The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Michael Almereyda over Experimenter

'Milgram zag geen moraliteit bij de mens'

Michael Almereyda reconstrueert de experimenten die de Amerikaanse psycholoog Stanley Milgram in de jaren zestig uitvoerde naar de relatie tussen gehoorzaamheid en autoriteit, met schokkende uitkomsten. Met zijn onorthodoxe biopic Experimenter peilt hij op afwisselend ludieke en ernstige wijze de gevaren van conformisme.

Door Ivo De Kock

Michael Almereyda viel al op met hedendaagse Shake­speare-adaptaties (Hamlet, Cymbeline) en zou er nog wel een paar willen maken. "Zoals mijn idool Orson Welles", zegt de Amerikaanse onafhankelijke filmmaker Almereyda op het filmfestival van Deauville. "Zijn The Fountain of Youth (1958) vormde een inspiratiebron voor Experimenter. Welles gebruikt daarin visuele vervreemdingseffecten en confronteert zijn personages met morele keuzes." In Experimenter reconstrueert Almereyda de experimenten die de Amerikaanse psycholoog Stanley Milgram (1933-1984) in de jaren zestig uitvoerde naar de relatie tussen gehoorzaamheid en autoriteit. Experimenten die aantoonden dat de mens snel bereid is om zich amoreel te gedragen wanneer er bevelen zijn om zich achter te verschuilen. Bevindingen die Hannah Arendts opvattingen over de 'banaliteit van het kwaad' bevestigden. Dat zorgde voor controverses. "Ik kende Milgrams reputatie, maar niet zijn werk", bekent Almereyda, "tot mijn vriendin, die een universitaire cursus volgde over zijn experimenten, me zijn boek Obedience to Authority liet lezen. Ik keek er van op hoe complex en baanbrekend die experimenten waren."

De Holocaust vormde een belangrijke motivatie voor Milgrams experimenten. Wat zette u aan om Experimenter te maken? "Milgrams benadering van de duistere kant van de mens, zijn humor en de relatie tussen creativiteit en nieuwsgierigheid. Volgens Milgram zit er geen moraliteit in de menselijke natuur. De controverse rond zijn werk vormde een interessante voedingsbodem voor drama. Ook de enscenering van de experimenten was vanuit creatief gezichtspunt boeiend. Bovendien wees hij ons op de grenzen van routine en deed hij ons nadenken over de mate waarin we verantwoordelijk zijn voor onze handelingen. Films moeten voor mij emotioneel, verrassend en meeslepend zijn. En bij voorkeur over iets gaan. Daarom beet ik me vast in Experimenter."

Was de film niet moeilijk te financieren? "Bijna onmogelijk. Op creatief vlak was het project eenvoudiger. Milgrams vrouw Sasha bleek bereid om mee te werken. Zij wilde ook niet dat we van hem een held maakten, zijn fouten en zwakheden mochten niet verdoezeld worden. Milgrams persoonlijkheid bestond uit meerdere lagen; hij was intelligent maar ook integer en empathisch. Zeker niet het monster dat zijn critici in hem zagen."

U doorbreekt de vierde muur met tot de camera gerichte monologen en gebruikt zwart-witte achtergronden. Waarom die zelfbewuste, vervreemdende aanpak? "Milgram was altijd bezig met conventies te doorbreken en te onderstrepen hoe vrij we zijn, ook al gedragen we ons niet vrij. Ik wilde die openheid bewaren en de kijker erop wijzen wat er gebeurt wanneer je naar een film kijkt. Zit je in de film of niet? Om eerlijk te zijn kopieerde ik Milgrams technieken, want in zijn eigen films praat hij constant in de camera.
"Volgens zijn vrouw is Experimenter de film die Milgram over zichzelf had willen zien, of die hij zelf had willen maken. Dat vond ik een groot compliment. Want waarom zou je een louter conventionele film maken over een onconventioneel denker? Als taal laat film zich te vaak opsluiten in conventies. Zeker bij biopics.
"Ik deel zowel Bertolt Brechts theorie over het vernietigen van illusies als Alfred Hitchcocks voorliefde voor geschilderde achtergronden en citeer niet toevallig tweemaal Søren Kierkegaards uitspraak 'Het leven kan alleen achterwaarts begrepen worden, maar het moet voorwaarts worden geleefd.' Het leven kan enkel gevat worden via enscenering."

Via metaforen zoals de door de gangen dwalende olifant? "De Engelse uitdrukking 'there's an elephant in the room' verwijst naar iets dat heel groot en opvallend is maar door iedereen genegeerd wordt. Wat Milgram deed was wijzen op de olifant in de kamer. Pas wanneer je die aanwezigheid erkent, kan je inzicht verwerven. Dat maakt mensen vaak ongemakkelijk, want men ziet bepaalde dingen liever niet. De olifant was een letterlijke verwijzing naar dit concept, maar ik ontdekte dat de uitdrukking taalgebonden is, voor Fransen is het een louter mysterieus beeld. Terwijl ik het zag als een manier om mensen te betrekken bij het verhaal en duidelijk te maken dat we er goed aan doen om conformistisch gedrag te bevragen en te ondergraven. De stijl van Experimenter is erop gericht de kijker met de neus op morele keuzes te drukken. Dat is natuurlijk oncomfortabel, want wanneer we afstand bewaren kunnen we gemakkelijker onze verantwoordelijkheden afwijzen."

De film balanceert op een dunne lijn tussen ernst en parodie. "Ik hoop dat Experimenter het evenwicht tussen ernst en humor bewaart. Parodie is misschien niet het juiste woord. Ik zou speelsheid verkiezen, Milgram was zich bewust van de absurditeit van het leven. Er is ook veel research gedaan. Alle details kloppen, niets is verzonnen, de dialogen komen van transcripties. Maar Milgram gaf in een interview toe dat zijn experimenten iets kafkaësk hadden en dat wou ik met humor en stilering benadrukken."

U eindigt met een boodschap: 'Bewustwording is de eerste stap naar bevrijding.' "Deze uitspraak van Milgram is hoopvol. 'We zijn marionetten, maar marionetten met waarnemingsvermogen', schreef hij in 1974."

Anderzijds is George Orwells 1984 letterlijk aanwezig, een toekomst die realiteit lijkt geworden. "Ik vrees dat je gelijk hebt. Daarom zijn Milgrams experimenten nog steeds relevant. Denk maar aan de folteringen in Abu Ghraib. Mensen blijven zich onmenselijk gedragen en de relatie tussen geweld en autoriteit speelt nog altijd. Experimenter gaat het probleem niet oplossen, maar brengt hopelijk wel het debat op gang."



top
Artikelen
CinemAsia De nieuwe stem van China
Coproductieverdrag Met de billen bloot op de Chinese markt

Interviews
Sergei Loznitsa over The Event 'Ik richt me tot het volk'
David Verbeek over Full Contact Het trauma van de virtuele jager
Fiona Tan over History's Future 'Als je je geheugen kwijt bent, dan ben je jezelf kwijt'
Michael Almereyda over Experimenter 'Milgram zag geen moraliteit bij de mens'
Tobias Lindholm over Krigen 'Ik wil de chaos niet kleiner maken'
Jia Zhang-ke over Mountains May Depart 'Dit is een waarschuwing'
José Luis Rugeles Gracia over Alias María Confrontatie met de werkelijkheid

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Actie! Op de set van Een echte Vermeer
Filmsterren
World Wide Angle (NL) Kroniek van een natie voorspeld
Thuiskijken
Andy at the movies
Het nieuwe kijken Ssssst!
Boeken: The Feel-Bad Film 'Give me your darkest!'


Recensies
El abrazo de la serpiente De ziel van het oerwoud
Arabian Nights (As mil e uma noites) Scheherazade leeft en woont in Portugal
Belgica De tol van rock 'n roll
Brooklyn Kuis & keurig
The Event (Sergei Loznitsa) Revolutie op straatniveau
Experimenter Milgram was z'n tijd vooruit
Full Contact Als een videogame
History's Future De engel van de geschiedenis
Ik wil gelukkig zijn Fien de la Mar hypnotiseert
Les Innocentes Koppige strijdster
Krigen Onmenselijke beslissingen
Mountains May Depart (Shan he gur ren) A Touch of "Togetherness"
Préjudice Het être fatal van de familie
Room Het decor stort in
Where To Invade Next De valse retoriek van Michael Moore