Kedi (Ceyda Torun over)
Aquarius
The Beguiled
Una mujer fantástica
Jaap van Heusden over In Blue
Filmslot: Return of the Filmclub

Filmclubs schieten overal uit de grond

Terwijl sneeuw de stad heeft lamgelegd en Amsterdamse bioscopen hun bezoekers op de vingers van één hand kunnen tellen, is het gezellig druk bij de vertoning van een horrorfilm uit de jaren dertig in een voormalig kraakpand.

Organisator Jeffrey (liever geen achternaam) heeft een trouwe achterban. Zo'n zes jaar geleden begon hij met een wekelijkse filmvertoning. Inmiddels programmeert hij gemiddeld vier of vijf avonden per week op verschillende plekken in de hoofdstad. Op zijn mailinglist staan bijna duizend mensen. In New York is er zelfs een groepje dat synchrone vertoningen organiseert op basis van zijn nieuwsbrief.
Het begon allemaal met heimwee naar een verloren subcultuur. Halverwege de jaren tachtig, toen Jeffrey voor het eerst in Nederland kwam, was er een breed aanbod van alternatieve filmvertoningen. Naast de bioscopen en de filmhuizen bestond er een levendig 'derde circuit', dat ruimte bood aan eenmalige vertoningen van titels die elders niet aan bod kwamen. Vanaf de jaren negentig zag Jeffrey dat circuit verdwijnen. "Daar wilde ik iets tegen ondernemen", zegt hij.
Hij staat niet alleen. Het is moeilijk in cijfers uit te drukken, maar veel wijst op een opleving van dat derde circuit. Een breed scala aan initiatieven biedt in het hele land een alternatief voor de bioscoopprogrammering: van huiskamervertoningen met mailinglijsten tot filmclubs in ateliers, van doelgroepgerichte programmering in culturele centra tot eigen avonden van programmeurs in kleine filmhuizen. De technologie helpt. Blu-ray en betaalbare beamers maken het voor amateurs makkelijker om de kwaliteit van de bioscoop te benaderen — zeker nu daar de filmprojector verdwijnt. De meest obscure titels zijn tegenwoordig gemakkelijk te downloaden. Maar de speciale vertoningen lijken ook in te spelen op een groeiende behoefte van het publiek.
Linde Luijnenburg organiseert thuis elke twee, drie weken een vertoning van een onbekende Italiaanse film. In een apart kamertje staan stoelen, een beamer en een doek opgesteld. Op haar mailinglist staan zo'n veertig mensen. Bijna allemaal hebben ze Italiaans gestudeerd. Zonder dat het verplicht is, komt het in zo'n gezelschap van specialisten altijd tot inhoudelijke nagesprekken. Na een vertoning van Scipione detto anche l'Africano (1971) wordt het Wikipedia-lemma over de betreffende Scipio op het doek getoverd en bediscussiëren de aanwezigen het gebruik van plat Romeins in de film. "Het gaat vanzelf", vertelt Luijnenburg. "Napraten begint over de film en dan eindigen we soms om twee uur 's nachts met thema's als de zin van het leven of Japanse porno."
Ook in minder specialistische kring bestaat de behoefte tot duiding. De alternatieve vertoningen zijn, in de traditie van de Cineclubs uit de jaren zeventig, vaak een middel tot bewustwording. Het Humanistisch Verbond levert filmpakketten voor huiskamerclubs met een inleiding van Gawie Keyser en filosofische discussievragen voor na afloop. Voorafgaand aan de horrorfilm uit de jaren dertig waarin een bioloog de evolutie een handje helpt, vertelt Jeffrey zijn publiek over eugeneticawetten in het Amerika van die tijd.
"Ik merk aan de bezoekers van mijn vertoningen dat ze het fijn vinden om te ontsnappen aan de massacultuur", zegt Jeffrey. Programmeurs van alternatieve vertoningen wijzen bezoekers er dan ook graag op hoe ver ze zich van de mainstream verwijderen: de film die u gaat zien, is bij de release veertig jaar geleden slechts driemaal vertoond, is zo gewelddadig dat hij in de meeste landen is verboden, of zo ontoegankelijk dat bioscoopbezoekers massaal hun geld terugvroegen.
Zo worden bezoekers van de Cannibal Night in De Balie in Amsterdam vooraf gecomplimenteerd met de vertoonde moed. Het programma is verzorgd door Martin Koolhoven en Ronald Simons, die onder de naam Cinema Egzotik een eigen maandelijkse avond hebben. In zijn inleiding voor het inderdaad gruwelijke Cannibal Holocaust (1980) wenst Simons het publiek sterkte. Het meisje dat na afloop huilend haar woede koelt op de beteuterde jongen die het bloedbad een leuk idee vond voor een afspraakje, draagt alleen maar bij aan de sensatie van de overige aanwezigen dat ze samen iets bijzonders hebben meegemaakt — of zelfs gepresteerd. Het resulterende groepsgevoel is onmiskenbaar onderdeel van de aantrekkingskracht van de avond.
Het alternatieve circuit is nergens zonder de vrijwillige toewijding van de organisatoren. Luijnenburg struint bij ieder bezoek aan Italië dvd-zaken af, op zoek naar moeilijk verkrijgbare titels. Jeffrey besteedt bijna al zijn tijd aan zijn vertoningen, die hij als een missie is gaan beschouwen. "Ik heb in mijn leven veel gereisd", zegt hij, "maar nu heb ik het gevoel dat ik Amsterdam geen week mag verlaten. Zie het als een offer. Ik wil iets teruggeven. En een ondergrondse cultuur is voor iedere stad van levensbelang. Er moet een alternatief zijn."

Erik Schumacher



Het derde circuit

LEVEN de film
Film kan ons iets leren over het leven, vindt ook het Humanistisch Verbond. Bij vijf films, waaronder Groundhog Day en The Big Chill, biedt het Verbond online een pakket met inleiding en discussievragen. Voor iedereen die een filmclub met inhoud in de huiskamer wil organiseren.
levendefilm.nl

WORM
Bij WORM, het 'Instituut voor Avantgardistische Recreatie' in Rotterdam, worden liefhebbers van cultfilms op hun wenken bediend. In maart staan vertoningen van de Estlandse 'sci-fi-noir' Dead Mountaineer Hotel (1979) en de Spaanse 'art-shocker' In a Glass Cage (1987) op het programma.
worm.org

Rite du Cinema
In De Balie hebben niet alleen Koolhoven en Simons hun eigen avond, maar programmeert ook dichter/schrijver Willem Jan Otten een maandelijkse film. Er is huiswerk — voor iedere film schrijft Otten een voorbeschouwing in Trouw — en een wisselende gast voor een goed gesprek na afloop.
debalie.nl

Pasthéi
Het ACU in Utrecht is een door vrijwilligers gerund 'politiek cultureel centrum'. De wekelijkse filmvertoningen onder de noemer Pasthéi hebben dan ook vaak een maatschappelijk karakter. Het kan een documentaire over een derde wereldland zijn, maar ook een relevante speelfilm als Wall Street.
acu.nl/pasthei

Vondelpark Filmclub
EYE heeft zijn eigen filmclub, die na de verhuizing naar Amsterdam-Noord op zoek moet naar een nieuwe naam. De club werkt met leden, die zich voor vijftig euro voor een seizoen met zeven voorstellingen inschrijven. Het programma, ingeleid door een kenner, is iedere keer een verrassing.
eyefilm.nl/vondelpark-filmclub



top
Artikelen
Voorpublicatie: Kris Dewitte's Open Asia De vrijheid om niets vooraf te weten
De grote Dick Maas quiz Quiz
Berlinale 2012 Wat telt, de films of de markt?
Filmkrantroute Movies that Matter Recht, rechter, mensenrecht
Antwoorden quiz

Interviews
Boudewijn Koole over Kauwboy De sporen van de dood
Sacha Polak over Hemel Scènes uit een meisjesleven
Joost van Ginkel over 170 Hz Liefde in gebarentaal
Philippe Falardeau over Monsieur Lazhar Klassenfoto van een drama
David Cronenberg over A Dangerous Method Op de sofa
Emanuele Crialese over Terraferma Een kleine holocaust op zee
Rodrigo García over Albert Nobbs Ze werkte hard
Meral Uslu over Snackbar Dwars door een groepje kutmarokkaantjes durven lopen
HAFF: Adriaan Lokman over Chase 'Leef je ook mee met driehoekjes?'

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Filmsterren
Thuiskijken
Sanne Vogel
Spotlight Gaite Jansen
Teddy Cherim
Zwarte gaten Joost van Ginkel zag eindelijk Citizen Kane
Boeken Vuurwerk!
Ebele Wybenga (Upload Cinema) Vochtige hoekjes
Filmslot: Return of the Filmclub Filmclubs schieten overal uit de grond
World Wide Angle (NL) Film in het vliegtuig
Actie!
Evenementen (Focus)


Recensies
170 Hz Explosieve stilte
Albert Nobbs De man die er niet was
Black Gold Wijze woorden
Contraband Lekker voor bij de kater
A Dangerous Method Hoe gek zijn wij eigenlijk?
Extremely Loud & Incredibly Close Mooischreeuwerij
Haywire Dodelijk in avondjurk
Hemel Surrogaatseks
Intouchables Stoute grappen
The Mill & the Cross het schilderij leeft
Monsieur Lazhar Ontworteling
Paradiso Heiligdom
Plan C Een beetje jazz
Quiz Kopje onder
Terraferma Mensen in het vissersnet
Young Adult Prom queen from hell