al weet de regisseur dit idee na de climax van de film zo'n verrassende wending te geven dat het voorafgaande in een nog wrangere context komt te staan. En zo komen we weer uit bij De Sade. Want de perverse markies was over nóg een ding helemaal zeker: 'Het idee van God is de enige zonde die ik de mensheid niet kan vergeven.'
De manier waarop Laugier zijn nihilisme heeft ingebed in een emotioneel meeslepend verhaal over martelaarschap, maakt martyrs tot een film die zich losmaakt van de beperkingen van het genre. En volgens Clive Barker, die wil dat Laugier zijn remake van hellraiser regisseert, tot 'een moedige film'. Benieuwd waar de hellevaart dit keer heenleidt.

Mike Lebbing


top
Artikelen
Filmblind Licht! Licht! Licht!
De Sade for sale Martelporno
Work in progress Eindeloos sleutelen

Interviews
Alexis Dos Santos over UNMADE BEDS Landen op kussens
Take 5: Michiel Huisman verovert Engeland
Philippe Lioret over WELCOME "Calais is onze Mexicaanse grens"

Rubrieken
Boeken A star is gone
Filmweb
Filmfocus
Filmkort
Mening
Filmnieuws
Filmpers
Filmsterren
Filmthuis
Webfilm
World Wide Angle (NL)


Recensies
35 RHUMS Een schitterend afscheid
BLIND PIG WHO WANTS TO FLY (Previously Unreleased) Verlost van de ketens
THE COUNTRY TEACHER Rollen in het Tsjechische hooi
EVERLASTING MOMENTS De wereld door een lens
FIFTY DEAD MEN WALKING Levensgevaarlijke wereld
G-FORCE
GENOVA Rouwen onder de Italiaanse zon
THE HAPPIEST GIRL IN THE WORLD (Previously Unreleased) Achter de schermen van een namaakwereld
DAS HERZ IST EIN DUNKLER WALD (Previously Unreleased)
THE HURT LOCKER Adrenalinejunkie in de woestijn
IN THE ELECTRIC MIST Een Fransman in Louisiana
MILLENNIUM: MANNEN DIE VROUWEN HATEN Net zo goed als het boek
THE MOST DISTANT COURSE (Previously Unreleased)
NIGHT TRAIN (Previously Unreleased)
PAPER SOLDIER (Previously Unreleased)
PONYO ON THE CLIFF BY THE SEA Tuffen in een kaarsbootje
PRANZO DI FERRAGOSTO Oud maar niet zielig
SERBIS (Previously Unreleased)
TURISTAS (Previously Unreleased)
UNMADE BEDS Tegengif tegen de monotonie
WELCOME Welkom op de deurmat
WENDY AND LUCY Wat als je niets meer hebt?