Burning
Tesnota
First Man
Transit (Christian Petzold over)
Living the Light — Robby Müller (Claire Pijman over)
Touch Me Not Berlinale 2018

Op zoek naar een plek om je lichaam neer te leggen

De 68ste Filmfestspiele Berlin waren een van de minst spectaculaire edities van de afgelo­pen jaren. Totdat de winnaar bekend werd gemaakt, die toch nog voor een klein schandaaltje zorgde.

Door Dana Linssen

Een vrouw van middelbare leeftijd kijkt vanaf een afstandje naar de callboy die zich op haar verzoek op haar bed bevredigt. Er gaat een lichte siddering door haar heen, maar opwinding of bevrediging kun je het nauwelijks noemen. Wat er ook voor gevoel aan dat beeld verbonden is, het zit ergens heel diep van binnen. In een lichaam dat verstijft als het wil denken of voelen. Als hij klaar is, en weg, verstopt ze haar gezicht in de lakens. Het is niet de geur van seks of lust die ze daar opsnuift. Maar van eenzaamheid.
Zo begint de film die op het afgelopen Filmfestival Berlijn geheel onverwacht de Gouden Beer won.
Het Roemeense Touch Me Not is een hybride van documentaire en dramatisering, een essay in de ouderwetse zin des woords. Niet een film die iets beweert, maar een film die iets onderzoekt. Debuterend regisseur Adina Pintilie lijkt zichzelf daarbij niet te sparen, met haar stuurse blik in de monitor die regelmatig in beeld opduikt — totdat zij door een van haar (zichzelf spelende?) acteurs voor de camera wordt uitgedaagd om over haar eigen remmingen en taboes rondom seksualiteit te praten. Haar stuurse blik krijgt ook iets afwijzends. Alsof ze tegenover het publiek duidelijk haar grenzen aangeeft: je mag kijken, en ik bepaal zelf tot hoever ik meedoe. Raak me niet aan.
Het maakte dat de overgeproduceerde en overontwikkelde film behalve dapper ook afstandelijk blijft. Achter elk verhaal zit een langer verhaal dat je graag zou willen horen.

Transgender sekstherapeut
Touch Me Not zou volkomen op z'n plek zijn geweest in de selectie van het Forum, het steeds minder onafhankelijke programmaonderdeel voor meer grensverleggende en experimentele films in Berlijn. Het was een van de meest onbevreesde films van de competitie, maar ook een van de meest intieme en fragiele, waardoor je hoopt dat hij niet onder z'n prijzenvracht en controversiële inhoud bezwijkt. Het filmfestivalpubliek, doorgaans wel wat gewend, liep weg bij naaktscènes met een transgender sekstherapeut en een man met een neuromusculaire aandoening die met zijn vrouw sm-clubs bezoekt. The Guardian-criticus Peter Bradshaw schreef een onbetamelijk hatelijke recensie.
De film onderzoekt vragen rondom schoonheid, lichamelijkheid en seksualiteit, en lijkt een tegenwicht te willen bieden aan door Hollywood en reclame gestandaardiseerde schoonheidsidealen en relatievormen. Wat zijn de normen en blokkades die de maatschappij ons oplegt? Wat komt van buiten en wat van binnen? En wat zijn seksualiteit en intimiteit dan wel? Wat is een aanraking? Wat is echt contact?
Het Forum zat dit jaar vol met dat soort essay-achtige dagboekfilms waarin jonge filmmakers hun plek in de wereld proberen te definiëren. Een onbedoeld tweeluik werd gevormd door Ricky D'Ambroses Notes on an Appearance en Classical Period van Ted Fendt. Classical Period volgt een aantal jonge academici in Philadelphia die met elkaar discussiëren over Dante's Inferno. Hoe gekunsteld dat ook mag klinken, de zoektocht naar betekenis en authenticiteit die daarachter schuilt, is in feite heel ontroerend. Fendt filmde op 16mm, wat zijn film tijdloos en kwetsbaar maakt. Notes on an Appearance is veel strakker. D'Ambroses film speelt zich af in een milieu van het soort geprivilegieerde jonge New Yorkers dat van beurzen en trustfunds leeft, en wier slimheid ook iets eenzaam zelfgenoegzaams heeft. De collagefilm (gespeelde scènes, plattegronden, dagboeken, veel tekstuele verwijzingen) is een zoektocht naar de plotseling verdwenen David, wiens vermissing wel of niet parallel loopt aan zijn zoektocht naar de ongrijpbare nihilistische filosoof Stephen Taubes. De personages zijn strak ingekaderd, lusteloos, en de rigide architectonische vormen in de cinematografie beperken hun vrijheid nog verder.

Ontrouwheidsgen
Een andere film uit het Forum, The Casanova Gene van Luise Donschen, stelt zich dezelfde vragen als Touch Me Not. De film begint als een zoektocht naar het Casanova-gen bij zangvogels, het zogenaamde ontrouw-gen, waar op het Max Planck Instituut in Seewiesen onderzoek naar wordt gedaan. Voor mannetjesvogels ligt ontrouw biologisch en evolutionair voor de hand, stellen de wetenschappers. Ze kunnen zo immers hun nageslacht vergroten. Maar wat is het 'nut' voor vrouwtjes, die het gen via hun vader blijken te erven? Is het een genetisch foutje, een overbodige eigenschap? Of zingt uiteindelijk ieder vogeltje ook zoals het gebekt is?
Net als Adina Pintilie is Donschen op zoek naar wat verlangen en intimiteit betekenen in een wereld waarin genderrollen en opvattingen over seksualiteit verschuiven. Natuurlijk zijn deze twee films al lang voor #MeToo aan de beleving van hun makers ontsproten en ontwikkeld, maar net als het werk van D'Ambrosio en Fendt zijn het films die iets proberen uit te drukken over de verwarring en de hoge verwachtingen van millennials. Dat ze daarvoor fluïde vormen zoeken en hun werk dus instabiel en soms bijna onaanraakbaar is, past daarbij.
Berlinale-directeur Dieter Kosslick had dit jaar geen grote woorden over voor zijn programma. Alle films weerspiegelden de wereld, zei hij. De films die in die onspectaculaire selectie het meeste opvielen, waren films waarvan de makers zich juist afvroegen wat hun plaats ín de wereld is. Welke plek ze mogen innemen. Waar ze hun lichaam mogen neerleggen. Dat is een klein verlangen, maar een grote vraag. Raak me aan. Zeg dat ik besta.
top
Artikelen
Berlinale 2018 Op zoek naar een plek om je lichaam neer te leggen
Hoe #MeToo onze blik op film verandert Wie om censuur roept heeft er niets van begrepen
EYE Art & Film Prize Het grijze gebied tussen white cube en black box
Mei '68: De spektakelmaatschappij Spelen, struikelen, verdwalen

Interviews
Fatih Akin over Aus dem Nichts 'De dreiging van neonazi's is groter dan jullie denken'
Warwick Thornton over Sweet Country De mythe van het lege land
Naomi Kawase over Radiance Sensaties van leven
Thierry Frémaux over Lumière! L'aventure commence 'Ik wil de Lumières hun plek in de filmgeschiedenis teruggeven'
Saskia Diesing over Dorst 'Je hebt dagen van melodrama en komedie'
Kristof Hoornaert over Resurrection 'Niemand wordt slecht geboren'
Bert Scholiers over Charlie en Hannah gaan uit 'Cinema is een fantastisch medium dat alles toelaat'

Rubrieken
Actie!
Thuiskijken
Kort
Boeken: The Story of Looking Kijk!
Humans of Film Amsterdam
Redactioneel
Het nieuwe kijken: Europa Cinemas
Op ooghoogte: Angelopoulos
Filmsterren
The Thinking Machine 16 UP!


Recensies
Amori fragili De liefde is niet over, want dat wil ik niet
Aus dem Nichts Wanhoopswraak
Bankier van het verzet Echte helden
Centaur Verhalen kunnen niet op tegen harde valuta
Charlie en Hannah gaan uit Ex, seks en schuld in het nachtleven
Dorst Wezenloze mix van net-niet tragedie en niet-niet komedie
Les gardiennes Vrouwen op de voorgrond — eventjes
God's Own Country Een lichaam ploegen als het land
Katie Says Goodbye Een engel in de woestijn
LBJ Texaans werkpaard
Lucky Stantons zwanenzang
Lumière! L'aventure commence Ome Thierry vertelt
Morisot — Moed, storm en liefde Regisseur op feministische missie
Radiance De ondergaande zon achterna rennen
Resurrection Broedermoord in de bossen van Wallonië
Sweet Country Wetteloos Australië
Tom of Finland Braaf homomonument