I Am Not Your Negro
In the Crosswind
Little Men
Austerlitz
Auf einmal
THE ARBOR FilmThuis

THE ARBOR
De ondergang van Andrea Dunbar

In the arbor is een periode uit het leven van de Britse toneelschrijfster schitterend in scène gezet.

Toen ze 29 jaar was, stierf de Britse toneelschrijfster Andrea Dunbar op het toilet van een kroeg in de buurt van haar huis. Daarmee sloot ze zich aan bij een gedenkwaardige traditie want ook Elvis zakte in 1977 zittend op de plee in elkaar, net als Lenny Bruce in 1966.
Dunbar stierf in 1990. Tien jaar eerder was ze plotseling een nationaal fenomeen geworden toen haar toneelstuk The Arbor voor het eerst in Londen werd opgevoerd. Het verhaal over een zwangere tiener en haar alcoholische en gewelddadige vader kende ze uit eigen ervaring. Andere autobiografische stukken volgden waarin Dunbar — die zelf ook nooit aan de drank is ontkomen — het armoedige leven beschreef in The Arbor, een vervallen wijk in het Britse Bradford. Achterstandswijken kennen we allemaal wel maar onder Thatcher in de jaren tachtig waren dat regelrechte reservaten waarin iedereen aan z'n lot werd overgelaten. Het drama van Dunbars leven werd na haar dood nog groter toen in 2007 door verwaarlozing de zoon van haar drugsverslaafde dochter Lorraine stierf.
Clio Barnards the arbor gebruikt de vorm van het verbatim theatre om een periode uit Dunbars leven naar het scherm te brengen. De stemmen zijn van mensen uit haar omgeving — voornamelijk van haar twee dochters Lorraine en Lisa — maar voor de camera worden die stemmen geplaybackt door acteurs. Elke slik, elke pauze en elke zucht zijn precies getimed nagespeeld. Daar tussendoor zitten beelden van Dunbars toneelstuk The Arbor dat op een grasveldje midden in de wijk wordt opgevoerd. Acteurs zitten op banken, daar omheen staan de bewoners.

Aapjes kijken
Waarom die opvallende vorm? Om te laten zien dat documentaires nooit een objectief verslag zijn. Het oog van de maker speelt altijd mee. Klinkt dat als een vermoeide herhaling van een bekend gegeven? Ja. Maar het doet niets af aan de documentaire die Barnard maakte. Of hoe je deze mix van fictie en non-fictie ook wilt noemen. Barnards aanpak zorgt voor een beklemmende spanning tussen de omstanders en de acteurs. Een spanning die werkt als een reality-check omdat de bewoners hun eigen levens vertolkt zien. Dit gaat dus verder dan reality-tv. Bij reality-tv zien mensen die weergave van hun eigen leven pas later terug. Hier wordt de gefictionaliseerde weergave onmiddellijk opgevoerd. Misschien wilde Barnard met deze aanpak ook voorkomen dat de film een vorm van aapjes kijken werd. Wat reality-tv natuurlijk altijd is. The Arbor is tenslotte niet een wereld waar de meesten van ons dagelijks rondlopen.
Omdat acteurs hun mimiek beter beheersen dan gewone stervelingen zorgt de combinatie van geacteerde bewegingen en oorspronkelijke stemmen ervoor dat het verhaal intenser beleefd wordt dan wanneer de echte betrokkenen in beeld zouden zijn. Tegelijk geeft die vorm een kans om afstand te nemen van de tragische vertelling en dat is soms best prettig. Vooral Lorraines aangrijpende verhaal over haar opvoeding, haar verslaving en de verwaarlozing en het verlies van haar kind verschuift gaandeweg naar het middelpunt van de film. Het illustreert de bijna onontkoombare herhaling van de geschiedenis als je beseft hoe ook Andrea Dunbar in haar jeugd allerlei ellende te verstouwen kreeg en daar nooit aan heeft kunnen ontsnappen.

Ronald Rovers

the arbor (Clio Barnard, Groot-Brittannië, 2010, Verve Pictures, region 2)


Louis van Gasteren-box
Greep uit immens oeuvre

Een nieuwe dvd-box in de reeks Dutch Documentary Collection toont een greep uit het werk van Louis van Gasteren. De films zijn geweldig, maar iets meer duiding had de box wel mogen bieden.



Het moet nogal een uitdaging zijn geweest: het immense oeuvre van filmmaker Louis van Gasteren reduceren tot één kleine boxset; een leven film op vier schijfjes. Precies 55 jaar zit er tussen Van Gasterens regiedebuut railplan '68 (1954) en zijn laatst voltooide project, overstag (2009). Beiden zijn aanwezig op de nieuwe uitgave van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, plus een bescheiden greep uit de ruim tachtig korte en lange films die Van Gasteren in de tussenliggende jaren maakte.
Een dikke veertig uur film produceerde hij in totaal, zo leert een snelle optelsom op basis van de filmografie op Van Gasterens eigen website. Daarvan zijn 696 minuten in deze box verzameld — nog geen derde dus van het totale werk. Onvermijdelijke verdwijnen daarbij belangrijke dingen naar de achtergrond; van Van Gasterens fascinatie met mens en cultuur van het eiland Sardinië, waar hij in de jaren zeventig en tachtig een kleine reeks films over maakte, is bijvoorbeeld slechts zijdelings iets opgenomen. Maar al met al geeft deze nieuwe box — de vierde uitgave in de reeks Dutch Documentary Collection, nadat eerder Herman van der Horst, John Appel en Hans Heijnen in de schijnwerpers stonden — een scherp beeld van de stijl en de onderwerpen die hem interesseren.



Provo's en politie
De 'seismograaf van zijn tijd' wordt Van Gasteren in de bijgeleverde teksten bij herhaling genoemd. De typering is van journalist H.J.A. Hofland, een vriend van de filmmaker, en wordt zowel op de rug van het doosje als in het begeleidende boekje door historicus Jan Willem Regenhardt aangehaald. Dat boekje is overigens een lichte teleurstelling: de hoogtepunten van Van Gasterens leven en carrière komen voorbij, maar van een grotere duiding is te weinig sprake, zoals die duiding ook bij de gemaakte selectie van films ontbreekt.
Zeker in de beginjaren van Van Gasterens carrière als filmmaker is dat zeker niet misplaatst: in de jaren vijftig en vroege jaren zestig richtte hij zijn camera op de noeste arbeid van de wederopbouw, zichtbaar op de eerste schijf in de set met als thema Filmmaker als Geschiedschrijver. Van Gasterens korte regiedebuut railplan '68 hoort daar bij, en ook een nieuw dorp op nieuw land over het dorp Nagele dat in de pas drooggelegde Noordoostpolder uit de grond werd gestampt.
Schijf twee draait om The Sixties. Ook in die jaren zat Van Gasteren dicht op de Amsterdamse actualiteit, waar provo's en politie regelmatig slaags raakten. De kortfilm omdat mijn fiets daar stond (1966) was niet alleen een registratie van een van die oproertjes, maar werd ook zelf een actor in de strijd.
De typering van Hofland snijdt echter aan twee kanten: Van Gasteren is 'seismograaf van zijn tijd', maar 'zijn tijd' ligt toch voornamelijk in die eerste decennia na de oorlog. Vanaf de jaren tachtig gaat Van Gasteren vaker en vaker terugblikken op die jaren, bijvoorbeeld door de reeks Allemaal rebellen en in de lange film hans het leven voor de dood, die in 1983 (mede dankzij een organisatorische kronkel) een Gouden Kalf voor beste film won. Dat Van Gasteren inmiddels werkt aan een nieuwe film over het dorpje Nagele, is wat dat betreft tekenend. Het zou de cirkel rond maken.

Joost Broeren



Louis van Gasteren-box
(Louis van Gasteren, Nederland, 1954-2009, Beeld en Geluid)


Release top-5
Ook deze film komen in maart uit op dvd.

GIGANTE (Adrián Biniez)
'Net als andere films die ons uit Uruguay bereikten blinkt ook gigante uit door een laconiek soort minimalisme dat toch niet overdreven de aandacht op zichzelf vestigt. Zou er zoiets als een Uruguayaanse school bestaan?' (Leo Bankersen, FK314)

ANOTHER YEAR (Mike Leigh)
'De grote kracht van another year is dezelfde kracht die Leigh altijd toont: drama wringen uit de kleine, dagelijkse gebeurtenissen van schijnbaar echte levens. Dat zit vooral in de minieme details aan de zijlijnen van de film.' (Joost Broeren, FK326)

ARMADILLO (Janus Metz Pedersen)
'Het opzienbarende van armadillo is dat het de verre oorlog in Afghanistan laat zien als een strijd tegen barbarij waar ook de Deense soldaten aan ten prooi vallen. De film maakt de verwarrende oorlogsdynamiek inzichtelijk, met dito onrustige camera.' (Mariska Graveland, FK328)

R U THERE (David Verbeek)
'Verbeek weet eindelijk de afstand tot de kijker te overbruggen. Een overwinning op zichzelf, op zijn al te cerebrale benadering van cinema. Daardoor komt het filmische sleutelmoment waarin inhoud en vorm volledig samenvallen er nu wél.' (Niels Bakker, FK322)

SCOTT PILGRIM VS. THE WORLD (Edgar Wright)
'Edgar Wrights stripverfilming heeft misschien niets fundamenteel nieuws te zeggen over tienerliefde, maar hoe het gezegd wordt is volstrekt uniek: een hyperkinetische cocktail van tiener-romcom, oldskool videogames en punkpopmusical.' (Joost Broeren, FK327)


Onderhuids
APAN (Jesper Ganslandt, Zweden, 2009, Filmfreaks)
Dat er iets grondig mis is, is al in de eerste minuten van apan ('aap') duidelijk. Krister (Olle Sarri) wordt wakker op een hem vreemde badkamervloer, bedekt met bloed. En aangezien hij nergens verwond is, zal het niet zijn eigen bloed zijn. Toch duurt het nog zeker een half uur voordat regisseur Jesper Ganslandt een tipje van de sluier oplicht over wat er voorafging, en zal de exacte toedracht tot het eind van de film toe in nevelen gehuld blijven.
Dat plotverloop zal ik hier dus verder ook niet weggeven, maar eigenlijk draait het daar in apan helemaal niet om. Het gaat Ganslandt veel meer om het invoelbaar maken van Kristers vertwijfeling en ingehouden agressie. We volgen hem een dag lang; een dag waarin hij na zijn bloederig ontwaken probeert de normale draad van zijn leven op te pakken. Hij haalt zijn auto op uit de garage — waar hij de adviezen van de monteur over het vervangen van zijn remmen negeert. Hij gaat naar z'n werk als rijinstructeur — waar hij een leerling om niets uitkaffert. Hij speelt een potje tennis — waarna hij onder de douche om onduidelijke redenen ruzie krijgt met twee jongere spelers. En pas dan keert hij terug naar huis, waar de gebeurtenis van de vorige dag die hij hardnekkig probeert te ontlopen genadeloos op hem wacht.
Ganslandt brengt het geheel indringend en effectief in beeld, met lange takes waarin hij acteur Sarri (die naar verluidt vooraf geen scenario te lezen kreeg en tijdens de chronologische opnamen slechts per scène hoorde wat er ging gebeuren) dicht op de huid blijft zitten. Daardoor word je als kijker gedwongen mee te leven met deze gesloten, zwijgzame figuur, duidelijk op de vlucht voor de consequenties van zijn daden. Dat is geen prettige zit, en veel langer dan de spaarzame 82 minuten die de film duurt zou de onderhuidse spanning van apan waarschijnlijk niet moeten duren. Maar op zijn huidige lengte is de film perfect in zijn effectiviteit.
JB


Grijs en bruin
MARY AND MAX (Adam Elliot, Australië, 2009, A-Film)
Het is midden jaren zeventig en bij gebrek aan echte vrienden wijst de achtjarige Australische Mary Dinkle (met de stem van Toni Colette) willekeurig een naam aan in een New Yorks telefoonboek. Er staat haar een bijzondere vriendschap te wachten met de veertigjarige autist Max Horowitz (Philip Seymour Hoffman), die dankzij het syndroom van Asperger de wereld net iets te letterlijk bekijkt.
Mary stuurt een stukje chocola mee met haar eerste brief, en krijgt ook netjes weer een stukje chocola terug. Ze stelt Max vragen als 'krimpen schapen wanneer het regent?', 'wat is liefde?' en 'komen baby's in Amerika uit colablikjes of worden ze net als bij ons in pullen bier gevonden?' Max antwoordt natuurgetrouw dat baby's worden uitgebroed door katholieke nonnen, of in het geval van atheïsten door eenzame prostituees.
Het feit dat regisseur Adam Elliot na zijn eerste korte animatie harvie krumpet (2003) voor zijn speelfilmdebuut mary and max wederom kiest voor kleianimatie en bovendien het verhaal structureert rondom een briefwisseling, verraadt een voorliefde voor langzame dingen waar de details het plezier bepalen. Het is jammer dat de Australische Extra's ontbreken op deze Nederlandse uitgave, want deze pietluttigheid en Elliots cynische humor zijn ook consequent doorgevoerd in de 'making of'. Gelukkig is er YouTube. Elliot laat acteur Barry Humphries een snerende ontboezeming doen over wat hij eigenlijk van Hugh Jackman vindt. En hij laat Eric Bana uitleggen hoeveel hij per woord betaald krijgt voor het inspreken van de stem van de stotterende buurjongen van Mary.
mary and max is een tour de force die in animatieland niet vaak voorkomt: een kleianimatie die in grijs- en bruintinten een intelligente, zwartgallige humor combineert met een blijhartige toon over eenzaamheid, verwaarlozing, alcoholisme en het syndroom van Asperger. mary and max is dan wel geen vrolijk ingekleurde shrek of up, maar als sardonische animatie is de film minstens net zo prettig voor de melancholische lachspieren.
Nienke Huitenga




Bescheiden
CYRUS (Jay & Mark Duplass, Amerika, 2010, Fox Home Entertainment)
Het is moeilijk een grotere tegenstelling te bedenken dan die tussen de twee stellen broers die betrokken zijn bij de komedie cyrus. De film werd geschreven en geregisseerd door Jay en Mark Duplass, centrale figuren in de zowel filmisch als thematisch bescheiden mumblecore-beweging die met deze film hun eerste grote(re) studioproject maken. En de film is 'executive produced' door de Britse broers Ridley en Tony Scott, epigonen van de bombastische spierballenstijl en de Amerikaanse actiefilm van het type niet-lullen-maar-opblazen. Je vraagt je af of de vier ooit in één ruimte hebben gezeten om het over deze prettig-vreemde komedie te hebben, en wat daar dan gezegd is.
Of nu ja, komedie — dat valt eigenlijk wel mee. Al lijkt het er op voorhand wel op. Hoofdrolspelers John C. Reilly en Jonah Hill maakten de afgelopen jaren vooral furore in het lach-of-ik-schiet circuit rond producent Judd Apatow en acteur Will Ferrell. En de plot heeft ook een hoog high concept comedy-gehalte: de recentelijk gescheiden John (Reilly) ontmoet op een feestje de vrouw van zijn dromen (Marisa Tomei), maar moet vervolgens zien om te gaan met haar volwassen maar thuiswonende zoon Cyrus (Hill). Hij is "sort of best friends" met zijn moeder, wat in praktijk neerkomt op een overdreven aanhankelijkheid, bezitterigheid en voor de gemiddelde buitenstaander ongepaste gezamenlijke tijd in de badkamer.
En, toegegeven, het levert enkele zeer grappige momenten op. Maar het is toch vooral humor van het zwartere soort. Op het feestje waar John uiteindelijk Molly zal ontmoeten, loopt hij eerste tien minuten schermtijd met zijn ziel onder zijn arm. "Uiteindelijk ga ik hier ook wel gesprekken hebben, hoor," houdt hij een ongeïnteresseerd meisje en zichzelf voor. Dat soort grappen. Maar uiteindelijk is cyrus een verrassend serieuze film, die het high concept dat eraan ten grondslag ligt tegen het licht houdt, en daarmee bij vlagen zelfs een lichtvoetig commentaar op dit soort komedies wordt.
JB




Top-10 Import-dvd's

LA SIGNORA SENZA CAMELIE
In Antonioni's tweedeling zien we de typische hoofdpersoon van de regisseur in ontwikkeling: de subtiel leidende vrouw, die criticus Andrew Sarris ooit deed spreken over 'Antoniennui'. In dit geval is dat actrice Clara die het wil maken in Rome. (Michelangelo Antonioni, Italië, 1953, Eureka/Masters of Cinema, regio 2)

I VINTI
Meer Antonioni, ditmaal uit de VS: drie korte verhalen over bourgeois-jeugd die aan het moorden slaat in Frankrijk, Italië en Engeland. Het laatste segment is een duidelijke voorloper van Antonioni's latere meesterwerk blowup. (Michelangelo Antonioni, Italië/Frankrijk, 1953, Raro Video, regio 1)

OVER YOUR CITIES GRASS WILL GROW
Documentairemaakster Sophie Fiennes (de zus van) is vooral bekend van de driedelige reeks the pervert's guide to cinema, waarin de controversiële filosoof Slavoj Zizek zijn visie op de film uiteen mocht zetten. In haar nieuwste film toont ze de werkwijze van de Duitse kunstenaar Anselm Kiefer. (Sophie Fiennes, Engeland, 2010, Artificial Eye, regio 2)

BIRD WITH A CRYSTAL PLUMAGE/PHENOMENA
Tweemaal Dario Argento op bluray, en twee debuten: voor bird with a crystal plumage nam Argento voor de eerste keer plaats in de regiestoel, terwijl phenomena de eerste hoofdrol was voor een piepjonge Jennifer Connelly. (Dario Argento, Italië, 1970/1985, Arrow Video, regiovrij)

DEMONS/DEMONS 2
Meer Argento: hij schreef mee aan de meta-horror van demons, waarin het bioscooppubliek bij een zombiefilm de actie op het scherm in de zaal gespiegeld ziet, en het vervolg — met een hoofdrol voor zijn dochter Asia. (Lamberto Bava, Italië, 1985/1986 Arrow Video, regiovrij)

Eclipse serie 25: Silent Naruse
De vijf bewaard gebleven stomme films van de Japanse regisseur Mikio Naruse verzameld: flunky, work hard; no blood relation; apart from you; every-night dreams; en street without end. (Mikio Naruse, Japan, 1931/1932/1933/1933/1934, Criterion/Eclipse, regio 1)

Early Kurosawa
Meer vroeg werk van een Japanse grootmeester: zes niet eerder op dvd verschenen vroege films van Akira Kurosawa. Een mengeling van martial arts-films en de drama's die hem later groot zouden maken. (Akira Kurosawa, Japan, 1943/1944/1945/1946/1947/1952, BFI, regio 2)

THE LIGHTHOUSE
In dit sombere, semi-autobiografische oorlogsdrama keert Lena uit Moskou terug naar haar geboortedorp in de door conflicten geteisterde Kaukasus. Melancholie voert de boventoon wanneer geopolitieke krachten het kleine dorpje opslokken.(Mariya Saakyan, Rusland, 2006, Second Run, regio 2)

TOPSY-TURVY
Regisseur Mike Leigh is notoir zwijgzaam over zijn werkwijze, gestoeld op improvisatie en intensieve samenwerking met zijn acteurs. Wellicht dat de perikelen achter de schermen van het maken van Gilbert & Sullivan's operette The Mikado in negentiende-eeuws London indirect een tipje van de sluier oplichten. (Mike Leigh, Engeland, 1999, Criterion, regio 1)

THE MIKADO
En omdat ze bij Criterion ook niet vies zijn van een beetje synergie, brengen ze ook maar meteen de filmbewerking van de operette uit. (Victor Schertzinger, Engeland, 1939, Criterion, regio 1)

JB

Deze lijst is samengesteld door Boudisque (Vredenburg 31, Utrecht). Voor meer informatie ga naar boudisque.nl



top
Artikelen
Trio's Monogamie is een illusie
Mensenrechtenfilms Wasda?
Filmfestival Breda: David Dusa over FLEURS DU MAL In limbo door Facebook
Filmfestival Berlijn Bevlogen na een cynisch begin
FilmSlot Na 2011 kortingen tussen de vijf en zestig procent

Interviews
Trio's: Nanouk Leopold over BROWNIAN MOVEMENT Overspel als experiment
Trio's: Alexandru Baciu over TUESDAY, AFTER CHRISTMAS 'Er komt altijd een moment dat je moet kiezen'
Kornél Mundruczó over TENDER SON Het monster en het meisje
Carlos Moreno over TODOS TUS MUERTOS Fabel over onverschilligheid
Ana Girardot en Jules Pélisier over SIMON WERNER A DISPARU
Take 5 Maeve Stam over Done in 60 Seconds

Rubrieken
Redactioneel
FilmKort
FilmSterren
FilmThuis
Spotlight: Sandra Hüller Bezeten
FilmBoeken Hommage Heddy Honigmann
FilmPers
Evenementen (Focus)
World Wide Angle (NL)
Actie!


Recensies
ANIMAL KINGDOM De onderhuidse angst van de crimineel
BLUE VALENTINE De explosie van een huwelijk
BROWNIAN MOVEMENT Vreemdgaan om te overleven
DREI Revolutionair trio
THE FIGHTER De kunst van het overwinnen
GET LOW en de arthouse-western Broeierige cowboys
GOOISCHE VROUWEN Oervrouwen
HEREAFTER Clints leven na de dood
THE HOLE Joe Dante dondert in het 3D-gat
IF I WANT TO WHISTLE, I WHISTLE Wanhoop in trainingspak
NA PUTU Fundamentalisten op de Balkan
PIEDS NUS SUR LES LIMACES De waanzin tussen twee zussen
SIMON WERNER A DISPARU Roddel en achterklap in spetterend debuut
SMAKELIJK ETEN! Eerst bonen dan mensen
STAND VAN DE STERREN Kloof op microniveau
TENDER SON — THE FRANKENSTEIN PROJECT Emotionele horror
TUESDAY, AFTER CHRISTMAS Plotseling is er die andere vrouw