Blade Runner 2049
The Square
Un beau soleil intérieur
The Glass Castle
Kleine ijstijd
Kluge lesend (uit: Minutenfilme, 2016) Alexander Kluge's 'Pluriversum'

Memoryspel van de twintigste eeuw

Filmmaker at large Alexander Kluge richtte voor het eerst in zijn leven een tentoonstelling in, in Museum Folkwang, net over de grens in Essen. Een wandeling door de videokunst in het Pluriversum van de Duitse Jean-Luc Godard.

Door Dana Linssen

Het is onmogelijk om alle films die filmmaker, theoreticus, schrijver, jurist en bovenal beeldenstormer Alexander Kluge (1932) maakte en verzamelde voor zijn eerste solotentoonstelling (een zich over zes zalen uitstrekkende video-installatie zou je beter kunnen zeggen, waarin alles met alles samenhangt), te bekijken in Museum Folkwang in Essen. Maar dat wíl hij ook niet, verzekert curator Anna Fricke me. Kluge wil dat je zelf je eigen associaties maakt. Wandelen door zijn 'Pluriversum' is dan ook de real life versie van een film monteren. Kluge levert het materiaal. Uit het archief van zijn leven. Jij maakt de keuzes. Bepaalt de duur. De associaties. Geeft er betekenis aan.

Duitse Godard
De inmiddels 85-jarige Kluge wordt wel de Duitse Godard genoemd, vanwege zijn rol als aanjager van het Oberhausener Manifest en de Nieuwe Duitse Film van Rainer Werner Fassbinder en Werner Herzog (de Duitse tegenhanger van de Nouvelle Vague). Met name zijn vroege films maakten school: de kortfilm Brutalität in Stein (1961, in een nieuwe montage te zien); Abschied von gestern (Anita G.), over een jonge vrouw die van Oost- naar West-Duitsland verhuist, maakte indruk op het Filmfestival Venetië, waar het Brechtiaanse Die Artisten in der Zirkuskuppel: Ratlos twee jaar later een Gouden Leeuw won. Ook was hij een van de regisseurs van de omnibus/collagefilm Deutschland im Herbst (1978), waarin de regisseurs van de Nieuwe Duitse Film de stand van hun land opnamen.
Net als Godard ging hij als een van de eersten over op video toen het nieuwe medium zich aandiende en hij maakte zijn belangrijkste werken voor televisie en internet (zijn nieuwste project is een videojournaal voor de Berlijnse Volksbühne). Hij is nieuwsgierig en kritisch. De dialoog staat centraal in zijn werk: met andere kunstenaars, met de filmgeschiedenis en met de toeschouwer. Zijn The Boat is Leaking. The Captain Lied, een transmediaal werk dat zich net als de Pluriversum-tentoonstelling afvraagt hoe we ons tot de wereld om ons heen moeten verhouden, wordt alom beschouwd als een van de hoogtepunten van de Biënnale van Venetië.

Schwarze Augen (uit: Minutenfilme, 2016)


Spinnenweb
In zijn Essense Pluriversum heeft Kluge zijn inspiratie-universum, annex geheugenarchief opengesteld. Het is een spinnenweb, een sterrenkaart of een rhizomatische structuur. Dat zijn althans drie van de metaforen die hij er zelf voor gebruikt in de eerste zaal waar hij zijn 'Sterrenkaart van begrippen' op drie muren heeft uitgestrekt: van 'Circus' tot 'Openbare ruimte', 'Silicon Valley' tot 'Mnemosyne' (de personificatie van het geheugen uit de Griekse oudheid), een 'anti-realisme van het gevoel' of 'tranen aan de oever van Babylon'. Een filmpje met als titel Arachne, die Spinne (2017) laat inderdaad een wevende spin zien, naar de Griekse godin met wie Kluge zich vaak vergeleken heeft, gedoemd om de mooiste webben te weven. Maar ook de geëlektrocuteerde olifant Topsy van het filmpje van Thomas Edison uit 1903, een beeld dat gedurende de tentoonstelling in vele films terug zal komen. Of de 'Homo volans' van Fausto Veranzio (1551-1617), die waarschijnlijk de eerste gedocumenteerde parachutesprong maakte. Het zijn beelden van mythe, techniek en destructie die in steeds andere vormen terugkeren.

Montage tussen film en toeschouwer
Je zou kunnen zeggen dat montage niet alleen het centrale thema van zijn werk is, maar ook van de tentoonstelling zelf. Zowel in zijn films als in zijn meer theoretische beschouwingen heeft Kluge steeds gezocht naar een derde vorm van montage, ergens tussen de onzichtbare continuïteitsmontage van Hollywood en mainstreamcinema en de dialectische montage die via Sergei Eisenstein en de Russen z'n stempel op de Europese auteurscinema heeft gedrukt. Kluge heeft die ruimte gevonden in de interval tussen de beelden zelf, in het domein van de 'Schnitt' of de 'cut': dat is waar de toeschouwer wordt uitgedaagd om zijn eigen verbeelding aan het werk te zetten, tot betekenis te komen en als het ware coauteur van de film te worden. Dat is een vorm van montage die zich voorbij het eigenlijke werk van de editor uitstrekt, voorbij het moment waarop twee onafhankelijke beelden aan elkaar worden geplakt, maar juist een ruimte opent waarin nog andere beelden worden uitgenodigd. Een niet-lineaire, niet zozeer op tijd gebaseerde, maar meer ruimtelijke, meerdimensionale vorm van het filmische. Je zou kunnen zeggen dat voor Kluge de echte montage een montage is tussen het daadwerkelijke filmbeeld en het reservoir aan beelden en associaties dat geactiveerd wordt in het hoofd en geheugen van de toeschouwer.

Blick in den Abgrund der Sterne, 2017


Sprookjes
Aan de muur hangt een tekst: 'Wie niet in sprookjes gelooft, was nooit in nood'. Het sprookje, ook in zijn moderne vorm van de ruimtereiziger, is bij Kluge de enige vorm van troost en utopie.
Dat is de gedachte die ik meeneem; Kluge's pluriversum uit, mijn eigen pluriversum in.
Aan het begin van de tentoonstelling hangt haast onmerkbaar tussen al het audiovisuele geweld Paul Klee's Angelus Novus (1920), een prent die filosoof Walter Benjamin de 'engel van de geschiedenis' heeft genoemd en volgens hem, met zijn gelaat naar het verleden gewend, een blik werpt op de catastrofale puinstorm die uit het paradijs waait. Het zijn de makers van de twintigste eeuw als Godard en Kluge die in navolging van die engel die brokstukken weer tot een geheel willen maken. Maar de storm is te hard. Dus kunnen ze niets anders doen dan steeds weer nieuwe combinaties maken. Een eeuwigdurend memoryspel. Het is daardoor noodzakelijk, maar soms ook wel frustrerend retrospectief werk, met als referentiekader de lange twintigste eeuw van industrialisatie en modernisme. Hun werken zijn databases met verwaaide indexkaartjes. Offline vormen van de utopie van het internet. Knooppunten op verregende landkaarten.
Kluge is misschien zelf een van Benjamins laatste engelen van de geschiedenis. Al kijkt hij niet alleen naar de puinhopen van het paradijs, maar ook langdurig in de afgrond van de sterren. Ook dat is een terugblik in de tijd. Een laatste confrontatie met het stervende licht. Wat ook een metafoor voor de cinema zelf is.

Alexander Kluge: Pluriversum  | Museum Folkwang | Essen | museum-folkwang.de | Tot 7 januari 2018.
Catalogus Alexander Kluge: Pluriversum Alexander Kluge | Fabian Bremer, Jan Wenzel, Anna Fricke (eds.) | 2017 | Museum Folkwang/21er Haus Wien/Spector Books | 472 pagina's | €24,-


top
laatste nummer

Artikelen

november 2017
74ste Filmfestival van Venetië Onze tijd?
Filmfestival Toronto De nieuwe biopic
Alexander Kluge's 'Pluriversum' Memoryspel van de twintigste eeuw
Correctie

Interviews

november 2017
Paula van der Oest over Kleine IJstijd 'Mijn generatie is een beetje een slappe generatie'
Hany Abu-Assad over The Mountain Between Us 'Liefde is een vorm van overleven'
Claire Denis over Un beau soleil intérieur 'Ik heb nooit een affaire met een bankier gehad'
Ruben Östlund over The Square 'Ja, maar ik sta aan de goeie kant'
Sergei Loznitsa over A Gentle Creature 'Elke dag moeten ze een nieuwe vijand hebben'
Michaël R. Roskam over Le fidèle 'Dialect is niet alleen wat je zegt'

Rubrieken

november 2017
Actie!
Humans of Film Amsterdam
Thuiskijken
Boeken: Images of occupation in Dutch film Van oorlogsheroïek naar ontnuchtering
Kort
Redactioneel
Het Nieuwe Kijken De nep-Oscars
Op ooghoogte Rommelige films
Filmsterren
The Thinking Machine 12 Strangulation Blues



laatste nummer

Recensies

november 2017
Un beau soleil intérieur Liefde luistert niet
Blade Runner 2049 Dromen over dertig jaar oude herinneringen
Brad's Status (Mike White over) Acute aanval van statusangst
Le fidèle Met chemie alleen kom je er niet
A Gentle Creature Slaapdronken naar de hel
The Glass Castle Zwemmen of verzuipen
Jan Sierhuis zelfportret De kunstenaar in eigen woorden
Jupiter's Moon (Kornél Mundruckzó over)
Loving Vincent Gemankeerd zelfportret Vincent van Gogh
The Mountain Between Us Sterren in de sneeuw
No Place for a Rebel Opono kan de boom in
Oude liefde Oude liefde en roestende families
The Square De wetten van de kunstjungle
Unwanted (T'padashtun) Verzwegen oorlogsgeweld tegen vrouwen
We Margiela In de geest van het modehuis
White Sun (Deepak Rauniyar over) 'Ze vonden de pop te veel op een lijk lijken'
Your Name Wat als je wakker wordt als iemand anders?