Western
Ubiquity
More Human Than Human
The Third Murder
Holland Festival: The Artist & the Pervert / Hyena
Il gattopardo Boeken: De rijkdom van Visconti

Het oeuvre van Luchino Visconti (1906-1976) is veelvuldig geanalyseerd, van zijn begin in het neorealisme (Ossessione, La terra trema) tot zijn barokke late films (Ludwig, L'innocente). Toch zag Ivo Blom een gaatje voor nog een boek over de Italiaanse maestro.

Door André Waardenburg

Reframing Luchino Visconti: Film and Art is in zekere zin Bloms levenswerk. Hij maakt er de cirkel mee rond die in 1986 werd begonnen met zijn afstudeerscriptie over de rol van schilderkunst in het werk van Visconti. Indertijd interviewde Blom al een aantal medewerkers van Visconti, onder wie kostuumontwerper Piero Tosi. Tosi, cameraman Giuseppe Rotunno en anderen sprak hij ruim tien jaar geleden nogmaals. Hun orale geschiedenis dient vooral als steunbewijs in Bloms studie, dat inzichten uit transmedialiteit, filmgeschiedschrijving en kunstgeschiedenis tot een geheel smeedt. Blom, verbonden aan de Vrije Universiteit, deed daarnaast uitvoerig archiefonderzoek en analyseerde de films van Visconti, en die van zijn Italiaanse en Franse tijdgenoten (en soms ook voorgangers).
In Reframing Luchino Visconti probeert Blom de vraag te beantwoorden waarom Visconti's films visueel gezien zo rijk zijn, met een veelheid aan verwijzingen naar de beeldende kunst. Het gaat Blom er niet zozeer om die rijkdom aan directe en indirecte verwijzingen te traceren maar vooral om de vraag hoe deze functioneren binnen de vertelling: wat doet Visconti er verteltechnisch mee? Als zodanig vormt dit boek een aanvulling op andere studies die vooral keken naar invloeden uit de literatuur of het theater.
Zoals gebruikelijk in een academische monografie moet de lezer zich eerst door een theoretisch hoofdstuk heen worstelen dat vooral dient als wetenschappelijke onderbouwing. Hierin komen begrippen voorbij als toe-eigening, intermedialiteit en (mijn favoriet) ekphrasis. Een hoofdstuk dat best overgeslagen kan worden, vooral omdat Blom de kernbegrippen in latere hoofdstukken laat terugkeren, voorzien van voorbeelden en (betere) toelichting.
In twee delen en tien hoofdstukken gebruikt Blom casestudies om zijn betoog te illustreren, met een belangrijk aandeel voor de films Senso, Il gattopardo, L'innocente en Ossessione. De eerste hoofdstukken gaan over schilderkunst, waarna de aandacht wordt verlegd naar kostuums, decor en filmische middelen als kadrering en camerabewegingen.
Het eerste hoofdstuk, over Visconti's gebruik van het schilderij Il bacio van Francesco Hayez in Senso is tekenend voor Bloms benadering. De lezer komt alles te weten over Hayez, diens reputatie in Italië en de kunsthistorici die hem herontdekten of bekritiseerden. Daarna volgt een gedetailleerde uitleg hoe Visconti het schilderij inpast, met aandacht voor weer een andere kunsthistorische stroming, de Macchiaioli. Een procedure die hij een hoofdstuk later herhaalt bij de schilder Greuze en Il gattopardo. Het is allemaal wat wijdlopig, al is het zeker niet oninteressant.
Een paar hoofdstukken later leren we alles over kostuumontwerpers als Escoffier en schilders als Winterhalter, Alfred Stevens en Carolus-Duran en hun invloed op Senso. Daarbij ruimt encyclopedist Blom ook ruimte in voor een foto van Castigliones mantel — je bent volledig of niet. Net op het moment dat je denkt dat het wel heel weinig over cinema gaat, begint deel twee. Hierin omstandig aandacht voor Visconti's karakteristieke gebruik van mise-en-scène in de diepte, vloeiend camerawerk en kadrering, met kaders binnen kaders, doorkijkjes en andere visuele effecten die uit de schilderkunst komen. Blom plaatst Visconti hierbij in een filmhistorisch kader, waarbij met name Jean Renoir uitgediept wordt. Visconti was in 1936 zijn regieassistent en keek veel van hem af.
Of de inzichten van Blom daadwerkelijk de films van Visconti verdiepen is lastig te beoordelen. Voor de een zal Reframing Luchini Visconti een eyeopener zijn, voor de ander teleurstellend. Zelf zal ik een scène uit Il gattopardo met nieuwe ogen zien. Hierin gaat Angelica (Claudia Cardinale) voor het eerst naar de familie van Don Fabrizio Salina (Burt Lancaster), waarbij zij bij binnenkomst een bos bloemen passeert. Die bos staat wat rommelig in een vaas, om te benadrukken dat Cardinale de verse, stralende bloem is die node wordt gemist bij de ten dode opgeschreven aristocratische prins Salina en zijn familie.

Reframing Luchino Visconti: Film and Art | Ivo Blom | 2017, Sidestone Press (Leiden) | 314 p. | €39,95 of gratis online via open access: sidestone.com/books/reframing-luchino-visconti


Boeken kort

Space Odyssey, Stanley Kubrick, Arthur C. Clarke, and the Making of a Masterpiece | Michael Benson | 2018, Simon & Schuster | €31,95
Zoals Martin Scorsese op de achterflap opmerkt: "Over the years, so much has been written about 2001 and its creation that I thought we knew all that there was to know". Tot zijn verrassing moet Scorsese echter bekennen dat Michael Benson, o.a. dankzij interviews met de nog levende betrokkenen, nieuwe informatie boven tafel heeft weten te krijgen. Een belangrijke plaats is hierbij ingeruimd voor de constante dialoog tussen Stanley Kubrick en Arthur C. Clarke, de schrijver van het sciencefictionboek dat de basis vormde voor 2001 (die overigens wordt heruitgebracht). Bij aanvang van 2001 had Kubrick nog geen flauw idee van de manier waarop sommige sleutelscènes ingevuld zouden worden. Zo wordt bijvoorbeeld verteld hoe Clarke, na lang getobd te hebben over het einde, plots de ingeving kreeg dat de hoofdpersoon in een embryo verandert dat door de ruimte zweeft. Kubrick nam het idee dankbaar over. Een terugkerend thema tijdens de productie bleek de botsing van wereldbeelden die Kubrick en Clark belichamen. Terwijl Kubrick sceptisch was over de mensheid, bezat Clarke een onstuimig optimisme over de toekomst. Het is de samenkomst van deze tegengestelden, van nihilisme en geloof, dood en wederopstanding, die de film volgens Benson zo goed maken.

Cinematic Vitalism, Film Theory and the Question of Life | Inga Pollmann | 2018, Amsterdam University Press | €34,95
Het vitalisme is een stroming binnen de filosofie die (kort gezegd) meent dat leven niet alleen als mechanisme verklaard kan worden: naast de stoffelijke materie is er een immateriële levensvonk die de evolutie voortdrijft. Alhoewel het een stroming is die al eeuwen bestaat, beleefde ze een opleving aan het begin van de twintigste eeuw. Een belangrijke vertegenwoordiger van deze stroming is de filosoof Henri Bergson (1859-1941), die met het boek Matière et mémoire (1896) tegelijkertijd als een van de grondleggers van de filmtheorie wordt gezien. Inga Pollmann beschrijft hoe Bergson en andere vitalisten een grote invloed hebben gehad op de film en filmtheorie. Er passeren veel bekende namen, zoals die van Sergei Eisenstein, Hugo von Hofmannsthal en André Bazin, maar ook relatief onbekende zoals de bioloog Jakob von Uexküll die de invloedrijke term 'umwelt' muntte. Pollmann beargumenteert dat dit 'cinematografisch vitalisme' nog steeds handvatten geeft voor de manier waarop wij film duiden. Ze analyseert geen plot of protagonist, maar kijkt naar de intensiteiten die via film worden overgebracht.

Samenstelling Jorik Amit Galama | International Theatre & Film Books | Leidseplein 26 | 1017 PT Amsterdam | t 020 6226489 | theatreandfilm­books.com


top
Artikelen
Mei '68: De impact op Hollywood Droomfabriek onder vuur
Rineke Dijkstra's broze filmbeelden Ongemak en toeval
Special Summer Film School

Interviews
Jeroen van Velzen over Tanzania transit Een boef, een barvrouw en een krijger komen een trein binnen
Armando Iannucci over The Death of Stalin Over tirannen met hagelwitte tanden
Hoofdanimator Kim Keukeleire over Isle of Dogs 'Deze film is gedurfder dan Andersons vorige animatie'
Felipe Barbosa over Gabriel e a montanha 'Een mysterie waar alleen de berg van afweet'
Michael Almereyda over Marjorie Prime 'We zien doorlopend geesten'
Bruno Dumont over Jeannette 'Ik kan niet over god praten zonder ironie'
Metahaven over Possessed 'Iedere film levert de noodzaak op om de volgende te maken'
Andrew Haigh over Lean on Pete 'Al mijn films gaan over niet alleen willen zijn'

Rubrieken
Thuiskijken
Op ooghoogte: Grease
Kort
Actie!
The Thinking Machine 18 Zwemmen in Wagner
Boeken: De rijkdom van Visconti
Humans of Film Amsterdam
Redactioneel
Het nieuwe kijken: verboden voor drones
Filmsterren


Recensies
The Cakemaker De minnaar en de weduwe
The Cleaners Wat niet weet wat niet deert?
The Death of Stalin Lachen om de tiran
Dhogs Is film een spel dat je kunt winnen?
De fietser We gaan dezelfde kant op
Gabriel e a montanha In de voetsporen van een overleden vriend
Garden of Life Geen eisen stellen waar de planten niet aan kunnen voldoen
Hobbyhorse Revolution Meisjes in galop
Isle of Dogs Heel goed én een beetje fout
Jeannette Jeanne d'Arc, moeder des vaderlands, de musical
Lean on Pete Rennen naar een thuis
A Man of Integrity Omkopen kun je leren
Marjorie Prime Een hologram als aandenken
Normandie nue Naakt voor de media
November Pact met de duivel
Oh Lucy! Vreemde blonde pruik
Possessed Bezeten door beeldcultuur
A Prayer Before Dawn Hoeveel geweld kun je verdragen?
Tanzania Transit Widescreen in de trein door de woestijn
Tully Gezocht: handig feeënmeisje annex reddende engel voor in de huishouding
Under the Tree (Hafsteinn Gunnar SigurĂ°sson over) 'IJslanders gaan tot het uiterste om zon in hun tuin te krijgen'
Unsane Springerige energie
Wij De naïviteit van hipsternozems