Wonder Woman
Broers
La región salvaje
En amont du fleuve
Daughters of the Dust
Boeken: Women in the Silent Cinema

'Deze vrouwen bepaalden zelf hoe ze in beeld kwamen'

Ons beeld van de rol van vrouwen in de film­geschiedenis is de laatste twintig jaar grondig herzien. Dankzij de feministische film­geschied­­schrijving is duidelijk dat de rol van vrouwen in de filmwereld veel substantiëler is dan werd gedacht.

Door André Waardenburg

Wie de website van het Women Film Pioneers Project bekijkt, met een database waarin vrouwen zitten die zowel achter de schermen werkten als voor de camera stonden, ziet alleen al in de eerste drie decennia van de cinema lemma's over 226 pioniers.
Sinds de jaren tachtig levert de Nederlandse filmhistorica Annette Förster een bijdrage aan deze herschrijving van de stille filmgeschiedenis. Ze doet dit vanuit het perspectief van de vrouwen die werkzaam waren in de filmindustrie. Zo stelde Förster in 1981 voor het toenmalige Filmmuseum het Ladies First-programma samen en initieerde ze met Eva Warth in 1999 de internationale conferentie Women on the Silent Screen, die sindsdien elke twee jaar ergens anders op de wereld gehouden wordt. In samenwerking met Elif Rongen programmeerde ze bovendien films uit de rijke archieven van EYE die relevant zijn voor deze conferentiereeks. In 2005 promoveerde ze aan de Universiteit Utrecht met Histories of Fame and Failure — Adriënne Solser, Musidora, Nell Shipman: Women Acting and Directing in the Silent Cinema in The Netherlands, France and North America.
Dit proefschrift bewerkte ze tot het 560 pagina's tellende boek Women in the Silent Cinema: Histories of Fame and Fate dat eind maart werd gepubliceerd. Hierin bestudeert Förster de carrières en oeuvres van drie actrices/regisseuses die in hun land een stempel drukten op zowel de populaire film- als de theaterwereld van de jaren tien en twintig: de Nederlandse Adriënne Solser (1873-1943), de Française Musidora (1889-1957) en de Canadees-Amerikaanse Nell Shipman (1892-1970).
Ze koos voor deze drie om op internationaal niveau bepaalde parallellen te kunnen trekken. Maar ook uit praktische overwegingen: hoewel uit de zwijgende filmperiode naar schatting slechts twintig procent van de totale filmproductie bestaat, waren er van Solser, Shipman en Musidora nog filmkopieën bewaard gebleven. Ook was er archiefmateriaal toegankelijk — Förster bekeek, soms nog op microfiche, tientallen jaargangen kranten en las alle film- en theatertijdschriften uit die tijd.
Alle drie specialiseerden zich in een rol die hen als gegoten zat. Solser perfectioneerde het Jordaan-type, Musidora profileerde zich met vamprollen, met als beroemdste voorbeeld Irma Vep in de invloedrijke serial Les vampires (Louis Feuillade, 1915/1916), en Shipman speelde bij voorkeur de 'outdoors girl' — een jonge, avontuurlijke vrouw die zich met dieren als haar metgezel staande houdt in ruige omstandigheden, ver weg van de geciviliseerde wereld. Ook was dit trio op diverse fronten werkzaam: als actrice, scenariste, producente en filmmaakster. Alle drie begonnen ze in het populaire theater en kwamen daarna pas in de filmwereld terecht. Uit het boek blijkt dat het niet mannen waren die hun loopbaan vorm gaven maar dat Solser, Musidora en Shipman zelf kun keuzes maakten.

Ambities
Aan de Filmkrant vertelt Förster wat de belangrijkste conclusies zijn van Women in the Silent Cinema, het boek waarin ze ook de term 'careerography' introduceert als methode om de rijke carrières en oeuvres van deze drie vrouwen te onderzoeken.
Förster: "Met deze term wil ik aangeven dat ik heb gekeken naar alle componenten van hun carrière, zonder een hiërarchie te willen aanbrengen tussen regisseren of produceren en acteren in film of theater. Uiteindelijk kwam daar ook het schrijven van scenario's, romans en verhalen bij en hun bedrevenheid in zelfpromotie. Ik noem het professionele veelzijdigheid: ze moesten alles kunnen. Musidora (echte naam: Jeanne Roques) werkte in een omgeving waarin iedereen respect had voor haar werk, Shipman bevocht de ruimte om de films te maken die zij wilde.
"Ik was nieuwsgierig naar de wereld waarin de drie vrouwen werkten en naar de omgeving waarin ze hun carrière konden opbouwen. Ik kijk vanuit contemporaine ideeën naar hun ambities, wat ze voor elkaar kregen, hoe dat toen gewaardeerd werd, hoe tijdgenoten hen zagen en hoe ze zichzelf zagen — als actrice en filmmaakster. Ik beschrijf ook welke mogelijkheden ze hadden en welke keuzes ze daaruit maakten. Die historiserende aanpak zorgt ervoor dat je het amusements- en filmbedrijf van toen leert kennen door de ogen van de vrouwen die erin werkten. Wat me opviel, is dat er een geest heerste van kansen grijpen, risico's nemen en een plek veroveren, voordat de hype zou zijn overgewaaid. Deze vrouwen wilden deel uitmaken van de populaire cinema van hun tijd. Populaire cultuur was hun gekozen omgeving, ze hadden de ambitie om zich in de film te manifesteren. Niet om hem te vernieuwen, maar om er deel van uit te maken."

Speels, puntig en scherp
"In de jaren tien en twintig van de vorige eeuw ondergingen het amusementstheater en de film snelle veranderingen. Zeker in Nederland en Frankrijk verschoof alles de hele tijd, deels door wederzijdse beïnvloeding tussen het medium film en theater. De filmindustrie ontwikkelde zich snel. De drie moesten nieuwe vormen vinden om hun publiek vast te houden én nieuw publiek aan te trekken.
"Het variété en wat in Frankrijk music-hall heet (in Amerika heet het vaudeville) is voor de hedendaagse onderzoeker heel vluchtig. Dat was alleen te reconstrueren via ooggetuigenverslagen en recensies in tijdschriften en dagbladen. Gelukkig werd er in Frankrijk uitgebreid over geschreven in het blad Comoedia (een dagblad voor de opvoeringskunsten).
"Music-hall en revue waren een prestigieuze amusementsvorm, niet iets vulgairs zoals vaak gedacht wordt. Het hoofddoel was amuseren, middels milde spot met de culturele en politieke actualiteit. Er kwam een massapubliek op af, het was heel groot én gericht op alle lagen van de bevolking.
"De revue in de jaren tien, waarin Musidora excelleerde, was speels, puntig en ironisch. Heel anders dan die van de jaren twintig, toen het vooral een show werd met blote benen, veren, zang en dans.
"Musidora speelde in de zes uur durende serial Les vampires (1915/1916) maar negen minuten in het nauwsluitende zwarte pak waarmee ze de filmgeschiedenis is ingegaan. In Les vampires en Judex (1916) speelt ze de verdorven verleidster, een criminele vrouw. Deze figuur heeft filmhistorisch gezien een enorme impact gehad, maar is tegelijk ook een voortvloeisel uit de revue, dat Musidora in de film introduceert. Dat geldt niet alleen voor haar outfit, maar vooral ook de vormgeving van de rol: die was er niet op gericht het publiek bang te maken of met afgrijzen te vervullen, maar om een glimlach te ontlokken."

Eye-opener
"In het verleden keken filmhistorici alleen naar film en letten ze niet op de theatercontext. Uit mijn onderzoek blijkt dat er veel meer verwevenheid tussen film en populair theater is en dat hun onderlinge relatie veel minder competitief is dan werd aangenomen. Integendeel: filmmakers en acteurs putten gretig uit het amusement van de jaren tien en verrijkten daar hun films mee.
"Die competitie was er in de Verenigde Staten wel — competitie is nu eenmaal een dominant Amerikaans idee. Daar heeft film het 'blood & thunder'-melodrama dat als populair theatergenre begon min of meer opgeslokt. In ieder geval verloor het publiek er zijn belangstelling voor. In Nederland en Frankrijk was dit veel minder het geval. Theater en film bleven naast elkaar bestaan, hadden interactie. Dat zie je zowel aan de carrières van Solser als Musidora, ze bleven beide dingen doen. Solser op een bijzondere manier, door films te maken en bij elke vertoning van haar film er ook op het podium live bij op te treden. Naast haar filmwerk bleef Musidora in de revue spelen en in de voorstellingen verwees ze naar haar filmwerk en vice versa. Dat was volkomen vanzelfsprekend.
"Ik moest onderzoeken aan welke tradities ze vastknoopten, de populaire kunstvormen waarmee zij zich associeerden en die ze bij zichzelf vonden passen. Daardoor begreep ik hoe belangrijk het amusementstheater voor ze was — dat was een echte eye-opener. Zo speelde Shipman al de 'outdoors girl' in het theater, daar ontdekte ze haar affiniteit met het personage. Ook al was ze nog zo veelzijdig, het type van de outdoors girl is een constante in haar oeuvre."

Gezetheid
"Solser was de eerste 25 jaar van haar loopbaan ook veelzijdig in het variété-theater. Tussen 1905 en 1914 profileerde ze zich als karakterhumoriste. Uiteindelijk koos Solser voor het Jordaan-type omdat zij daarin excelleerde. Daarmee ging ze tegen de trend in, die zich richting cabaret bewoog. Het is een paradox: aan de ene kant hield ze stug vast aan dit volkse type, aan de andere kant was ze heel flexibel in hoe ze zich aan de veranderende omstandigheden in de film en het amusementstheater aanpaste. Zo speelde ze eerst in het variété, toen in de revue en toen als act tussen de filmprogramma's — dat humoristen vaak de grote publiekstrekkers waren binnen die filmprogramma's kwam in mijn onderzoek duidelijk naar voren. Zeker in Nederland hebben die ervoor gezorgd dat meer mensen naar de bioscoop kwamen.
"In de vroege jaren twintig stapte Solser over naar de film, maar bleef ze ook live optreden. Samen met Alex Benno creëerde ze in 1923 en 1924 een aantal komische filmrollen, de Kee & Janus-films. Het personage dat ze in het variété en de revue had bedacht werd toen een filmpersonage. Met haar productiemaatschappij Eureka bracht ze tussen 1924 en 1928 vier kluchten uit rond een Amsterdamse volksvrouw, Bet. Bet naar de Olympiade (1928) verwees naar actualiteit. In 1928 werden de Olympische Spelen in Amsterdam gehouden, de eerste keer dat vrouwen toegelaten werden. Dat is typisch iets uit de revue. Revues haakten altijd in op de actualiteit.
"Solser overdreef haar omvang een beetje, maar ze buitte haar gezetheid uit om haar personage te profileren en er de spot mee te drijven. Solsers genre was de klucht waarin Jordanezen bespot werden. Tegelijkertijd waren die stukken gericht op het Jordaanpubliek, een belangrijke doelgroep. Als dat enthousiast was, was het goed. De humor ging niet over hun hoofden heen, ze moesten zichzelf kunnen herkennen. Heel belangrijk voor dat type amusement, anders flopte het.
"Deels omdat het niet zulke pretentieuze films waren en deels omdat ze uit de wereld van het populaire theater komen, was de verhouding tussen regisseur en actrice collaboratief. Deze actrices hadden een grote inbreng, het was een gelijkwaardige samenwerking — heel anders dan het cliché over de verhouding tussen actrice en regisseur doet vermoeden. Voor alle drie geldt eerder dat ze een heel directe verhouding met de camera hadden waardoor ze een grote inbreng hadden in de vormgeving van hun rollen. Voor Nell Shipman was de interactie met haar vaste cameraman Joseph Walker bijvoorbeeld veel belangrijker. Deze vrouwen bepaalden grotendeels zelf hoe ze in beeld kwamen."

Women in the Silent Cinema Histories of Fame and Fate | Annette Förster | Amsterdam University Press, 2017 | 560 pagina's | zie Voor het Women Film Pioneers Project wfpp.cdrs.columbia.edu.


top
Artikelen
Pioneers of African American Cinema Filmgeschiedenis buiten het witte oog
Sociale media voor het internet Roddelen bij de dorpspomp
Martin Scorsese — The Exhibition De vrouwen van Scorsese
A Filmkrant Twin Peaks Fanzine Wonderful and Strange
Cannes 70ste editie (deel 1)
Cannes 70ste editie (slotdeel)

Interviews
Martti Helde over In the Crosswind Alsof je door een beeldentuin loopt
Ira Sachs over Little Men 'Soms stroken je daden niet met je idealen'
Asli Özge over Auf einmal Generatie die niet heeft hoeven vechten
Peter Brosens en Jessica Woodworth over King of the Belgians 'Triestig is gemakkelijk maar grappig is moeilijk'
Étienne Comar over Django 'Django was de eerste gitaarlegende'
Virgil Widrich over Night of a 1000 Hours Het begon met de dag des oordeels
L.A. Rebellion filmicoon Haile Gerima 'Zwarte Amerikanen mochten alleen lantaarnpaal of meubelstuk spelen'
Raoul Peck over I Am Not Your Negro 'Wat heb je eraan om pessimist te zijn'

Rubrieken
Andy at the movies
Actie!
Op ooghoogte: Jonathan Demme
Redactioneel
Het Nieuwe Kijken Holografisch populisme
Kort
Filmsterren
Filmslot: Verliefd op VHS
Boeken: Women in the Silent Cinema 'Deze vrouwen bepaalden zelf hoe ze in beeld kwamen'
The Thinking Machine 7 Het heilige gezin


Recensies
#uploading_holocaust Kom vanavond met verhalen over hoe we herdenken
Ascent Vuur en ijs
Auf einmal Hamlet in Altena
Austerlitz Kom vanavond met verhalen over hoe we herdenken
The Circle We kiezen er in alle vrijheid voor om onze vrijheid op te geven
El ciudadano ilustre Een gordeldier cadeau
Django Django Reinhardt en de nare nazi's
Dubbelspel Een revolutie op Curaçao
Hier ben ik Wat doe ik ermee
I Am Not Your Negro Baldwins spiegel
In the Crosswind Overleven in een Siberisch strafkamp
King of the Belgians Niet vergeten te lachen
Little Men Vriendschap op het eerste gezicht
Night of 1000 Hours Familiegeheimen in de kelder
Sami Blood Een Zweedse minderheid als kermisattractie
The Sense of an Ending Verstoord verleden
Song to Song De sexcapade van Terrence Malick
The Teacher Charme en machts­vertoon