The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
MITTE ENDE AUGUST Filmfestival Berlijn

Zielsverwanten...

Het Filmfestival Berlijn is weer voorbij. Met een tegendraadse jury onder leiding van actrice Tilda Swinton, die niet naliet te vertellen dat zij liever naar de wat avontuurlijker films in het Forum dan naar de hoofdcompetitie keek. Dus de Filmkrant volgde haar advies op en ontdekte een aantal bijzondere zielsverwantschappen tussen films.

De eerste film die dit jaar op het Filmfestival Berlijn aan de pers werd vertoond was het Duitse mitte ende august van regisseur/acteur Sebastian Schipper. Het losjes op Goethes roman Die Wahlverwandtschaften (1809) gebaseerde relatiedrama draaide in het Internationales Forum des jungen Films, het meer avontuurlijke en experimentele gedeelte van de Berlinale. Goethe ontleende de term 'Wahlverwandtschaften' aan de chemie, om de aantrekkingskracht tussen mensen te beschrijven. Het mooie van dat zo goed als onvertaalbare begrip, is dat het zowel iets onvermijdelijks in zich heeft (terug te vinden in de Nederlandse vertaling 'zielsverwanten') als een keuzemoment (die leidde tot de gangbare Engelse vertaling 'ellective affinities').
Het was alsof mitte ende august een deur opende naar de rest van het programma. Schipper omschreef Goethes roman als een huis, waar hij als een dief in de nacht doorheen was gestruind om weg te halen wat hem er beviel. Het huis waar hij zijn film heeft gesitueerd, ligt net zoals bij Goethe in een landelijke omgeving. Een landhuis kun je het echter niet bepaald noemen. Niets is er meer overgebleven van de bourgeois-setting van het oorspronkelijke verhaal. Hanna en Thomas zijn twee 'thirtysomething' Berlijners, helemaal klaar voor hun 'quarterlife crisis' als ze de stad uitvluchten en toevlucht zoeken in een vervallen zomerhuisje. Met het strippen van de muren onttakelen ze ook hun oh zo gelukzalig romantische relatie, helemaal klaar om die te laten verstoren door de komst van twee vreemde elementen: Hanna's petekind Augustine en Thomas' broer Friedrich.
In mitte ende august blijft alles licht als een nazomerdag, waardoor de tragiek van mensen die niet weten hoe ze moeten leven en wie ze moeten liefhebben omdat er voor alles een reden moet zijn, daaronder kan woekeren. En als ze dan het laatste restje oud behang, dat zinloze spouwmuurtje, die afgebladderde verf op een dichtgegroeid kozijn hebben weggepeuterd, neergehaald, afgekrabd, is het maar de vraag of er voldoende fundamenten overblijven om weer op te bouwen of zelfs maar iets te restaureren.

Nergensland
Sebastian Schipper koos het huis als metafoor voor een vervallen leven. Iets vergelijkbaars deed natuurlijk ook Esther Rots, wier kan door huid heen zijn internationale première beleefde in het Forum. Ook haar hoofdpersoon trekt zich terug in een huisje op het platteland, helemaal in het midden van nergensland. Geen bomen. Geen mythisch bos. Ook in haar film is het huis, in dromen en sprookjes al vaak als symbool voor het onderbewuste aangeduid, een substituut voor de herstelwerkzaamheden die de hoofdpersonen eigenlijk aan hun eigen levens zouden moeten doen.
Ook in de competitiefilm alle anderen van Maren Ade trekt een jong stel zich terug in zo'n huis, op het land. De laatste illusie om aan de druk van de voortrazende wereld te kunnen ontsnappen. Oh, als we toch maar eenmaal ver weg waren van de stad, van de mobiele telefoon, van computers. Oh, als we toch eenmaal maar tijd hadden.
Maar tijd is ook geen oplossing.
Want tijd is geen plek.
Tijd is een richting.
En wat al deze personages zoeken is stilte.
Of stilstand.
Een moment om te mijmeren.
Niet eens een moment: tijdeloosheid.
In all fall down van Philip Hoffman (vertoond in Forum Expanded) staat ook een huis. Het huis staat parmantig midden in de film. Het is er al en de hoofdpersonen zijn er ook al. Hoffman vangt een ander soort reis aan. Een soort 'travelogue interieur' (als tegenhanger van de 'monologue interieur'). Hij analyseert de geschiedenis van zijn ouderlijk huis aan de hand van de vele beelden die hij, als bekende Canadese dagboekfilmer, over de jaren heen van zijn ouderlijk huis verzamelde. all fall down (ook een mooie toevallig toepasselijke titel in het kader van al deze huis-verwantschappen) legt door het gebruik van al deze verschillende beelden tijdlaag over tijdlaag. Zo creëert Hoffman dat bewegingsloze moment waar alle personages in deze films zo naar zoeken. Niet dat het uitkomst biedt, want zijn geschiedenis over wat het land betekent (zowel in persoonlijke als politieke zin) en wat je er kunt vinden is niet per se opwekkend. Maar dat is een ander verhaal.

Dana Linssen


...in bios en bos

when it was blue


Het komt er zo weinig van, maar iedereen zou zich af en toe eens moeten kunnen terugtrekken — even alleen, even los van alledag. In een aantal films op het Berlijnse Forum kwamen we ze stilletjes tegen, tussen de boomstronken (man tänker sitt/burrowing) of in de bergen van Montana (sweetgrass). Vooral de nazinderende film man tänker sitt laat zien hoe belangrijk het is om af en toe even op jezelf te zijn. De Zweedse film begint met een sombere zwart-wit plattegrond van een modale nieuwbouwwijk waar de bewoners worden geïntroduceerd: een jonge vader die nog bij zijn ouders woont maar wonderlijk genoeg geen sleutel van het huis heeft, een zelfklusser die het goed voor elkaar lijkt te hebben, gezien de vrachtauto vol nieuwe spullen die komt voorrijden, en de Russische gastarbeider die in de wijk is blijven plakken. Stuk voor stuk lijken ze zich te gedragen zoals het hoort, totdat we ze even alleen zien, vlakbij huis op een plek waar ze zich onbespied wanen. De jonge vader trekt met zijn baby het bos in, en wordt zo subtiel dreigend gefilmd dat we vermoeden dat hij iets slechts met zijn zoontje van plan is. De ongelukkige zelfklusser maakt ondertussen een eenzame tocht met een kano en de Rus laat al struinend langs een riviertje demonstratief zijn blote kont zien aan zijn iets te nieuwsgierige buren.
Het motto van man tänker sitt is: 'Als ik ergens spijt van heb, dan is het mijn goede gedrag', naar Henry David Thoreau, die zijn teruggetrokken leven in een hutje in Concord beschreef in de klassieker Walden. Volgens Thoreau leefden al die geslaagde burgers van Concord 'levens van stille wanhoop'. Ogenschijnlijk rijk behoorden ze niettemin tot 'de verschrikkelijkst verarmde klasse, die waardeloze prullen hebben opgehoopt maar niet weten hoe ze te gebruiken, die hun eigen gouden of zilveren ketens hebben gesmeed.'

Mèh
Dat het niet altijd idyllisch is, zo heel alleen in de natuur, laat het tragikomische sweetgrass zien. Deze uitstekende Amerikaanse documentaire laat de laatste tocht zien van een schaapskudde over de Bear Tooth-bergen van Montana, op weg naar grazige vlaktes. sweetgrass laat anderhalf uur voornamelijk schapen zien, honderden en honderden, zodat je aan het eind alle verschillende soorten mèhs uit elkaar kan houden. De schaapsherders komen ondanks hun cowboyuiterlijk niet al te stoer over. Na wat gestuntel met hun tipi's valt de groep uit elkaar en gaat de eenzaamheid uiteindelijk zijn tol eisen. De één begint in zichzelf te praten en tegen zijn paard te raaskallen ("waar was je de hele nacht, zeker bij vrienden?"). De ander gaat vloekend en tierend tekeer tegen de arme schaapjes, die hij de meest gruwelijke verwensingen naar hun kopjes slingert. Niks geen contemplatie of leeg hoofd daar in die bergen.

Hitchcock
Moet je echt naar de natuur om even te ontsnappen? Hebben ze daar niet de bioscoop voor uitgevonden? Dat een film soms meer zegt over de werkelijkheid dan de werkelijke gebeurtenis zelf, vormde de inspiratie voor double take, het nieuwste geslaagde werk van Johan Grimonprez, die furore maakte met d.i.a.l. history en nu wederom de geschiedenis binnenstebuiten keert met zijn intrigerende Hitchcock/Koude Oorlog-compilatiefilm, die veel te zeggen heeft over het verband tussen de opkomst van de televisie en de manier waarop we historische gebeurtenissen bekijken.
Als we die lijn doortrekken, kan ook een film met natuurbeelden dienstdoen als substituut voor het echte werk. Daarom kwam de 'hand made'-film when it was blue van Jennifer Reeves als geroepen: midden in Berlijn stond de wereld even stil dankzij een film waarin natuurbeelden en handbekraste filmbeeldjes in een dubbelprojectie de kalmte wisten te bewaren. Na afloop van haar hypnotiserende 16mm-film verklaarde de Amerikaanse Reeves, die jaren monnikenwerk achter de rug had, dat ze de film zo heeft gemonteerd dat langzaamaan alle menselijke sporen uit de beelden verdwenen. Zo konden we met zijn allen toch even alleen zijn.

Mariska Graveland
top
Artikelen
Filmfestival Berlijn Zielsverwanten...

Interviews
Juraj Lehotsky over BLIND LOVES Onzichtbare magie
Raymond Depardon over LA VIE MODERNE Adieu boerenland
Ruben Östlund over INVOLUNTARY Kuddegedrag
Sylvie Verheyde over STELLA Een intimiderend meisje
Take 5: Diederik van Rooijen veelfilmer

Rubrieken
Filmboeken Lichaamshorror
Filmbladen Brit flicks
Duidelijk Vluchtheuvel
Filmfocus
Filmkort
Mening
Filmnieuws
Filmpers
Filmslot Distributeur gezocht
Filmsterren
Filmthuis
World Wide Angle


Recensies
BEYOND THE GAME Cyberwestern!
BLIND LOVES Vier miniatuurtjes over liefde
BOLLYWOOD HERO Kuifje in India
Il DIVO Een politiek wonder
INVOLUNTARY De kaken stijf op elkaar
KLASS Het volgende uur: een lynchpartijtje
RACHEL GETTING MARRIED Oude koeien in Connecticut
RUMBA Sublieme stuntelchoreografie
STELLA Buiten de boot
STELLA'S OORLOG Op patrouille met stroopwafels
TWO LOVERS Valse romantiek
LA VIE MODERNE Geen land voor oude mensen. Of jonge.
WINTERSTILTE Ontluikende lusten