Good Time
Blade Runner 2049
mother!
Detroit
Manifesto (Julian Rosefeldt over)
Foto's Julian Rosefeldt/VG Bild-Kunst Bonn Holland Festival: Julian Rosefeldt over Manifesto

De wenkbrauw van Trump

Later dit jaar in de bioscoop, maar nu in installatieversie op het Holland Festival: de dertien schermen waarop Cate Blanchett in diverse settings en vermommingen het revolutionaire elan van de kunsten ondervraagt. Beeldend kunstenaar Julian Rosefeldt: 'Wat is de zin van kunst als ze geen frictie op kan roepen, als ze alleen bedoeld is voor mensen die het toch wel mooi vinden?'

Door Dana Linssen

'Is de tijd van de grote manifesten voorbij?' Het is een avond in februari in Berlijn, en ik val meteen met de deur in huis, maar het duurt even voor ik antwoord op mijn vraag krijg. Ik tref beeldend kunstenaar Julian Rosefeldt (München, 1965) in een geheel verlaten Martin-Gropius-Bau. Overdag is hier de aan het Filmfestival Berlijn gelieerde Europese Filmmarkt gaande; nu worden we alleen aangekeken door de nieuwsgierige gezichten op de posters en de schoonmakers en nachtwakers. Rosefeldt doet hier zaken. "De filmwereld is veel minder discreet dan de kunstwereld."
De film die hij maakte naar aanleiding van zijn dertien schermen tellende installatie Manifesto (2015) is net daarvoor op het festival van Sundance in première gegaan. Dertien keer Cate Blanchett, die in verschillende vermommingen in grotendeels rondom Berlijn gefilmde architectonische mijlpalen en monumenten, fragmenten uit beroemde twintigste-eeuwse manifesten tot leven brengt. We praten omdat de installatie het Holland Festival zal aandoen, en de film later in het jaar een Nederlandse bioscooprelease zal krijgen. Rosefeldt: "Iedere kunstenaar zal zeggen: maar het zijn echt twee heel verschillende werken. De installatie onderga je, de film stelt je in staat om meer intellectueel op de manifesten te reageren. Wat hebben die kunstenaars gezegd? Kun je het ene manifest wel van het andere onderscheiden? Wat zeggen ze eigenlijk? En heeft kunst vandaag de dag nog wel iets te zeggen?"
"Dat zijn ook alle vragen die ik aan u wil stellen", zeg ik. "Maar daar ga ik geen antwoord op geven, want ik wil dat de toeschouwers zich die vragen zelf gaan stellen", antwoordt Rosefeldt. "Dat zeggen ook alle kunstenaars", zeg ik, "die niet over de inhoud van hun werk willen praten." Rosefeldt: "Touché."



Even los van het geschreven manifest — in hoeverre kunnen we zeggen dat alle kunst (een) manifest is? "Hahaha, dat is een complexe vraag — maar schijnbaar eentje die Manifesto uitlokt. Oké. Als kunstenaars zitten we met een dilemma. We zitten allemaal onder die glazen koepel van welopgevoede, goed opgeleide mensen waarin niemand de waarde van kunst en cultuur in twijfel trekt. We spreken een soort gecodeerde taal waarvan we denken dat iedereen die verstaat, maar als je kijkt naar wat er nu in Amerika aan de hand is, en straks misschien in Europa, dan blijkt de helft van de bevolking die taal niet te verstaan. En er niet eens toegang toe te hebben. Het artistieke discours richt zich alleen tot een groep van gelijkgestemden. Dat wordt een steeds groter probleem. Want wat is de zin van kunst als ze geen frictie op kan roepen, geen dialoog, als ze alleen bedoeld is voor mensen die het toch wel mooi vinden?"

Kan kunst ook een manifest zijn in haar eigen 'taal'? Zonder woorden? "Kunst is taal. En het mooie ervan is dat het een taal is die in potentie iedereen kan begrijpen en waar in principe iedereen toegang toe kan hebben. Nog een dilemma dus: dat ik voor dit interview datgene wat ik al in een taal, in mijn taal heb uitgedrukt naar woorden moet terugvertalen."

Wat voor verhouding heeft u tot de geschreven en gesproken taal waar Manifesto op is gebaseerd? "Ik heb een grote bewondering voor taal. En voor de kunstenaars — waarvan ik de meeste al sinds lang bewonder — die zich behalve de taal van hun kunst ook in de taal van het manifest hebben uitgedrukt. Ik wist niet dat ze stuk voor stuk zulke geweldige dichters waren. Daar kwam ik pas achter toen ik hun teksten los kon zien van de analytische kunsthistorische en theoretische context, maar als stemmen, als persoonlijkheden. Vol aanstekelijke jeugdige energie. De meeste van deze manifesten zijn geschreven toen de kunstenaars nog heel jong waren. Voor mij was het een openbaring om ze los te kunnen zien van hun werk, dat in veel gevallen nog niet eens bestond of tot wasdom was gekomen op het moment dat ze hun gedachten over kunst opschreven."



Waarom begonnen ze hun carrière met het schrijven van een manifest denkt u? "Dat doe je omdat je jong en onzeker bent. De teksten zijn daar een sublimatie van. Ze komen super zelfverzekerd over, bijna arrogant: 'Ik heb een nieuw idee. Ik ga de kunst veranderen, en via de kunst de wereld.' Adolescenten zijn de hardste schreeuwers. De grootste utopisten. Ze denken alles groot. Ze omarmen de wereld. Het is ook een manier om jezelf te definiëren, te manifesteren, om dat woord dan toch maar in een andere betekenis te gebruiken."

U gebruikt vooral modernistische manifesten; schreven de modernistische kunstenaars meer dan anderen? "Niet per se, het is niet typisch iets voor de jaren twintig, het is typisch iets voor mensen die twintig zijn. De reden waarom we na het postmodernisme niet zoveel manifesten meer hebben gezien — tot nu dan, want nu is een uitstekende tijd om manifesten te schrijven ontdek ik, dat zou ik een jaar geleden niet zo hebben kunnen zeggen — heeft de maken met het massaler worden van kunst en de toename van massamedia.
"Kunstenaars uiten zich via interviews, via talkshows, via online communicatie. Dus waarom zou je dan nog een pamflet schrijven?"

In de filmwereld was natuurlijk het Dogma-manifest van Lars von Trier belangrijk. "Dat is een heel interessant voorbeeld. Het heet niet voor niets 'dogma'. De films die eruit voortkwamen werden volgens dogmatische regels gemaakt. Maar ik denk dat we het niet zo serieus moeten nemen als het overkomt. Het gebruikt de overdrijving als stijlfiguur. Von Trier is een agitator. Het is een manifest dat de draak steekt met het dogmatische karakter van de filmgeschiedenis zelf. Die zelfspot, die ironie heb ik in mijn film willen beklemtonen. In de scène in het klaslokaal, die over film gaat, horen we eerst een tekst van Dziga Vertov, dan van Jim Jarmusch die aanspoort om van iedereen te stelen, wat ook de vorm van mijn film is. Dat wordt vervolgens tegengesproken door de tekst van Dogme95, en daar komt dan Werner Herzog overheen die bijna een pamflet voor extreme stilering heeft geschreven. Het is alsof een groepje mensen waarin iedereen elkaar respecteert een gesprek voert over cinema."

Zijn het ironische collages? "Ironie is een verschrikkelijk woord. Ik weet het, ik heb het net zelf gebruikt. Maar het is meer humor, zelfspot. De teksten worden gecontextualiseerd, ze worden performance, Cate speelt de teksten, ze wordt de teksten. Alleen al het feit dat een vrouw deze extreem door testosteron gedreven teksten, die grotendeels door mannen zijn geschreven zijn, representeert, vind ik dapper van haar en ontroerend om naar te kijken."

U zei net dat het nu een uitstekende tijd voor manifesten is, wat bedoelt u daarmee? "Sinds een paar jaar is de stompzinnigheid van het openbare debat, in de media, over politiek, kunst, de manier waarop we de samenleving inrichten, niet meer te stuiten. Bovendien hebben de media daar de weg toe bereid. Iedereen die zich momenteel in de media verontwaardigd afvraagt hoe al die dingen hebben kunnen gebeuren, die is er op z'n minst medeplichtig aan.
"Als je altijd je publiek onderschat en ze 'silly stupid shit' geeft, dan moet je niet raar opkijken als het zich na een tijdje als hersendode consumenten gaat gedragen. En dat is wat er in Amerika is gebeurd, waar een groot deel van de bevolking is afgesneden van fatsoenlijk onderwijs, van cultuur, en gehersenspoeld wordt door mediamanipulators. In een land als Brazilië is het nog extremer, daar heb je eigenlijk nog maar één mainstream mediaconcern. Dan hoef je mensen alleen maar lang genoeg één kant van het nieuws te vertellen om de voedingsbodem voor een dictatuur te creëren.
"Het volgende probleem is dat de Westerse maatschappij profiteert van het feit dat niet iedereen ter wereld dezelfde levensstandaard kan hebben als wij. Dat is een natuurwet van het neoliberalisme. We zijn de mede-architecten van dat systeem dat mensen als Trump en andere populisten heeft voortgebracht met hun motto dat ze het wel even allemaal zullen oplossen.
"Ik vraag me af of, en ik maak me er zelf ook schuldig aan, of het slim is om te zeggen dat de mensen die op dit soort politici stemmen domme keuzes maken. Als mensen zich dom en minderwaardig voelen, groeit de frustratie alleen maar. Ik vind dit een hele ingewikkelde situatie, maar als ik 's ochtends in de spiegel kijk dan vraag ik me wel af wat mijn rol, mijn taak in het geheel is; en dan zie ik op z'n minst een wenkbrauw van Trump op mijn gezicht en dan denk ik: 'Fuck, I'm part of that shit.'"



Manifesto is van 5 tot en met 25 juni te zien op het Holland Festival | Voor meer informatie klik hier | De filmversie zal later dit jaar in de bioscopen worden uitgebracht door Contact Film. Tegen die tijd besteden we uitgebreide aandacht aan de filmversie en zal het tweede deel van dit interview verschijnen | Zie voor een recensie van de installatie na 5 juni op filmkrant.nl.


top
Artikelen
Filmfestival Cannes 2017 Is Cannes nog nodig?
Cinema Erotica Uitdagend naakt
Stephen Sayadian over Café Flesh 'Mijn porno is anti-erotisch'
Holland Festival: Julian Rosefeldt over Manifesto De wenkbrauw van Trump
Holland Festival: Inside Hetzelfde, maar dan anders

Interviews
Bram Schouw over Broers In galop door de bocht
Amat Escalante over La región salvaje 'Er zijn al zovéél films waarin je de genitaliën niet ziet'
Marion Hänsel over En amont du fleuve 'Er komt een moment dat je achterom moet kijken'

Rubrieken
Actie!
Op ooghoogte: Scorsese en Van Gogh
Redactioneel
Het Nieuwe Kijken Cinemagraphs
Kort
Filmsterren
Thuiskijken
Andy at the movies
The Thinking Machine 8 Afvoer


Recensies
Broers Tenen over de afgrond
Câini Duel in Roemenië
La Chana Dansen tegen de klippen op
Daughters of the Dust De magie die Beyoncé inspireerde
Donkeyote Koppig stil blijven staan
The Eagle Huntress Het is een meisje!
En amont du fleuve Een vader die geen vader was
Les fantômes d'Ismaël Obsessies van de grote architect
The Fury of a Patient Man Hoe wraak op te dienen
De keuze van mijn vader (Yan Ting Yuen over) 'Ik heb leren loslaten'
Mountain Zondigen op Bijbelse plek
Mysterious Masterpiece 'Ik ben het niet die schildert'
Pop Aye Liften met een olifant
La región salvaje Lucide dromen
Sage femme (Martin Provost over) 'Ik ken de wereld van de vrouwen'
Setan Jawa (Garin Nugroho over) 'We leven in een melodramatische samenleving'
Souvenir Dromen van een oudere prinses
The Wall Zand tussen knarsende tanden
Wonder Woman Verbaasde amazone