Blade Runner 2049
The Square
Un beau soleil intérieur
The Glass Castle
Kleine ijstijd
David Cronenberg in Cannes (foto Reuters/Christian Hartmann) David Cronenberg over Cosmopolis

'Ik wil geen profeet zijn'

David Cronenbergs Cosmopolis is een elegante allegorie op de zelfdestructieve natuur van het hyperkapitalisme. De bodyhorror uit Existenz en The Fly zijn vervangen door de horror van onzichtbare geldstromen.

De jonge miljardair Eric Packer toert in z'n limousine door Manhattan op weg naar een cruciale afspraak. Tergend langzaam, want de president bezoekt de stad, aanslagen dreigen, en demonstranten hebben overal blokkades opgeworpen. Via touchscreens speculeert Packer met honderden miljoenen dollars op buitenlandse wisselkoersen. Ondertussen ontvangt hij gasten en groeit de chaos. Zijn Chef Theorie komt langs om de toestand in de wereld te doorgronden, Juliette Binoche klimt naar binnen om van achter genomen te worden en de rat dreigt de dollar te vervangen als Amerikaanse valuta-eenheid. Dit is de dag waarop Eric Packer koste wat kost naar de kapper wil. We spraken regisseur David Cronenberg daags na de première van zijn Don DeLillo-verfilming Cosmopolis in Cannes.

In 1983 voorspelde u in Videodrome dat de mens met het beeldscherm zou vergroeien. Toen vermaakten we ons dood met het scherm, nu informeren we ons dood. Is Cosmopolis de volgende stap, omdat we voor data nog afhankelijker van schermen zijn geworden? "Ik dacht bij het maken van Cosmopolis niet aan mijn eerdere films. Dat verband moet u leggen. Ik kan het natuurlijk wel zien. Maar hier is geen profetische gave voor nodig. Ik laat gewoon zien wat er gebeurt. De situatie is nu zelfs alweer anders dan 2003, toen Don DeLillo het boek schreef. Negen jaar geleden waren er geen iPhones en iPads."

En geen financiële crisis. "Nee precies. Dus gek genoeg, of misschien niet zo gek genoeg, voorzag Don iets dat realiteit werd. Ik heb hetzelfde gedaan in sommige van mijn films. Per ongeluk vaak, dat wel. Ik wil geen profeet zijn, net zo min als Don. Maar als je kunstenaar bent dan heb je je antennes uitstaan en die zijn soms heel gevoelig. Gevoeliger dan die van normale mensen. Als je dat maar lang genoeg doet, struikel je vanzelf over iets wat de toekomst is. Zo filmden we overdag in New York scènes over antikapitalistische demonstraties en zagen we 's avonds op tv de Occupy-beweging Wall Street bezetten. Paul [Giamatti] sms-te me op een avond. Hadden we overdag de scène gefilmd waarin Mathieu Amalric een taart in het gezicht van Eric Packer gooide, zag Giamatti 's avonds op televisie hoe iemand een taart in het gezicht van Rupert Murdoch drukte."

Bijna de hele film speelt zich in een limousine af. Was dat lastig filmen? "Ik hou van het werken in afgesloten ruimtes omdat dat intenser is en omdat het me dwingt om inventief te zijn. The Fly was eigenlijk niet meer dan drie mensen in een kamer, als je erover nadenkt. Ik voel nooit aandrang om epische verhalen te maken. Visueel zijn kleine ruimtes ook veel spannender. Die limo was trouwens een set. Geen echte auto. Hij kon net als lego op allerlei manieren uit elkaar worden gehaald zodat de camera overal kon komen."

Tijdens de persconferentie zei Robert Pattinson dat u zichzelf lui had genoemd. "Wat ik bedoelde was dat ik ervan hou als mensen hun werk goed doen. Dan voel ik niet de aandrang om me met hen te bemoeien. Ik voel niet een soort wanhopige behoefte om overal mijn stempel op te drukken. Woody Allen werkt ook zo, heb ik begrepen. Kijk, je hebt een intelligente, professionele acteur en dan geef je hem het scenario en dan zie je wel wat ie ermee doet. Ik hoef niet zo nodig iets over de kindertijd van mijn acteurs te weten. Je hebt regisseurs die denken dat ze psychoanalytisch moeten worden. Onzin."

Denkt u dat Pattinson een nieuw en jonger publiek naar uw films brengt? "Toen we filmden waren er wat jonge meiden die een website over Cosmopolis begonnen. Dat vond ik interessant. Dit waren meiden die alleen de Twilight-boeken hadden gelezen. Of misschien Harry Potter. Die zouden niet geïnteresseerd zijn als Rob er niet in had gezeten. Maar dat zal niet het grote publiek zijn dat op deze film afkomt. Het deed me denken aan wat er met Viggo [Mortenssen] gebeurde. Mensen die Aragorn wilden zien, kwamen niet naar A History of Violence. Maar mensen die in Viggo als acteur geïnteresseerd waren, kwamen wel kijken."

In uw films wordt vaak gerefereerd aan een of andere schimmige organisatie op de achtergrond, zoals The Complex in Cosmopolis. "Tegenwoordig weten we dat bijna elke overheid geheime en illegale operaties uitvoert. In een dictatuur kun je zoiets wel verwachten maar toch niet in democratieën als Groot-Brittannië of Canada of de VS? Maar ze bestaan dus wel: illegale, ondemocratische organisaties die illegale, ondemocratische dingen doen. Dat kunstenaars dat laten zien is dus onvermijdelijk. Vroeger verzon ik zulke dingen. Later bleken ze realiteit."

Wilde u trouw blijven aan het boek? "Om trouw te zijn aan een boek, moet je het verraden, heb ik vaak gezegd. Je moet begrijpen dat literatuur en film verschillende dingen zijn. Ze zijn goed in verschillende dingen. Dus als ik een adaptatie maak ben ik meedogenloos. Toen Don mijn scenario had gelezen, vertelde hij vooral nieuwsgierig te zijn geweest naar Benno's dagboeken. Benno is de man die Eric bedreigt. In het boek zit de lezer in Benno's hoofd, maar in een film kan dat natuurlijk niet. Hij was blij dat ik ze helemaal uit het scenario had gelaten. Vaak gebruiken regisseurs dan een voice-over die de tekst voorleest maar voor mij betekent dat toegeven dat je gefaald hebt. Dat je geen filmische oplossing hebt kunnen vinden. Dus een groot deel van het boek heb ik links laten liggen. Dat bedoel ik met meedogenloos. In plaats van die dagboeken geef ik de kijker Paul Giamatti. Zijn gezicht, zijn stem, zijn ogen en zijn bewegingen."

U heeft meerdere keren gezegd dat geloof de essentie van cinema is. Ik dacht dat u meer van de special effects hield die dat geloof konden vervangen. "Ik zie mezelf helemaal niet als apostel van special effects. Die zijn slechts gereedschap. Je zag het waarschijnlijk niet, maar in Cosmopolis zitten meer dan driehonderd special effects. Meer dus dan in The Fly. Je moet ze ook niet zien, want ze zijn bijzaak. Waar het om draait, zijn de dialogen."

En daar zitten er veel van in de film. Bovendien hebben ze een eigenaardige, gestileerde vorm. Was het moeilijk voor de acteurs om daar grip op te krijgen? "Dat was best pittig ja. En in het Amerikaans dus. Dat is de reden dat de twee Britse acteurs [Robert Pattinson en Samantha Morton] best zenuwachtig waren om het te doen. Ik had ze vooraf gezegd dat ik best eens erg lange takes zou kunnen doen zonder te snijden en dat hun monologen dus in één keer goed moesten. Dat was best intimiderend. Maar goed, acteurs zijn altijd wel bang voor iets. Daarom hebben ze ook voor dat vak gekozen: omdat het ze op de proef stelt. Net als in A Dangerous Method vormen de dialogen de essentie. Beide films gaan over taal. Over hoe taal het mogelijk maakt om te communiceren, maar ook om elkaar te ontlopen."

De taal doet hetzelfde als de limousine, namelijk Eric Packer buiten de realiteit plaatsen. "Precies. Je denkt dat een auto er is om je van A naar B te brengen en je te verbinden met andere mensen, maar hier wordt die voor het tegenovergestelde gebruikt."

Cosmopolis is een behoorlijk politieke film, nietwaar? "Jazeker. Ik denk bijna al mijn films op een of ander manier politiek zijn. Niet in de traditionele betekenis van een rechts versus een links of zoiets. Maar ze reflecteren op de aard van macht en op de misbruik van macht."

Houdt u zich in uw privéleven concreet met politiek bezig? "Dat is een paar keer gebeurd en dat had altijd met dreigende censuur te maken. In het Canadese parlement zijn door de jaren heen verschillende keren wetsvoorstellen op tafel gekomen die een ingrijpende censuur mogelijk maakten. Die bijvoorbeeld konden verhinderen dat bepaalde films gemaakt of bepaalde boeken geschreven werden. Samen met andere kunstenaars heb ik geprobeerd om mensen daarvan bewust te maken. In alle gevallen hebben we die voorstellen gelukkig van tafel gekregen."

Hebt u ooit overwogen om Eric meer organisch met de auto te laten vergroeien, zoals Max Renn in Videodrome met het scherm vergroeide? "Nee."

Ok. "Omdat er al een connectie is. Soms worden de ramen van de limousine geblindeerd en weet je dat Eric dat doet, maar je ziet niet hoe. Misschien denkt hij het alleen maar, of gebruikt hij een touchscreen. Dat is waar we nu staan met touchscreens, denk ik. Je ziet het nauwelijks nog als iemand een scherm aanraakt. De realiteit was dus al genoeg voor de film. Ik blijf altijd nieuwsgierig naar nieuwe dingen want ik ben een technogeek. En een natureboy, trouwens. Ik hou erg van de natuur. Al die nieuwe ontdekkingen op onze planeet zijn verschrikkelijk fascinerend. Het gekke is dat mensen het over levensvormen op andere planeten hebben maar hier op aarde zijn er nog genoeg die we niet kennen. We hoeven niet op het ruimteschip te wachten dat ons nieuwe verrassingen brengt. Mijn creativiteit in films komt voort uit dezelfde fascinatie. Soms wil ik gewoon mijn eigen dieren creëren."

Uw oude films gingen meer over bizarre verschijningen en technologie. De bodyhorror. Hebt u die stijl losgelaten? "Nee. Ik doe willekeurige projecten, dus het verandert per film. Existenz maakte ik trouwens niet zo lang geleden en in de jaren daarvoor had ik ook al films zonder lichaamsvergroeiingen en technologie gemaakt. Als ik iets moois tegenkom dan kies ik de stijl die nodig is. Ik volg mijn intuïtie."

Komen uw films voort uit uw eigen nachtmerries? "Ik heb geen nachtmerries. Alleen zoete dromen."

Ronald Rovers



top
Artikelen
Cannes 2012 Holy moley!
Cannes 2012 (2) Trippen en spacen

Interviews
David Cronenberg over Cosmopolis 'Ik wil geen profeet zijn'
Walter Salles over On the Road 'Elke reis is een verlies'
Matthias Schoenaerts over zijn rol in De rouille et d'os Romantisch met weerhaken
Jacques Audiard over De rouille et d'os De crisis van de naakte lijven
Timo Veltkamp over De Nobelprijswinnaar Komt een man

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Filmsterren
Thuiskijken
Actie!
World Wide Angle (NL) Bizarre kadreringen
Sanne Vogel
Spotlight: Robert Pattinson
Zwarte gaten: Bram Schouw zag eindelijk 2001: A Space Odyssey 'Ingewikkelde som met uitkomst nul'
Teddy Cherim
Boeken Carl Dreyer: Hondenweer in Jutland
Ebele Wybenga (Upload Cinema) De evolutie van virals
FilmSlot: VOD VOD is hot
FilmSlot: Cruijfcourts Cruijfcourts voor de artfilm
Evenementen (Focus)


Recensies
21 Jump Street Niet nieuw, wel lekker
38 témoins Iedereen ziet het, niemand doet iets
The Battle of Algiers Wedstrijd in wreedheid
Brammetje Baas 'Rotmeester!'
Cosmopolis Het spook van het kapitalisme
De rouille et d'os Niet kwaad en niet goed
La délicatesse Lauwe prak zul je bedoelen
Gozaran — Time Passing Het wezen van muziek
Happy Happy Ja gezellig, Hints met de buren
Historiás que só existem quando lembradas Het dorp waar de tijd stilstaat
Louise Wimmer Louise in vrije val
Moonrise Kingdom Dysfunctioneel symfonieorkest
De Nobelprijswinnaar Toevallig toch een Dostojevski
On the Road In vrije vlucht naar de horizon
Prometheus Oh was dat de oorsprong van de mensheid?
The Source Schot voor open doel
De Van Waveren Tapes Lekker afluisteren