Blade Runner 2049
The Square
Un beau soleil intérieur
The Glass Castle
Kleine ijstijd
Martti Helde over In the Crosswind

Alsof je door een beeldentuin loopt

Twee bijzondere films over WOII nemen een loopje met de tijd. In the Crosswind vertelt de geschiedenis van de Stalinistische etnische zuiveringen van Estland in dertien tableau vivants, herinnerings­landschappen waarin de tijd tot stilstand is gebracht. In Night of a 1000 Hours vindt een vergelijkbaar experiment plaats met tijd en leiden een moordzaak in WOII en een testament tot het overhoop halen van de hele Oostenrijkse geschiedenis. Is het verleden ooit voorbij?

Door Dana Linssen

"Mensen vragen me vaak: 'Wat moet zo'n jong iemand nou met die oorlogsverhalen?', maar om eerlijk te zijn zie ik die verhalen niet als iets van lang geleden. Mijn grootvader heeft in de Tweede Wereldoorlog in een krijgsgevangenkamp gezeten, dus voor mij behoren die verhalen tot mijn persoonlijke geschiedenis."
Aan het woord is de Estse filmmaker Martii Helde (1987), twee jaar geleden alweer op het Filmfestival Toronto, waar zijn film In the Crosswind in première ging. Hij keert in die film terug naar 14 juni 1941 toen in de drie Baltische staten grootscheepse etnische zuiveringen plaatsvonden als gevolg van een duivels pact tussen Stalin en Hitler. Heel even beweegt de wereld nog, maar dan komen de levens van Erna, op wiens brieven en dagboeken de film is gebaseerd, en haar man Heldur tot stilstand. De camera blijft bewegen, maar de acteurs zijn in de tijd bevroren. Het is een indrukwekkende manier om het gevoel van dissociatie tussen emotie, tijd, plaats en herinnering te verbeelden. Zestig procent van de verhalen die hij in de film vertelt, heeft hij uit de eerste hand gehoord, vertelde Helde. De rest vulde hij aan met research. "Omdat we na WOII onder Sovjet-invloed kwamen, zijn de verhalen over de deportaties gewoon uit de geschiedenis weggeschreven. Dus dit is het moment om die verhalen vast te leggen. De laatste overlevenden en overlevers zijn nog in leven. Dus als we het nu niet doen, gaan hun verhalen voorgoed verloren. Daarin heb je als filmmaker een verantwoordelijkheid. Dit is pas de eerste Estse film die er over de deportaties is gemaakt."

De vorm is met zijn dertien tableau vivants iets tussen een film en een installatie in. "Aanvankelijk dacht ik dat ik het verhaal van Erna en de vergeten genocide in documentairevorm zou gaan vertellen. Maar naarmate ze meer voor me ging leven, begreep ik dat ik naar een andere vorm moest zoeken. Wat de doorslag gaf, was een zinnetje uit Erna's dagboek: 'Hier in Siberië is het alsof de tijd stil is komen te staan. Mijn lichaam is hier, maar mijn geest is nog thuis.' Dat vond ik een intrigerende gedachte. Stilstand associeer je niet met film, want film is het medium van de bewegende beelden. Dus hoe kun je dat tarten? Hoe kun je hier en daar in een shot verbeelden? Is In the Crosswind een fictiefilm? Ik weet het niet. Sommige mensen zeggen dat hij meer met beeldende kunst te maken heeft — mijn cinematograaf en ik hebben lang nagedacht over de juiste visuele vorm en uiteindelijk kwamen we op deze beeldtaal uit, die zowel filmisch is als sculpturaal. Je moet het gevoel hebben dat je door een beeldentuin loopt. Dat het in zwart-wit is, was onvermijdelijk. Al ons referentiemateriaal was zwart-wit. Je kunt je het verleden nu eenmaal niet in kleur voorstellen."


top
Artikelen
Pioneers of African American Cinema Filmgeschiedenis buiten het witte oog
Sociale media voor het internet Roddelen bij de dorpspomp
Martin Scorsese — The Exhibition De vrouwen van Scorsese
A Filmkrant Twin Peaks Fanzine Wonderful and Strange
Cannes 70ste editie (deel 1)
Cannes 70ste editie (slotdeel)

Interviews
Martti Helde over In the Crosswind Alsof je door een beeldentuin loopt
Ira Sachs over Little Men 'Soms stroken je daden niet met je idealen'
Asli Özge over Auf einmal Generatie die niet heeft hoeven vechten
Peter Brosens en Jessica Woodworth over King of the Belgians 'Triestig is gemakkelijk maar grappig is moeilijk'
Étienne Comar over Django 'Django was de eerste gitaarlegende'
Virgil Widrich over Night of a 1000 Hours Het begon met de dag des oordeels
L.A. Rebellion filmicoon Haile Gerima 'Zwarte Amerikanen mochten alleen lantaarnpaal of meubelstuk spelen'
Raoul Peck over I Am Not Your Negro 'Wat heb je eraan om pessimist te zijn'

Rubrieken
Andy at the movies
Actie!
Op ooghoogte: Jonathan Demme
Redactioneel
Het Nieuwe Kijken Holografisch populisme
Kort
Filmsterren
Filmslot: Verliefd op VHS
Boeken: Women in the Silent Cinema 'Deze vrouwen bepaalden zelf hoe ze in beeld kwamen'
The Thinking Machine 7 Het heilige gezin


Recensies
#uploading_holocaust Kom vanavond met verhalen over hoe we herdenken
Ascent Vuur en ijs
Auf einmal Hamlet in Altena
Austerlitz Kom vanavond met verhalen over hoe we herdenken
The Circle (James Ponsoldt) We kiezen er in alle vrijheid voor om onze vrijheid op te geven
El ciudadano ilustre Een gordeldier cadeau
Django (Étienne Comar) Django Reinhardt en de nare nazi's
Dubbelspel Een revolutie op Curaçao
Hier ben ik Wat doe ik ermee
I Am Not Your Negro Baldwins spiegel
In the Crosswind Overleven in een Siberisch strafkamp
King of the Belgians Niet vergeten te lachen
Little Men Vriendschap op het eerste gezicht
Night of 1000 Hours Familiegeheimen in de kelder
Sami Blood Een Zweedse minderheid als kermisattractie
The Sense of an Ending Verstoord verleden
Song to Song De sexcapade van Terrence Malick
The Teacher Charme en machts­vertoon