The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Bojack Horseman Thuiskijken

Bojack Horseman
Een koninkrijk voor een paard

Een animatieserie die een vlijmscherpe Hollywoodpersiflage is over een uitgebluste acteur die in de verre jaren negentig succes had als sitcom­ster? Die een paard is? Ja.

Door Ronald Rovers

Is het Matthew Perry van Friends? David Duchovny van Californication? Of toch Full House's Dave Coulier? Volgens bedenker Raphael Bob-Waksberg is het personage van de snuivende en slikkende protagonist Bojack Horseman in de gelijknamige animatieserie niet gebaseerd op één acteur in het bijzonder. Maakt ook niet uit. De vlijmscherpe Hollywoodpersiflage over een uitgebluste acteur die in de verre jaren negentig succes had als sitcomster maar nu al achttien jaar zijn fortuin en reputatie verzuipt en verneukt zit zo vol insidergrappen en is zo komisch en triest dat het makkelijk de beste animatieserie kan zijn die we dit jaar zullen zien.
Hadden we al gezegd dat de hoofdrol door een paard wordt gespeeld? Bojack Horseman dus, die ergens in de drie seizoenen die tot nu toe zijn gemaakt trots ontdekt dat er een merk heroïne naar hem is vernoemd. Of andersom. Of whatever. Tussen het spuiten en slikken door kijkt Bojack herhalingen van z'n oude tv-serie Horsin' Around waarin hij à la Full House voor drie kleine kinderen moest zorgen, onderhoudt hij bizarre relaties met Jan en alleman, vooral de schrijfster van zijn biografie die maar niet van de grond wil komen — en dan plotseling toch — en met een van de voormalige kindsterretjes uit de serie, die inmiddels, je raadt het, aan de crystal meth zit. Hij is lomp, grof en zelfingenomen. Niks menselijks is 'm vreemd.

Stijl
De grove animatiestijl is even wennen. Sowieso is de eerste helft van het eerste seizoen even wennen. Een deel van de komedie (en de tragedie) zit juist in het herkennen van de routines en karaktertrekken van de personages en dat heeft even tijd nodig. Vooral die van Bojack. Dat hij zijn walging en narcisme nooit verbergt. Dat hij nooit ophoudt met ten onder gaan. 'What is this? Breakfast?' Hij vroeg om iets sterks en de ober zette een fles wodka op de bar. Dat hij tot z'n eigen grote verdriet een zwart gat is dat alle licht om zich heen verslindt en als gal aan de andere kant uitspuugt. Op de terugweg van een zeldzaam openhartig gesprek met een vrouw waar hij om denkt te geven, herinnert hij zich door een bingedrinking-sessie die al weken duurt niks meer van wat ze net zei en belt tot vijf keer toe opnieuw bij haar aan om te vragen of ze het nog even kan herhalen.
Een andere constante is Bojacks agent Princess Carolyne die hij regelmatig ontslaat. Een van de insidergrappen heeft te maken met Prinses Carolyne's relatie met een man die duidelijk twee jongetjes op elkaar in een lange regenjas is, verwijzend naar het al jaren rondzingende gerucht — en meer dan dat — dat machtige spelers in Hollywood stelselmatig misbruik maken van jonge acteurs en actrices.

Onder water
Hoeveel lef de makers hebben, bewijst de vierde aflevering van het derde seizoen dat Netflix onlangs uitzond. In 'Fish Out of Water' wordt Bojack om zijn nieuwe film Secretariat te promoten naar het Pacific Ocean Film Festival op de bodem van de oceaan gestuurd. De vissen kunnen onder water praten maar Bojack draagt de hele aflevering een glazen bol op z'n hoofd en kan alleen bubbelen met anderen. Er wordt dus geen woord gezegd. Op zich geen probleem voor dit pathologisch narcistische paard, alleen kan hij door die glazen bol ook geen sigaretten en alcohol naar binnen werken. Maar dat is zíjn probleem, net als het proberen te ontlopen van mensen waar hij een pijnlijke verhouding mee heeft, dat wil zeggen iedereen die hem kent. Wij genieten ondertussen van een onderwaterwereld die een kleine hommage is aan zowel de zwijgende film als aan klassieke cartoons uit vervlogen tijden.

Schimmel
Het gevoel dat de serie je na het plotgedreven eerste en tweede seizoen en het dromerige, meanderende, personagegedreven derde seizoen geeft, is dat van een paard dat volkomen verdwaald is. Dat alleen nog niet dood in een beschimmelde motelkamer ligt omdat hij rijk is en ooit beroemd was. Tegelijk zijn het de redenen dat hij in deze toestand zit. Is dit de droevigste comedyshow ooit gemaakt, kopte een Britse krant. Bojack Horseman and the infinite sadness, kopte een andere, verwijzend naar het album van The Smashing Pumpkins. Ik moet bekennen dat ik Bojack miste toen ik de serie een paar dagen niet kon zien. Dat is me nog nooit gebeurd. Een vierde seizoen is in de maak.

Bojack Horseman drie seizoenen | Verenigde Staten, 2014-2016 | Gecreëerd door Raphael Bob-Waksberg | Te zien op Netflix


Import

De beste films die deze maand internationaal op dvd en blu-ray verschijnen, samen­gesteld door Boudisque (boudisque.nl).

J'accuse | Nederland heeft twee jaar geleden op glorieuze kennis kunnen maken met Abel Gance door de screening van diens 5,5 uur durende Napoleon in de Ziggo Dome. Nu is er nog een kans: gebaseerd op zijn epische, gelijknamige stille film uit 1919 maakte Gance in 1938 nogmaals een film over de Eerste Wereldoorlog, maar dan met geluid en een onbehaaglijk vooruitblik op WO II. Blu-ray, Regio A | Olive Films



Punch-Drunk Love | Er zijn weinig regisseurs die een diepere laag hebben kunnen aansnijden in het spel van Adam Sandler. Inherent Vice regisseur Paul Thomas Anderson is een uitzondering. In deze surrealistische komedie speelt Sandler een verwarde warenverkoper die op zoek is naar werkelijk contact. Blu-ray, Regio B | Criterion UK



Akira Kurosawa's Dreams | Was elke grote beeldenmaker een dromer? De op dromen gebaseerde oeuvres van Federico Fellini, Sergei Paradjanov en David Lynch suggereren van wel. Akira Kurosawa mag zich ook bij de lijst scharen met deze door George Lucas en Francis Ford Coppolla geproduceerde film, waarin Kurosawa zijn dromen in filmvorm vervat. Blu-ray, Regio B | Criterion UK



Kes | Recentelijk won de Brits socialistische filmmaker met I, Daniel Blake de Gouden Palm in Cannes. Met het sociaal-realistische Kes zette hij in 1969 zijn filmcarrière internationaal op de kaart door de relatie tussen een arme jongen en zijn valk te verfilmen. Blu-ray, Regio B | Eureka



L'avenir | Met het prachtige Eden, over de voortslepende maar weinig succesvolle dj-carrière van haar broer, liet Mia Hansen-Løve zien wat voor een gevoelige, menselijke films ze kan maken. In L'avenir bewijst ze het weer door Isabelle Huppert als filosofiedocent te casten die rond haar zestigste jaar ineens vrijgezel wordt. Blu-ray, Regio B | Artificial Eye




Atom Egoyans Remember
De plicht van het geheugen

Geheugen is het centrale thema in het werk van de Canadees-Armeense cineast Atom Egoyan. Zijn recente film Remember, nu op dvd verkrijg­baar, draait om de laatste daders en getuigen van de Holocaust. Wat als zij met geheugen­verlies worden geconfronteerd?

Door Marie-Aude Baronian | vertaling Marieke Kuypers



Waarom zou je verrast zijn door de titel van Atom Egoyans laatste speelfilm? Elk van zijn werken had immers Remember kunnen heten, inclusief zijn vele korte films en video-installaties. Want als er één overkoepelend thema is in zijn werk is het wel dat van geheugen, trauma, overdracht en erfenis; persoonlijk, familiaal of collectief. Daarnaast is Egoyan gefascineerd door audiovisuele technologieën en hun vermogen herinneringen en ervaringen zowel op te slaan als (uit) te wissen. Men zou zelfs zover kunnen gaan het werk van de Canadees-Armeense filmmaker, bekend van eerdere films als Family Viewing (1987), The Sweet Hereafter (1997) en Ararat (2002), te beschouwen als een soort laboratorium waarin op verschillende manieren de betekenis en complexiteit van het geheugen onderzocht wordt.

Prothese
Atom Egoyan is een van die regisseurs wiens eerste films zoveel indruk hebben gemaakt, films die zulke nostalgische gevoelens oproepen, dat al zijn werk er nog steeds mee wordt vergeleken. In zijn geval heeft hem dat beslist enig (productioneel) voordeel opgeleverd, en leidde het tot tot een vaak gemaakt onderscheid tussen het 'eerste' en het 'tweede' deel van zijn oeuvre. Het scharnierpunt ligt bij zijn meest ambitieuze project: de speelfilm Ararat. Egoyan heeft hiervoor de beschikking gehad over meer middelen, zowel artistiek/technisch als financieel, maar toch zie je in deze film een onmiskenbare continuïteit en samenhang met het eerdere werk. De centrale gedachtes in het hart van Ararat zijn weliswaar nog niet helemaal uitontwikkeld: in thematische, formele en zelfs biografische zin zitten we net zoveel in de herhaling als de obsessie. Het technische team van de filmploeg is vrijwel compleet intact gebleven; zo tekende Michael Danna weer voor de muziek, Steven Munro voor geluid en ook zien we natuurlijk de kern van vaste acteurs weer terug. Echter, in Ararat komt zijn centrale thematiek veel directer naar voren: namelijk de grensoverschrijdende en gewelddadige erfenis van de Armeense genocide in 1915. Hoewel deze historische gebeurtenis op een overkoepelende manier via allerlei verwijzingen en indirecte tekens (denk aan Family Viewing uit 1987 of Calendar uit 1993) in al Egoyans werken vanaf de jaren tachtig aanwezig is, bestaat er bij Ararat geen enkele twijfel meer: 'de plicht van het geheugen' wordt een 'plichts-beeld'.
Ararat vult een soort leegte omdat hij zich, als een van de weinige fictiefilms van een internationaal erkende filmmaker, bezighoudt met de Armeense tragedie. Het is bij wijze van spreken een prothese-film die zelf bestaat uit non-documentaire, doelbewust gefabriceerde, en zelfs kunstmatige beelden. Prothese-beelden. Het is belangrijk om op te merken dat Egoyan al in 1995 in de korte film A Portrait of Arshile door middel van de brief- en homevideovorm de overdracht van genocide behandelde. Hij koos er destijds voor om dit gevoelige onderwerp aan te pakken door zich te richten op de Amerikaanse, van origine Armeense schilder Arshile Gorky (1904-1948). Deze banneling en overlevende van de genocide staat vooral bekend als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van het abstract expressionisme. Eigenlijk is het hele verhaal van Ararat gebaseerd op de biografische ervaringen van deze schilder.

Getuigenis
Ter gelegenheid van het honderdste gedenkingsjaar van de genocide op de Armeniërs vonden er in 2015 wereldwijd meerdere vertoningen van Egoyans films plaats. In deze context presenteerde de filmmaker twee werken (waaronder Remember), die zeker van elkaar verschillen maar desalniettemin beide Egoyans esthetische en thematische voorliefdes voortzetten en kristalliseren. Zo werd de installatie Auroras (2007) geherintroduceerd onder de titel Chorus (in de openlucht gepresenteerd in het Maxim Gorki Theater in Berlijn). Dit videowerk bestaat uit meerdere schermen, waarop zeven verschillende jonge vrouwen tragische episodes uit het leven van de overlevende Aurora Mardiganian (1901-1994) vertellen.
De biografie van Aurora, gekenmerkt door extreem geweld, is een volstrekt uniek verhaal. Dit vanwege de 'rol' die zij speelde in de beginjaren van Hollywood. Haar tweeledige positie als overleefster van zowel de genocidale geschiedenis als de filmgeschiedenis, is even buitengewoon als verontrustend. Aurora's verhaal werd naar het witte doek gebracht in een stille film uit 1919, Ravished Armenia (geregisseerd door Oscar Apfel en deels geproduceerd door een Amerikaanse liefdadigheidsorganisatie), waarin zij zelf een rol speelde. Hiermee heeft Aurora, wier geschiedenis wordt gekenmerkt door slavernij en gruwelen, haar status als overlevende veranderd naar die van actrice, zelfs beroemdheid.
Toen Egoyan deze film (die totaal in de vergetelheid was geraakt, ondanks het grote succes toentertijd, en die recent gedeeltelijk is gerestaureerd) ontdekte, raakte hij enorm gefascineerd door dit verhaal dat letterlijk getekend wordt door de relatie tussen geheugen en media en de analogie tussen het vergeten van een historische gebeurtenis en het vergeten van een beroemdheid. Ravished Armenia is niet alleen de allereerste film in de geschiedenis van de cinema die een genocide verbeeldde, het is tevens een typisch voorbeeld van de effectieve link tussen media en activisme (de opbrengsten van de film werden gebruikt om verweesde Armeense kinderen te helpen), alsmede de link tussen de filmindustrie, sterrencultuur en het cynisme van de vergetelheid. Egoyan werd vooral geraakt door één specifieke anekdote: tijdens de promotietour van de film werd Aurora getroffen door een zenuwinzinking, waarop de productie besloot zeven look-a-likes van Aurora in te huren (als stand-ins) om de gebeurtenissen waar het Amerikaanse publiek getuige van zou zijn te presenteren en 'authentiseren' (waarmerken).
De kunstinstallatie Auroras/Chorus is gebaseerd op fragmenten uit het verhaal, naar de herinneringen van Aurora, en probeert nadrukkelijk op de meest uiteenlopende manieren een dergelijke getuigenis uit te drukken en over te brengen. Dit videowerk gaat zo in op de vaste en onlosmakelijke band tussen getuigenis en spel, net als veel van zijn andere projecten trouwens. Er is hierin geen overdracht mogelijk zonder mise-en-scène, zonder reconstructie, zonder voorstelling; zowel in theatrale als uitvoerende zin. Auroras/Chorus bevat (zoals dikwijls bij Egoyan het geval is, met misschien Ararat als uitzondering) geen expliciete beelden van geweld: het zijn slechts de 'head-shots' (portretten) van de vrouwen die als een soort echo's verwijzen naar de 'vertrouwde' audiovisuele beelden van de overlevenden van de Shoah en andere slachtoffers van massamisdaden.
Al heeft het werk Auroras/Chorus geen enkele pretentie strikt educatief of historisch te zijn, het bevraagt wel de kwestie van getuigenis via beeld en ook, net als bijna al Egoyans eerdere werken, de kwestie van de positie en verantwoordelijkheid van de toeschouwer. Hoe te reageren op deze gezichten die ons ondenkbare verhalen overbrengen? Geconfronteerd met Aurora, wordt de toeschouwer getuige van een herinnering in de maak. Zichzelf altijd aan het vormen, eindeloos aan het worden — een herinnering van gebeurtenissen die bestaat uit versnipperde stukjes die de filmmaker obsessief en zorgvuldig tracht te vangen, te reconstrueren.

Wraak
De reconstructie van de ontmantelde stukken die voortkomen uit de traumatische effecten van de geschiedenis is ook het uitgangspunt van Remember. Deze film gaat over geheugenverlies en streeft ernaar de samenhang tussen de culturele en neurologische dimensie van geheugen te benadrukken. Via zijn oudere hoofdpersonages gaat de film in op de problematiek rondom ouderdom en het levenseinde, en roept hij het verloop van tijd en de natuurlijke, onvermijdelijke verdwijning van dingen, mensen, resten en sporen op. Remember vertelt het verhaal van Zev Guttman (Christopher Plummer, eerder al te zien in Egoyans Ararat), een naar de VS geëmigreerde bejaarde man die aan dementie lijdt en door een van zijn medeoverlevenden uit Auschwitz op een laatste reis wordt gestuurd. Deze Max (Martin Landau) geeft Zev een handgeschreven brief die de verschillende stappen beschrijft die Zev moet volgen als hij de persoon die verantwoordelijk is voor de dood van zijn familie wil wreken. Terwijl Egoyans films gewoonlijk vergeven zijn van objecten als videobanden of foto's die functioneren als 'memory triggers', is het hier de brief die dient als anker en de restanten van Zevs geheugen in stand houdt. Het is overigens diezelfde brief die het verloop van de film bepaalt. Hier is de brief dus niet alleen het medium van overdracht (zoals in A Portrait of Arshile) maar ook een cognitief gereedschap. Een tastbare en praktische geheugensteun voor zowel het personage Zev als de toeschouwer, die zich een weg baant door de filmische route.

Road-thriller
Remember is een thriller-drama opgebouwd als roadmovie, waarin de toeschouwer op een quasi-lineaire manier (hoewel er ook een soort van circulariteit en herhaling in zit) de weg van Zev volgt. Terwijl wij hopen op een moment van ontlading, of dat nou de onthulling van de waarheid is, of een moment van 'closure' (afsluiting) en 'justice' (gerechtigheid). Terwijl zijn ouderdom en ziekte Zev tot aan de grenzen van zijn mogelijkheden herinneren en beproeven, en hem ervan weerhouden toegang te verkrijgen tot de persoonlijke en historische waarheid, laat het einde van de film ons (als toeschouwer), zoals vaak het geval is bij Egoyan, met een dubbel gevoel van opluchting en verwarring achter. De laatste scène had niet veelzeggender kunnen zijn, aangezien de film eindigt met Zevs verklaring: "I remember." Deze laatste opmerking herstelt en voert tegelijkertijd terug naar de zoektocht en de waarheid. Tegelijkertijd fungeert deze ook als tegengif voor het (historische) geheugenverlies en als filmische 'wrapping up'. Daarbij benadrukt en ontregelt de film in het heden de relatie tussen slachtoffer en dader door precies de culturele, historische en neurologische cognitieve aspecten te mengen van de nauwe band tussen herinnering en geheugenverlies.

Activisme
Zowel Auroras/Chorus als Remember nemen via hun (eigen) esthetische karakter deel aan de herdenking van een genocide door middel van de representatie en overdracht van de getuige in onze hedendaagse beeldcultuur. Video-installatie en speelfilm stellen cruciale vragen. Vanuit een historisch en kentheoretisch perspectief is het de vraag wat we werkelijk onthouden van de overdracht (en de tekortkomingen daarvan) van het traumatische verleden. Met behulp van de audiovisuele en filmische aspecten kan gereflecteerd worden op het getuigen via beeld en in dit geval over de positie van Remember (of het gebrek hieraan) ten opzichte van de audiovisuele getuigenis en de genres van de Holocaustfilm. Ook kan Auroras/Chorus bekeken worden in het kader van de vroege Amerikaanse cinema, of kun je kijken naar het verband tussen populaire media en activisme. Al deze elementen, meervoudig en complex, ziet men in deze twee projecten uit 2015 terug, waarin ook Egoyans gehele eerdere werk (of je nu de voorkeur geeft aan de 'vroege' Egoyan of niet) resoneert.
Ten slotte beschouwen en onderzoeken Auroras/Chorus en in zekere zin Remember ook het gezicht en de positie van de getuige binnen de hedendaagse beeldcultuur, via de sporen en imprints van het genocide-trauma in het heden. Deze getuige(nis) is volhardend en een eindeloze bron voor fictie en verbeelding.

Marie-Aude Baronian is hoofddocent visuele cultuur aan de Universiteit van Amsterdam | Over Egoyan publiceerde zij onder meer Cinéma et mémoire: Sur Atom Egoyan (2013) | Het boek Screening Memory: The Prosthetic Images of Atom Egoyan wordt najaar 2016 verwacht.
Remember is op dvd uitgebracht door Lions­gate (R1) | Op YouTube is een impressie te zien van de installatie Auroras/Chorus.


top
Artikelen
Een echte Vermeer En weer is de kunstvervalser een schelm
De herrijzenis van Mel Gibson Hacksaw Ridge
Once Upon a Time in the West Martin Koolhoven en de mythe van het smerige, zweterige Westen
Da Bounce Urban Film Festival #NLfilmzowit
The WORM Pirate Bay Een archief als levend organisme

Interviews
Jean-Pierre en Luc Dardenne over La fille inconnue 'Een mens moet eerst en vooral gastvrij zijn'
Maren Ade over Toni Erdmann Lekker even niet gelukkig
Sannette Naeyé neemt afscheid van Cinekid 'Calvinisme en anarchie is vruchtbare grond voor de jeugdfilm'

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Actie!
Filmsterren
Thuiskijken
Boeken: The Oliver Stone Experience
Op ooghoogte: Genie
Het nieuwe kijken: De Twin Towers zijn terug
The Thinking Machine: Death-Drive
Andy at the movies
The Thinking Machine: Decisions, Decisions


Recensies
Arrival Zo praat je met aliens
Clash In een kooi door Caïro
La danseuse (Stéphanie Di Giusto en Soko over) 'Ze was bevriend met Edison, maar wilde zich niet laten filmen'
L'economie du couple Een kostenbatenanalyse
Everybody Wants Some!! Twee uur euforie
Fataal (Jesse Bleekemolen over) 'Het gaat alleen over het aantal messteken'
La fille inconnu Dokter speelt detective
Hacksaw Ridge Braveheart en de jankende Japanners
Hedi (Mohamed Ben Attia over) 'Er zijn minder taboes'
Hell or High Water Een land voor oude mannen
In Pursuit of Silence Het is nergens echt stil
Je me tue à le dire Miserabele verlossers
The Light Between Oceans Woeste golven op een bed violen
Perfetti sconoscuti Doosjes van Pandora
Prooi Efteling-angst
Remainder Schimmig verleden
Siv gaat logeren Hulp van leipe dassen
Snowden Hij doet het allemaal voor haar
Toni Erdmann Meedoen met de maskerade