Burning
Tesnota
First Man
Transit (Christian Petzold over)
Living the Light — Robby Müller (Claire Pijman over)
Kijken naar Adèle

Hoe zit het ook alweer met die 'male gaze'?

La vie d'Adèle is niet alleen een van de meest hartveroverende maar ook een van de meest controversiële films van het jaar. Nadat de filmverliefde blikken waren geloken volgde de discussie over hoe, en met wat voor ogen we eigenlijk hadden gekeken. Film- en literatuurwetenschapper Yasco Horsman van de Universiteit Leiden plaatst de film in de context van voyeurisme en de male gaze.

Door Yasco Horsman

De juichende reacties en warme gevoelens die La vie d'Adele bij publiek en pers opriepen na de vertoning in Cannes hebben inmiddels plaatsgemaakt voor een klein schandaaltje. Dit werd niet alleen veroorzaakt door uitlatingen van actrices Adèle Exarchopoulos en Léa Seydoux die de omstandigheden op de set als verschrikkelijk beschreven, maar ook vanwege morrende geluiden van een aantal filmcritici over de manier waarop de seksscènes in beeld gebracht zijn. Zo schreef Manohla Dargis, de toonaangevende critica van The New York Times, dat het lijkt alsof veertig jaar feministische filmkritiek aan regisseur Kechiche voorbij is gegaan als hij zijn publiek onbekommerd laat gluren naar jonge meisjeslichamen. Dargis werd bijgevallen door Julie Maroh, de auteur van de strip waarop de film is gebaseerd, die in haar blog op scherpe toon stelt dat regisseur en actrices niets begrepen hebben van lesbische intimiteit, en dat de veelbesproken tien minuten durende seksscène (geroemd om z'n naturalisme en warmte) in feite geschoten zijn met dezelfde kille en klinische blik waarmee zogenaamde 'lesbische scenes' in heteroporno in beeld worden gebracht: als tafereeltje voor de mannelijke kijker. Hoewel Dargis en Maroh de progressieve bedoelingen van de film niet in twijfel trekken vragen zij zich af of de voyeuristische blik waarmee we uitgenodigd worden te kijken de boodschap in feite niet ondermijnt.

Male gaze
Met deze discussie lijken we terug te keren naar het debat over cinema, voyeurisme en de male gaze, dat de gemoederen van filmtheoretici vanaf de jaren zeventig heeft verhit. Tijd voor een korte recap. Hoe zat het ook alweer met die gaze?
De discussie werd in 1975 aangezwengeld door Laura Mulveys essay Visual Pleasure in Narrative Cinema dat filmisch 'kijkplezier' analyseert aan de hand van de manier waarop klassieke Hollywoodcinema onze 'blik' structureert. Ze merkt daarbij op dat er een verschil is in de manier waarop mannelijke en vrouwelijke personages geïntroduceerd worden. Waar de mannelijke held simpelweg de film binnenwandelt, daar wordt de vrouwelijke ster steevast geïntroduceerd via point-of-view shots vanuit mannelijke personages. Dit impliceert, zo concludeert Mulvey, dat de kijker zich anders verhoudt tot de man dan tot de vrouw: we kijken mee met de man, terwijl we gluren naar de vrouw, wier schoonheid ons betovert. Dit structureert — zo speculeert Mulvey — ook het kijkplezier dat film biedt: we ervaren narcistisch plezier door ons in te leven in de mannelijke ster en voyeuristisch plezier als we loeren naar glamoureuze vrouwenlichamen.
Deze conclusie is op zich misschien niet opzienbarend, maar de kracht van Mulveys essay ligt in de manier waarop ze de implicaties hiervan uitwerkt in Freudiaanse termen. Voor Freud is voyeuristisch plezier ambivalent omdat het zicht van een vrouwenlichaam bij een man tegelijkertijd onlustgevoelens oproept, die Freud terugvoert tot de panische aanval van castratieangst die het jongetje ervoer toen hij voor het eerst ontdekte dat zijn moeder piemelloos was. De dreigende uitbraak van castratieangst die opgeroepen wordt door filmvoyeurisme wordt volgens Mulvey in klassieke cinema onschadelijk gemaakt op plotniveau: door verhalen te vertellen waarin vrouwen gestraft, getemd of gehuwd worden, of door een fetisjistische cultus rond vrouwelijke schoonheid, die ons in staat stelt om de blik af te wenden van haar gemis.
Al bij publicatie riep het stuk van Mulvey behalve lof ook veel kritische vragen op. Hoe zat het bijvoorbeeld met het plezier van de vrouwelijke bioscoopbezoeker? Is dat net zo voyeuristisch als dat van de man? Hoe is de 'blik' georganiseerd in filmgenres die Mulvey niet bespreekt, zoals bijvoorbeeld maternal melodramas, ziekenhuisfilms, swimmicals, worstelfims of slashers?

Sadistisch plezier
De reacties op La vie d'Adèle laten zien dat de discussie over 'de blik' nog lang niet gewonnen is, maar dat filmmakers wellicht zelfbewuster zijn geworden. Alhoewel Dargis anders suggereert, lijkt Kechiche wel degelijk op de hoogte van dit debat. Zijn vorige film, Venus noire (2010), gaat over de in feministische kringen beruchte geschiedenis van de Afrikaanse Saartje Baartman, die begin negentiende eeuw in Europa in freakshows en Medische Theaters tentoon werd gesteld. Kechiche lijkt vooral het sadistische plezier in beeld te willen brengen dat schuilt in de onderzoekende 'blik' waaraan Baartman onderworpen werd. Maar het tonen van de gewelddadigheid van een bepaalde vorm van kijken hoeft het plezier dat dit oplevert niet perse te ondermijnen. Venus noire liep dan ook het risico dat het 't voyeuristische sadisme dat het bekritiseert, herhaalt in de vormgeving — met name als de kijker wordt uitgenodigd om de blik van de medische wereld over te nemen.
Iets vergelijkbaars geldt misschien ook voor La vie d'Adele, dat evenmin naïef is in zijn naturalisme. Vanaf de openingsscène waarin een romanpassage wordt voorgelezen over flirten en kijken, zit de film vol met reflecties op, en afbeeldingen van kijkende en terugkijkende tieners. De film bestaat uit een blikkenspel waarin we als kijker worden meegezogen, waardoor we dicht op de personages zitten. Dat geldt echter — gek genoeg — veel minder voor de in strijklicht geschoten seksscènes, waarin we nergens meekijken met de personages, en een en ander als het ware 'in de derde persoon' zien. Of we deze stijlbreuk beleven als een hartverwarmende weergave van intimiteit (zoals de overwegend mannelijke filmpers deed) of juist (zoals Dargis en Maroh) als een terugval in een koele en voyeuristische stijl van filmen hangt hoogstwaarschijnlijk af van onze eigen positie als toeschouwer. Want dat is ook een les van feministische filmtheorie: niet iedere kijker ziet dezelfde film.

 


Debat
Op zondag 13 oktober om 13.00 uur organiseert de Filmkrant in EYE Amsterdam een inleidend debat op de film met onder andere Anneke Smelik, Profesor of Visual Culture, Radboud Universiteit Nijmegen en Coen van Zwol, filmcriticus NRC Handelsblad. Gespreksleiding Dana Linssen.

Voor meer informatie zie filmkrant.nl en eyefilm.nl


top
Artikelen
De 13de Filmbonzen Top 25 Bobo's en beeldbepalers
Jaaroverzicht 2013 De Nederlandse film moet zich blootgeven
Nederlands Film Festival Dossier
Kijken naar Adèle Hoe zit het ook alweer met die 'male gaze'?
Cartoon Modern op KLIK! Cartoons zonder muren
Een eeuw Russische cinema Er is meer dan Potemkin

Interviews
Matt Hulse over Dummy Jim 'Ik creëer een vriendelijke chaos'
Sacha Polak over Nieuwe tieten Zonder schaamte of ijdelheid
De regisseur over La vie d'Adèle 'Ik koos de actrices op instinct'
De actrices over La vie d'Adèle 'Een zware droom'
Monique van Schendelen De kunst van filmpromotie
Arnaud des Pallières over Michael Kohlhaas De wind die nooit meer ging liggen
Anurag Kashyap over Gangs of Wasseypur 'Eén been in Bollywood, één been daarbuiten'

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Filmsterren
Thuiskijken
Actie!
World Wide Angle (NL) Karakter­kwestie
Sanne Vogel
Op ooghoogte Naakt
Het nieuwe kijken Dress like Steve
Boeken: Alternative Movie Posters Ontwerpen zonder regels
Evenementen


Recensies
About Time Geheime geluks­formule
Chez nous (Tim Oliehoek) Museumroof tijdens Gay Pride
Computer Chess Winnen dankzij een bug
Don Jon Beter dan echte seks
Dummy Jim Gemoedelijke hipsterfilm
Gabrielle (Louise Archambault) Samenwonen met Martin
Gangs of Wasseypur Scorsese in India
Gravity De ondraaglijke lichtheid van het bestaan
Greetings from Tim Buckley Toch met een brok in de keel
Hoe duur was de suiker Slavernijsoap
How to Describe a Cloud Zesde zintuig
Jimmy P. — Psychotherapy of a Plains Indian Proefkonijn met psycho­trauma
Just the Wind Dromen tegen de angst
A Long Story Troost van vreemden
Love & Fungi Hart op de snijplank
Michael Kohlhaas Recht of rebellie
Nieuwe tieten Wat zou je zelf doen?
De nieuwe wildernis Met de natuur kun je lachen
Short Term 12 Over de inktvis en de haai
Thanks for Sharing Afkicken in twaalf stappen
La vie d'Adèle Très magnifique!
What Maisie Knew Je kind als munitie gebruiken
Workers Schilderen met tijd
Zarafa Moed en trouw