The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Jeanne Dielman, 23 Quai de Commerce, 1080 Bruxelles Boeken: Chantal Akerman

"Lachen in de onmogelijkheid"

Op 5 oktober 2015 overleed Chantal Akerman op 65-jarige leeftijd. Op haar 25ste debuteerde ze met een meesterwerk.

Door Patricia Pisters

Op 5 oktober 2015 overleed de cineaste Chantal Aker­man op 65-jarige leeftijd. Een eigenzinnige autodidact die op haar vijfentwintigste bekend werd door Jeanne Dielman, 23 Quai de Commerce, 1080 Bruxelles (1975), een meesterwerk dat de filmgeschiedenis blijvend zou beïnvloeden. Meer dan veertig lange en korte films, fictie, non-fictie en video-installaties maakte ze over uiteenlopende onderwerpen, onmiskenbaar verbonden door haar intuïtieve observerende auteurschap, gekleurd door haar joodse familiegeschiedenis en de relatie tot haar moeder. Jeanne Dielman, met Delphine Seyrig in de hoofdrol, was gebaseerd op Akermans nauwkeurige waarneming van de handelingen en gebaren van haar moeder bij alledaags huishoudelijk werk. In de film maakt ze voelbaar dat onder de rituele handelingen van het schillen van de aardappelen, het zetten van koffie, het ontvangen van mannen, het aan en uitklikken van het licht, het eten met haar zoon, een wereld van het onzegbare schuilt. In de jaren zeventig werd Jeanne Dielman gezien als een eerbetoon aan het onzichtbare leven van talloze huisvrouwen en een boegbeeld voor feministische bewustwording. Ook Akermans sobere stijl van vaste camerastandpunten, symmetrische kaders en lange shots werden gezien als een ondermijning van de klassieke Hollywoodstijl die in diezelfde tijd ook onder emancipatorisch vuur lag. Akerman zelf had soms gemengde gevoelens bij die categorisering en bracht haar stijl eerder in verband met het Tweede Gebod uit de bijbel, namelijk het verbod op afbeelding en 'idolatrie' zoals het spektakel van het sterrensysteem. Mensen zijn niet vrij als ze idolen hebben, stelde Akerman herhaaldelijk. Haar pure stijl was een ethische leidraad in al haar films.

Dood hart
Het onzegbare in Jeanne Dielman had ook te maken met de onuitwisbare maar onbespreekbare herinneringen aan de oorlog. Akermans moeder overleefde het concentratiekamp. De huishoudelijke bezigheden weerhielden haar ervan om de onmetelijke pijn van het verleden tot zich door te laten dringen. "Mijn moeder kwam uit de oorlog met een dood hart", zei Akerman. "Ik sprak voor haar, ik sprak tegen haar, maar misschien ook helemaal niet." In 2013 schreef Akerman het autobiografische boek Ma mère rit (Mijn moeder lacht), dat in een door Akerman zelf voorgelezen versie onderdeel was van de solo-tentoonstelling Maniac Shadows in The Kitchen in New York. Hierin vertelt ze dat haar moeder vroeger niet alleen altijd bezig was met huishoudelijke klusjes maar ook veel lachte. Ze was altijd aan het lachen om niets te hoeven zeggen: "Mijn moeder lachte in de onmogelijkheid." In Akermans laatste film, de documentaire No Home Movie (2015), filmt ze haar moeder in haar appartement in Brussel gedurende de laatste maanden van haar leven. Het lachen is vervangen door praten over koetjes en kalfjes, de aardappelen en het vlees op het bord, het verleden wordt indirect aangeroerd maar is overal aanwezig. Chantal Akerman en haar zus Sylviane vragen hun doodzieke moeder om een verhaaltje, als meisjes van zestig. Er komt geen verhaaltje. De laatste beelden van No Home Movie laten slechts een leeg huis zien. Het huis waar zoveel verhalen in zijn opgesloten. Maar net als Jeanne Dielman raakt ook deze film diepe onzegbare observaties, het trauma dat steeds groter wordt en stilzwijgend wordt doorgegeven.

Maniakale schaduw
In Akermans debuut, de korte film Saute ma ville (1968) speelt ze zelf een meisje dat wild en klunzig in haar keukentje spaghetti in een pan gooit, de deuren afplakt, de keukenvloer dweilt met de inhoud van de kastjes op de grond, haar schoenen en haar benen poetst met zwarte schoensmeer; ze giechelt op de bijna surrealistische asynchrone geluidsband. En plotseling ziet ze zichzelf verdubbeld in een spiegel. Akermans alter-ego, haar 'maniakale schaduw' zit in haarzelf verborgen. Het is een confronterend moment in de film, en achteraf bezien wellicht al de eerste tekenen van haar bipolaire aandoening die zich later zou manifesteren. Ook het leven en het trauma van de moeder zit gevangen in dat spiegelbeeld. De onlosmakelijke (en verstikkende) moeder-dochter relatie die is omschreven door de filosofe Luce Irigaray als 'de een die niet beweegt zonder de ander.' Akermans films zijn existentiële zoektochten naar het erkennen en loskomen van een transgenerationeel trauma. "Laat me niet los, nog niet. Ik ben er niet klaar voor en misschien zal ik het nooit zijn", zegt Akerman in Mijn moeder lacht. Saute ma ville eindigt met een explosie, het beeld wordt zwart. Akerman verliet het leven een jaar na de dood van haar moeder.

Ma mère rit | Chantal Akerman | Paris: Mercure de France, 2013 | 208 pagina's | €22,80 | No Home Movie zal te zien zijn op IDFA

No Home Movie



Boeken kort

The Lumiere Galaxy | Francesco Casetti | 2015, Columbia University Press | €28,60
Is film nog relevant? Ja natuurlijk, is Casetti's antwoord. We moeten alleen tevreden zijn met een constant veranderende context waarin film vorm krijgt. En zo is het altijd al geweest. Daarbij zou het wel nuttig zijn om het begrippenkader eens op te frissen. Zo hebben termen als canon, herhaling en apparatus misschien iets van hun relevantie verloren in deze tijd van korte aandachtsspanne, een overdaad aan nieuwe producties en eclectisch mediagebruik. Casetti heeft het liever over '7 keywords for the cinema to come.' Hij bespreekt bijvoorbeeld Relocation, Assemblage, Expansion en Performance.

Latin Hitchcock | Dona Kercher | 2015, Wall­flower Press | €27,99
Wat voor effect heeft de filmgeschiedenis gehad op Spaanse en Latijns-Amerikaanse filmmakers, vraagt Kercher zich af. Om deze vraag behapbaar te maken, legde ze zich toe op een onderzoek naar de invloed van Hitch­cock. Vijf makers bleken zichzelf als leerlingen van Hitchcock te zien; Almodóvar, Amenábar, De la Iglesia, Del Toro en Campanella. In het boek bespreekt ze de filmcarrières van de vijf en hoe zij naar eigen zeggen 'talented robbers' werden naar het model van Hitchcock. Dit lag overigens niet in de lijn der verwachtingen. Het werk van Hitchcock werd in eerste instantie helemaal niet gewaardeerd in Spanje.

Film School A Practical Guide to an Impractical Decision | Jason B. Kohl | 2016, Focal Press | €24,99
Een komische ondertitel die de insteek van het boek al verraadt. Het grootste deel van het boek gaat niet over de jaren tijdens het verblijf op een filmschool, maar over het begin en het einde van je inschrijving. Zo is er een hoofdstuk gewijd aan de vraag of je wel naar een instituut moet om filmmaken te leren, of dat je ook genoeg hebt aan een DIY-opleiding bestaande uit internet, boeken en films bekijken. Dan is er aandacht voor je toelating en de research die je doet over de scholen en jouw ambitie. Als laatste trekt Kohl een hoofdstuk uit om de jaren na de filmschool te bespreken. Zo beschrijft hij hoe je je op festivals kunt laten zien en hoe je een crowdfundactie kunt starten. Kohl is niet bang om over geld, en het gebrek eraan, te spreken en komt met hele concrete stappen om de filmstudent te ondersteunen.

Samenstelling Anne de Loos | International Theatre & Film Books | Leidseplein 26, 1017 PT Amsterdam | t 020-622 6489 | theatreand­filmbooks.com


top
Artikelen
Youth Het eindeloos rekken van de jeugd
Spectre Bond versus de copyrightkwesties
FilmSlot: De opkomst en ondergang van Cannon Dutch treat

Interviews
Todd Haynes over Carol "Als je verliefd bent vraag je je de hele tijd af wat een blik of aanraking betekent"
László Nemes en Matyas Erdely over Son of Saul 'Saul moet moreel zien te overleven'
Andrei Konchalovski over The Postman's White Nights "Persoonlijk ben ik voor censuur van schuttingtaal"
Jaco Van Dormael over Le tout nouveau testament "Je wordt het ongelukkigst als je leeft volgens een scenario"
Ivano De Matteo over I nostri ragazzi 'Trouw blijven aan het boek is jezelf pijnigen'
Paolo Sorrentino over Youth 'Maradona is het toppunt van artistieke expressie'

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Filmsterren
Actie! Op de set van Of ik gek ben
World Wide Angle (NL) F for faked
Andy at the movies
Thuiskijken
Het nieuwe kijken Bar Luce
Boeken: Chantal Akerman "Lachen in de onmogelijkheid"


Recensies
Bridge of Spies Snotverkouden spion
Cafard Zinloos avontuur
Corn Island Niemandsland
The End of the Tour Op stap met David Foster Wallace
The Green Inferno en Knock Knock (Eli Roth over) Op zoek naar de ideale Pizza Cannibale
De grote Zwaen Wegkomen met een graai in de tas
Is the Man Who is Tall Happy? Gedachtengraven met Noam Chomsky
The Lobster Reisgids voor Lanthimos-land
The Postman's White Nights Berichten van de aarde
Regression Spiegel voor sensatiezucht
Sleeping with Other People Friends without benefits
Son of Saul Hoe laat je de horror van Auschwitz zien?
Le tout nouveau testament God is een chagrijn en hij woont in Brussel
Youth Geheugenpaleis en tijdmachine