Dogman
BlacKkKlansman
3 Faces
Plaire, aimer et courir vite
Laurie Anderson over Chalkroom
Samuel Maoz (foto Jan de Groen) Samuel Maoz over LEBANON

Brandend vlees

Het kostte Samuel Maoz meer dan twintig jaar om zich los te maken van zijn oorlogservaringen in Libanon in 1982 en met lebanon zijn protest te laten horen. Keek zijn generatie nog door de loop van een tank naar de wereld, de jongste generatie heeft YouTube.

Samuel Maoz is een gemakkelijke prater. Sinds hij vorig jaar de Gouden Leeuw won in Venetië is de aandacht voor zijn film overweldigend. Hij praat over bloed, overlevingsinstincten en het doden van mensen alsof hij een boodschappenlijstje opleest. Maar het is moeilijk te zeggen of dat komt door alle interviews die hij heeft gegeven of doordat elke seconde van de oorlog al duizend keer door z'n kop is gegaan.
"Ik probeerde het scenario voor het eerst in 1988 te schrijven maar dat lukte niet. Meteen kwam de geur van brandend vlees opzetten. Ik deinsde terug. Want ik wilde de film niet maken als een oorlogsveteraan, maar als een regisseur die de herinneringen en de pijn op een koele, afstandelijke manier kan verwerken en er krachtige cinema van kan maken. Dat ik het vlees nog steeds kon ruiken was een teken dat ik nog steeds te betrokken was. Zo zou de film een complete puinhoop worden."

Adrenaline
Maar in 2006 ging het goed. Maoz keek op tv naar een verslag van de tweede oorlog tussen Israël en Libanon ("de beste reality-tv die er is") en besefte dat de geur weg was. Hij vertelt dat plotseling helder werd dat de film niet over z'n eigen problemen en pijn moest gaan. "De kijker moest door de ogen van de soldaten kunnen kijken. Ik moest dus een zodanig sterke ervaring creëren dat mensen zich totaal gingen identificeren met de personages. Ik moest de kijker ín die tank plaatsen zodat ze alleen zouden zien en voelen wat de soldaten zagen en voelden. Want de verklaring voor het gedrag van die militairen is niet iets dat ik via het verstand kan overbrengen. Alleen via de maag en het hart. Ik wilde niet dat mensen gingen nadenken tijdens de film. Alleen achteraf mochten ze zich afvragen: 'What the fuck was that?'"
lebanon speelt zich bijna helemaal in een Israëlische tank af. Door de enorme druk — door angst, adrenaline, claustrofobie, groepsgedrag en orders die via de radio binnenkomen — maken de militairen ernstige fouten. De suggestie is dat oorlog mensen dwingt tot extreem gedrag omdat ze niet anders kunnen. En dat de tragedie is dat vergissingen daardoor onvermijdelijk zijn. Dat maakt dat je de film op twee manieren kunt bekijken. Als een protest tegen oorlog en als een verdediging van militaire blunders. Maoz wilde met de film een protest laten horen.

Taboes
"In testscreenings werd de film voorgelegd aan kijkers uit het noorden van Israël waarvan we wisten dat ze behoorlijk conservatieve opvattingen hadden. De film moest effectief zijn en niet politiek correct. Dat wil zeggen: mensen moesten erover gaan nadenken. Als ik de film in Tel Aviv had laten zien, had iedereen ermee ingestemd. Dat was geen kunst. Ik wilde juist de mensen overtuigen die het niet met me eens waren. Bij een van die screenings stond een vrouw op uit het publiek en die begon te twijfelen over haar zoon die binnenkort in dienst moest. Natuurlijk was niet iedereen het met haar eens maar er ontstond wel discussie. Je moet je voorstellen dat hierover nog veel taboes heersen in Israël. Voor veel mensen bestaat er geen enkele twijfel over dat oorlog noodzakelijk is omdat we anders niet overleven. Dat de Arabieren toch geen vrede willen. Dat is het idee waar veel Israëlische gemeenschappen op zijn gebouwd. Het idee dat mensen een gemeenschappelijke identiteit geeft. Daaraan gaan twijfelen is heel ingrijpend. Ik vind het een hele prestatie dat lebanon dat effect had. Al leidde de film, net als waltz with bashir en beaufort, uiteindelijk tot minder discussie dan we hadden gewild."

Drugs
Dat zijn film ook is uit te leggen als een verdediging van het gedrag van Israëlische militairen gaat er bij Maoz niet in. "Kijk, behalve in een paar meesterwerken krijgen we over oorlog meestal bullshit entertainment voorgeschoteld van grote Amerikaanse studio's. Over helden, vaderland, opoffering en al die cliché-onzin. De grote truc van oorlog is bedrieglijk eenvoudig. De oorlog is als een reusachtig beest en dat beest moet gevoed worden. Met de doden. Dat beest zal vreten, daar is niks aan te doen. Als je mensen in een oorlog zet, zullen ze doden. Niet voor hun vaderland of hun gezin. Maar omdat ze moeten overleven. Het is belachelijk om in een oorlog te praten over moraal. Je moet kiezen en schieten, anders overleef je niet. Dat wilde ik laten zien. Dat een paar intellectuele critici daar anders over denken kan me niet zoveel schelen.
"Het is allemaal heel fysiek en het verandert je perspectief. Net zoals drugs dat doen. Eerst verlies je je smaak. Dan begin je beter te horen. Vervolgens heb je aan tien minuten slaap per dag genoeg. Je denkt niet meer na over moraal en ethiek. In Amerikaans onderzoek van de Howard Universiteit bleek dat het overlevingsinstinct van proefpersonen tweehonderd keer sterker was dan de knipperreflex van hun ogen. Je kunt toch ook niet zeggen 'om morele redenen hou ik op met m'n ogen te knipperen'?"

Accordeon
Ondanks alles is Maoz optimistisch over de toekomst. "Voor de jongste generatie beginnen dingen te veranderen. Oudere generaties waren instabiel. Die waren aan de Duitsers ontsnapt. Ik heb een goede vriend wiens vader voor de nazi's accordeon moest spelen om te overleven. Vanaf z'n derde tot z'n vijftiende moest die vriend zes uur per dag accordeon oefenen. Tot op de dag van vandaag leeft die generatie met het idee dat iedereen ons uit wil roeien. Mijn eigen generatie heeft een redelijk normaal leven gehad. Al zorgden wij er ook nog voor door de achterdeur binnen te komen als je om medische redenen was afgekeurd voor je dienstplicht. Dat was een schande. Maar de jongste generatie, de internet- en YouTube-generatie, vraagt zich af waarom hun leeftijdgenoten in Amsterdam wel gewoon een lekker normaal leven kunnen leiden. Die generatie wil vrede. Niet omdat ze de Palestijnen plotseling zo sympathiek vinden maar om egoïstische redenen. Het is al moeilijk genoeg voldoende eten op tafel te krijgen. We betalen in Israël met z'n allen de stroomrekening van de mensen in Gaza. Honderdvijftig procent van wat we zelf verbruiken. Het is maar een voorbeeld. Maar dit soort kleine dingen, de dagelijkse ellende die we van de conflicten ondervinden, die zullen uiteindelijk de vrede brengen."

Ronald Rovers

De Filmkrant sprak Samuel Maoz tijdens IFFR.


top
Artikelen
Post Berlijn Schoonheid in de duisternis
Post Rotterdam De beste editie sinds jaren

Interviews
Samuel Maoz over LEBANON Brandend vlees
Frederick Wiseman over LA DANSE — LE BALLET DE L'OPÉRA DE PARIS Proberen niet te liegen
Elbert van Strien over ZWART WATER Empathie voor de donkere kant van onze ziel
Jessica Hausner over LOURDES Een wonderlijke openbaring
John Hillcoat over THE ROAD Het einde der tijden
Yorgos Lanthimos over DOGTOOTH Ze weten niet beter

Rubrieken
Actie!
Boeken Tim Burton
Filmweb
Filmfocus
Filmkort
Mening
Filmpers
Filmsterren
Filmthuis
Webfilm
World Wide Angle (NL)


Recensies
THE BAD LIEUTENANT: PORT OF CALL — NEW ORLEANS Fantastische persiflage
CHLOE Hoer in huis
LA DANSE — LE BALLET DE L'OPÉRA DE PARIS De knappe bewegingen van Frederick Wiseman
DEMAIN DES L'AUBE Duelleren bij zonsopgang
DOGTOOTH De grote boze binnenwereld
EYES WIDE OPEN Gij zult niet liefhebben
GAINSBOURG, VIE HÉROÏQUE Heldenverhaal over geilbak
GREAT KILLS ROAD De weg kwijt
INVICTUS Kitcherige b-film met aura van klasse
LEBANON Tunnelvisie
LOURDES Het verzonnen wonder
THE ROAD Een vader, een zoon, een weg
ROTVOS Close-up van Nederland
SHUTTER ISLAND Horroreiland
VIDEOCRAZY Eindeloze loop van mediageilheid
ZWART WATER Psychodrama met horrortrekjes