Blade Runner 2049
The Square
Un beau soleil intérieur
The Glass Castle
Kleine ijstijd
Meral Uslu Meral Uslu over Snackbar

Dwars door een groepje kutmarokkaantjes durven lopen

De snackbar van Ali is het centrum van de wereld in de nieuwe film van Meral Uslu. Voor de deur lanterfanten de Marokkaanse hangjongeren uit de nieuwsberichten. "Maar wat gebeurt er als je daar tussen gaat staan? Wat maak je dan mee?"

Snackbar


Waar Duitsland Thomas Arslan en Fatih Akin heeft en Frankrijk in de jaren negentig La haine van Mathieu Kassovitz, loopt Nederland behoorlijk achter op het gebied van hedendaagse stadsdrama's die het leven laten zien vanuit de ogen van allochtonen en in wijken waar we liever niet komen, maar waar het leven niet zo heel erg anders blijkt te zijn dan op de stoep voor de snackbar in het dorp waar u vandaan komt.
Snackbar van Meral Uslu is zo'n film die er niet voor terugdeinst om de dingen bij hun naam te noemen, en toch een liefdevolle blik behoudt op jongens, waar je in de woorden van de maakster, misschien liever met een boogje omheen was gelopen. Het zijn de Marokkaanse hangjongeren uit de nieuwsberichten en de snackbar van Ali is het centrum van hun wereld. Een film over kruimelcrimineeltjes, cultuurverschillen, generatiekloven en jongens en meisjes. Rauw, realistisch en alledaags. Maar niet gespeend van humor. Hij ging tijdens het afgelopen Filmfestival Berlijn in première en draait vanaf 5 april in de Nederlandse bioscopen.
Dat de film in Berlijn werd opgepikt is misschien ook geen verrassing. Qua stijl sluit hij aan bij de internationale tendens van post-Dardennes neorealisme. Ja hoe moeten we het anders noemen? Films die via fictie ordening aanbrengen in realistische, bijna documentaire-achtige situaties. Hoog tijd dat die manier van filmen, die direct voelt en ongeremd, ook de Nederlandse werkelijkheid eens belicht.

Toen ik je film zag dacht ik: eindelijk. Heeft het lang geduurd om hem te realiseren? "Snackbar komt voort uit mijn documentaire-achtergrond, mijn manier van werken en de wereld observeren en in het bijzonder uit de documentaire De kinderrechter (uitgezonden in 2011), waarin ik zestien kinderen volg die vanwege tal van redenen voor de kinderrechter komen. Via die film ben ik me gaan afvragen hóe die kinderen daar dan terechtkomen. Waar komen ze vandaan? Het heeft uiteindelijk drie jaar geduurd om hem van de grond te krijgen. Het schrijven ging vrij snel. We hebben hem in een jaar ontwikkeld via het Filmfonds, maar toen zijn we langs zeven omroepen geweest en die hebben hem allemaal afgewezen."

Waarom? "Echt onbegrijpelijk. Omdat het voer voor de PVV zou zijn. Omdat er teveel personages in zouden zitten. Een van de omroepen wilde wel met ons in zee als het meer verhalend zou worden en meer op één personage gericht. Maar ik wilde geen water bij de wijn doen. Dus we hebben het uiteindelijk zonder omroep gedaan. Het was, zoals mijn producent zei, guerrillafilmen. Weinig draaidagen, zelf mijn jongens uitgezocht en aan iedereen gevraagd of ze niet nog een broer of een zus hadden die mee kon doen.
"Het werd uiteindelijk een heel democratisch proces. Niet zo van 'ik ben de regisseur en het is mijn film'. Het script hebben we tijdens het draaien heel vaak terzijde gelegd. Zestig procent van wat nu in de film zit is geïmproviseerd. We gingen naar Rotterdam om te draaien, sliepen daar, bekeken 's avonds in bed met elkaar gierend van de lach de rushes. En als we tijd over hadden maakten we ter plekke nieuwe scènes.
"Die jongens hebben zich helemaal gegeven. Het was ook allemaal heel herkenbaar voor hen. Ze spelen wie ze zijn, of wat ze kennen, of wie ze zijn geweest. Iedereen kent wel een Nouredin of een Hamza en zo'n plek waar ze rondhangen, zo'n snackbar, belhuis of internetcafé."

Kun je een voorbeeld geven van zo'n scène die die jongens hebben bedacht? "Bijvoorbeeld die pitbullscène. Tot mijn grote verbazing had een van die jongens echt een pitbull. Dus toen stelde ik hem voor om te organiseren dat die hond naar de set toekwam en hebben we die scène met die pitbull gedraaid. En in het script stond bijvoorbeeld dat ze in die scène met die twee baardmannen die voorbijkwamen zouden zeggen: 'Mekka is de andere kant op'. Maar dat vonden ze geen leuke grap. In plaats daarvan kwamen ze met het dialoogje over dat ze nooit in de moskee kwamen, behalve om schoenen te pikken. Of die inbraak bij Heertje. Daar heb ik niets aan geregisseerd. Ze zeiden: 'Wij weten hoe dat moet', en het was in één take helemaal goed.
"We draaiden een take en we wisten nooit precies waar we uitkwamen. Elke volgende take kon totaal anders zijn In de montage is dat wel heel ingewikkeld hoor."

Hoe heb je dat opgelost? "We hebben op film gedraaid, ik had zes rol per dag, en ik ben niet over het budget gegaan. Het was meer dat alles wat we filmden goed was. Maar het was een enorm gepuzzel. We hebben maanden gemonteerd. Want omdat niet een take hetzelfde was hadden we veel keuzemogelijkheden."

Je zegt net dat je geen concessies wilde doen, maar ook dat er veel geïmproviseerd is. Kun je vertellen wat het oorspronkelijke uitgangspunt, het oer-idee van de film was? "Hoe vaak zie je niet zo'n groep jongeren rondhangen en is je eerste neiging om er met een boog omheen te lopen? Ik wilde kijken wat er zou gebeuren als je er als het ware eens dwars doorheen zou gaan. Wat maak je dan mee?
"Ik vond het spannend en uitdagend om een film te maken over een plek. De locatie is als het ware de hoofdpersoon. Dan heb je die jongens en die snackbarhouder en dat is het dan. Ik wilde per se niet de hoek omgaan en meegaan naar huis. Daarom wilde ik ook geen psychologisch drama maken. Ik wilde een 'slice of life', een momentopname van hun leven maken."

Het resultaat van deze aanpak is dat je de mensen juist psychologisch heel goed leert kennen. "Dat heeft heel sterk te maken met de cameravoering van Ton Peters, die close en dicht op de huid heeft gedraaid, waardoor hij als het ware een van hen is geworden."

Af en toe wordt de handeling doorsneden door interviews met de personages. Hoe is dat tot stand gekomen? "Die zijn tijdens het draaien ontstaan. Het was een idee van Ton. Na een paar dagen stelde hij voor dat ik die jongens zou gaan interviewen."

Zijn die interviews 'in character' of loopt dat ook door elkaar? "Dat loopt door elkaar. Er zijn er een paar bij die heel erg echt zijn. Ik interview ze vanuit hun karakter, maar ik wist bijvoorbeeld dat een van hen een paar dagen in de gevangenis had gezeten. Dus dan zei ik: 'Je was een paar dagen weg. Waar was je?' En toen vertelde hij dat verhaal van hoe je als je op vrijdag wordt opgepakt een heel weekend vast zit. Dan lopen feit en fictie door elkaar heen."

Is de film door deze werkwijze tussen documentair en fictie nooit met je op de loop gegaan? "Aan het begin hebben we afgesproken dat het ónze film was. We zouden hem samen maken. Als iets iemand niet beviel, dan moest hij dat zeggen. Zo werd iedereen verantwoordelijk. We draaiden wel elke dag ons quotum aan scènes, maar als we tijd over hadden gingen we improviseren en die scènes waren vaak briljant."

Toch spreekt uit het eindresultaat niet alleen maar vrijblijvendheid. Er zit ook een bepaald sociaal commentaar in. Klopt dat? "Ik wil films maken zonder oordeel. Geen opgeheven vingertje. Daar heb ik een ontzettende hekel aan. Ik leef alweer meer dan veertig jaar in Nederland en heb veel te veel meegemaakt dat mensen je met een bepaald vooroordeel tegemoet treden. Ik ben jarenlang allergisch geweest voor het feit dat mensen mij een allochtone filmmaker noemden. Al mijn haren gingen recht overeind staan. Ik heb de filmacademie gedaan. Voel me een Nederlandse filmer met een Turkse achtergrond. Maar van de hedendaagse Turkse film weet ik helemaal niks. De highlights, die iedere filmliefhebber kent, daargelaten. Voor mij is Turkije een ontzettend fijn vakantieland. Meer niet.
"In die hele discussie met Wilders ben ik eigenlijk ontzettend blij dat ik een tweede paspoort heb. Mocht het hier uit de hand lopen, dan kan ik altijd nog ergens heen. En niet zoals in de Tweede Wereldoorlog dat de Joden worden afgevoerd.
"Dus terug naar dat oordeel. Ik wil films maken die een bepaald soort werkelijkheid laten zien, in zijn rauwheid en realisme, zonder daar commentaar op te leveren. Ik vind het eigenlijk prettiger dat de toeschouwer daar zelf over gaat nadenken."

Ben je erop voorbereid dat toeschouwers daar tegenstrijdige conclusies uit kunnen trekken? "Dat heb ik al heel vaak meegemaakt, dus ja, daar ben ik op voorbereid."

Ik kan me voorstellen, dat mensen na het zien van je film zowel in de lijn van de omroepen die je net citeerde kunnen zeggen dat de film koren op de molen van de PVV is ('zie je wel die kutmarokkaantjes') als, wat meer mijn eigen reactie is, dat je een tamelijk machteloze situatie schetst. Er is een bepaalde sociale cohesie, maar voor die jongens is het ook behoorlijk uitzichtloos. "Klopt."

Ik geloof niet dat jij een ongeëngageerde filmmaker bent, al wil je dan geen oordeel of commentaar geven. "Ik ben zeker een geëngageerde filmmaker. Dat blijkt uit de films die ik maak. Uit de onderwerpskeuze. Maar ik wil niet als maker in die film een oordeel geven. Zeggen dat dit niet goed is. En dat dat moet gebeuren. Of dat ik aan zelfcensuur zou gaan doen en bijvoorbeeld die rauwe kant van die jongens niet zou laten zien. Ik wil dat jij als toeschouwer zelf een mening gaat vormen. Dat is mijn missie."

Maar het vormen van een mening is best gecompliceerd. "Wij hebben deze situatie met z'n alleen gecreëerd. Te vaak en te veel hebben we met dat opgeheven vingertje gezegd dat het die jongens zijn, die kutmarrokkanen. De verantwoordelijkheid ligt bij iedereen. Die jongens zijn door iedereen weggetrapt. Dat is belachelijk. Ze zijn hier geboren. Hun ouders zijn al heel lang hier. Ik zie het aan mijn eigen neefjes, die rond de twintig zijn. Die hebben heel veel sentimenten voor Turkije. Dan vraag ik me af hoe dat kan. Je woont toch hier. Je moet toch hier worstelschieten. Daar gaat het om. En dat doen we in Nederland echt fout. In plaats van mensen de kans te geven hier te wortelen wijzen we ze erop dat ze Marrokkaan zijn, of Turk."

Is snackbarhouder Ali er als eerste generatie Turk dan beter in geslaagd om hier wortel te schieten? "Ali is eigenlijk een van de eerste kinderen van de tweede generatie. Zijn ouders kwamen al hier. Eigenlijk net als mijn eigen verhaal. Dus is hij er beter in geslaagd? Een beetje wel. En dat is eigenlijk gek. Als ik naar mezelf kijk ben ik ben ik volkomen geïntegreerd. Ik praat beter Nederlands dan de meeste Nederlanders, ik hou me met de Nederlandse politiek bezig. Maar zelfs ik, die al zo lang hier is, getrouwd is met een Nederlandse man, kan erg in de war raken door die hele discussie met de PVV. Ik kan me behoorlijk aangevallen voelen door de manier waarop de poten onder je stoel vandaan worden gezaagd."

Hoe bedoel je? "Bijvoorbeeld die hele discussie met die hoofddoeken. Dat vind ik zo erg. Mijn moeder draagt een hoofddoek. Waar slaat dat op? Het zijn vrouwen die heen vlieg kwaad doen. De meest brave hendrikken die er zijn. Kijk achter je..."

Op straat lopen twee gesluierde vrouwen voorbij.

Daar kan je nu dus 360,- euro boete voor krijgen... "Ja, dat is dus belachelijk."

Maar de hele discussie is symboolpolitiek omdat de hoofddoek door velen als en symbool wordt gezien. Hoe kom je ooit uit die impasse? "De maatschappij heeft niets te vrezen van gelovige mensen, want die gaan niet stelen of frauderen. Dat mag helemaal niet van hun geloof. Dus ik snap de aanval niet zo goed. Pak die criminelen aan, of rijke mensen die zichzelf verrijken. Er zijn zoveel andere onderwerpen en mensen die echt schadelijk zijn voor de maatschappij. Dus waarom die zielige moslima die niemand kwaad doet?"

Omdat het makkelijker is om de 'ander'  uit te stoten dan de hand in eigen boezem te steken? Het proces is wel begrijpelijk, maar het is onwenselijk. "Ik ben helemaal niet pro-Islam, ik heb een Joods-Islamitisch kind, dus dat kan, maar door zo'n aanval voel ik me persoonlijk aangesproken."

Je zegt wel: 'Pak die criminelen op'. Maar levert het iets op om die jongetjes voor die snackbar op te pakken? "Helemaal niets. Dat is alleen maar treiterij."

Jouw film zegt niet wat je moet doen, maar de maatschappij schreeuwt wel om een antwoord op die kwestie. "Wat ik heb willen doen is dat je die jongens leert kennen. Je gaat van ze houden, dat is mij wel gelukt. Ik ben echt heel veel van die jongens gaan houden, terwijl ik vroeger ook dacht dat ze eng waren en dat ik maar beter een blokje om kon gaan. "En bovendien: waar ze allemaal en masse ook last van hebben is doodordinaire puberteit."

Vandaar de rol van Buurman Willems die zegt: 'Ik kan die jongens wel begrijpen. Vroeger was ik net zo. Elke dag vechten. Het gevoel dat je er niet bij hoort.'? "Ja. Puberjongens zijn een brok gierende hormonen. En daar zit ook veel agressie bij. Daardoor zijn er ook veel meer vechtscènes in de film gekomen dan ik van tevoren had bedacht. Binnen no time schieten ze in de energie. Het zijn een soort hanengevechten."

Een van de jongens vertelt in zo'n interview in de film ook dat het te maken kan hebben met een straffe opvoeding. "Ja. Dat je als je gewend bent om met de harde hand opgevoed te worden, dat je het dan gek vindt als mensen in plaats daarvan met elkaar gaan praten."

Ik snap best dat je daarover in je film niet wilt oordelen, en het eerst maar eens wilt tonen. Maar tegelijkertijd drop je met je film ook een bom middenin het maatschappelijke debat, dus moet ik me wel afvragen wat de follow-up is. "Het zou ermee kunnen beginnen dat je zo'n jongen eens gewoon aanspreekt. Ga eens in gesprek. Begin bij jezelf. De politiek zal het wel oppakken, want het is een maatschappelijke kwestie. Maar ik ben echt van die jongens gaan houden en ik hoop dat dat bij de kijker ook gebeurt."

Is het een kwestie van tijd, geen revolutie, maar evolutie? Gewoon met elkaar omgaan? Op kleine schaal beginnen? "Dat hoop ik."

Je schetst in je film een generatiekloof tussen Ali en de jongens, maar ook een groot verschil binnen de jonge generatie: de meisjes zijn veel verder dan de jongens. "De meisjes zijn braver. Die gaan allemaal leren. Meisjes in de Islamitische cultuur worden veel strakker gehouden dan de jongens. Dus studeren is de enige manier om je onafhankelijkheid te bereiken. De jongens zijn prinsen en die mogen alles. Daar moet nog wel verandering inkomen. Als je hier naar de universiteit kijkt, dan loopt de rechtenstudie helemaal vol met Islamitische meisjes. Maar waar zijn de jongens?"

Gaat die generatie meisjes dan jongens opvoeden die het wel gaan begrijpen? "Dat denk ik wel. Mijn eigen moeder heeft ook wel toegegeven dat ze dat fout heeft gedaan. Wij waren vroeger met twee meisjes en twee jongens, en ik weet nog wel dat ik het heel vreemd vond dat mijn broertje veel meer mocht dan ik. Er is een oud Turks spreekwoord dat zegt 'Het verschil tussen een jongen en een meisje is zeven bergen'. Ik snapte er helemaal niets van: 'Hoezo zeven bergen? Hij is gewoon hetzelfde als ik.' Inmiddels heeft ze haar mening ook wel herzien."

Je zei net dat je er een enorme hekel aan hebt als mensen je als allochtone filmmaker bestempelden, maar had een witte Nederlander uit Amsterdam-Zuid deze film kunnen maken? "Waarom niet? Als je geïnteresseerd bent en maatschappelijk betrokken kun je deze film ook maken. Je moet misschien een beetje de cultuur kennen. Of toelaten. Niet alleen maar aapjes kijken, maar ook echt begrijpen. Je moet het willen snappen. Waarom zij daar hangen. Hoe dat komt. Dat er geen andere plek voor ze is."

Dat zouden mensen ook de 'zachte oplossing' kunnen noemen. Heb je daar een antwoord op? [lacht]"Nee. Wat een moeilijke vragen stel je."

Maar we moeten ze wel stellen. Want ik denk dat heel veel mensen wel een oplossing willen, maar omdat alles zo gepolariseerd is, niet weten waar te beginnen. "Ik zal je een voorbeeld uit een andere film van mij geven. Uit de documentaire Longstay (2009) over TBS-ers die uitbehandeld zijn. De beginscène hebben we pas gedraaid toen we klaar waren. Dat was een rondleiding van allemaal kakkineuze dames die daar een beetje angstig rondliepen. Maar wij zijn daar ook zo binnengekomen. Het was eng.  Mannen die hele vreselijke nare dingen hadden gedaan. Door daar negen maanden rond te lopen leerden we deze mannen kennen en raakten we zelfs op een bepaalde manier met ze bevriend.
"Wat ik bij de kijkers teweeg heb gebracht is zowel het gruwelijke van die daden en toch ook empathie. Dat het bij jezelf de hele tijd zo schuurt.
"Long stay is eigenlijk een bezuinigingsmaatregel. Het is goedkoper dan een TBS-dagbehandeling. Maar deze mensen komen nooit meer vrij. Sommigen willen ook niet eens meer naar buiten. Maar het wrange is dat deze mensen geen levenslang hebben gekregen. De discussie die ik teweeg heb willen brengen gaat over de vraag of je mensen levenslang mag vasthouden die geen levenslang hebben gekregen."

Zie je een parallel tussen de jongens in 'Snackbar' en deze mannen? Dat je in de maatschappij ook long stay kunt hebben omdat je nu eenmaal een stempel op je voorhoofd hebt? "Ja. Die parallel zie ik. Het is eigenlijk niets anders dan hetzelfde."

Als ik je zo hoor praten denk ik dat nieuwsgierigheid het sleutelwoord is naar een oplossing? "Ja. Er is te weinig nieuwsgierigheid. We moeten met z'n alleen nieuwsgieriger worden, nieuwsgieriger zijn, nieuwsgieriger blijven. Niet afstompen. Niet denken: eng. Ver van m'n bed show. Niet denken: mijn probleem niet."

Daar ligt dus wel degelijk een geëngageerde taak voor film? "Absoluut. Wees nieuwsgierig. Dat is het begin."

Dana Linssen

Snackbar is vanaf 5 april te zien in de bioscopen.



top
Artikelen
Voorpublicatie: Kris Dewitte's Open Asia De vrijheid om niets vooraf te weten
De grote Dick Maas quiz Quiz
Berlinale 2012 Wat telt, de films of de markt?
Filmkrantroute Movies that Matter Recht, rechter, mensenrecht
Antwoorden quiz

Interviews
Boudewijn Koole over Kauwboy De sporen van de dood
Sacha Polak over Hemel Scènes uit een meisjesleven
Joost van Ginkel over 170 Hz Liefde in gebarentaal
Philippe Falardeau over Monsieur Lazhar Klassenfoto van een drama
David Cronenberg over A Dangerous Method Op de sofa
Emanuele Crialese over Terraferma Een kleine holocaust op zee
Rodrigo García over Albert Nobbs Ze werkte hard
Meral Uslu over Snackbar Dwars door een groepje kutmarokkaantjes durven lopen
HAFF: Adriaan Lokman over Chase 'Leef je ook mee met driehoekjes?'

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Filmsterren
Thuiskijken
Sanne Vogel
Spotlight Gaite Jansen
Teddy Cherim
Zwarte gaten Joost van Ginkel zag eindelijk Citizen Kane
Boeken Vuurwerk!
Ebele Wybenga (Upload Cinema) Vochtige hoekjes
Filmslot: Return of the Filmclub Filmclubs schieten overal uit de grond
World Wide Angle (NL) Film in het vliegtuig
Actie!
Evenementen (Focus)


Recensies
170 Hz Explosieve stilte
Albert Nobbs De man die er niet was
Black Gold (Jean-Jacques Annaud) Wijze woorden
Contraband Lekker voor bij de kater
A Dangerous Method Hoe gek zijn wij eigenlijk?
Extremely Loud & Incredibly Close Mooischreeuwerij
Haywire Dodelijk in avondjurk
Hemel Surrogaatseks
Intouchables Stoute grappen
The Mill & the Cross het schilderij leeft
Monsieur Lazhar Ontworteling
Paradiso Heiligdom
Plan C Een beetje jazz
Quiz Kopje onder
Terraferma Mensen in het vissersnet
Young Adult Prom queen from hell