Burning
Tesnota
First Man
Transit (Christian Petzold over)
Living the Light — Robby Müller (Claire Pijman over)
Rooty Toot Toot Cartoon Modern op KLIK!

Cartoons zonder muren

In de jaren vijftig veroorzaakte de Amerikaanse UPA-studio een bijna vergeten animatierevolutie. KLIK! toont wat ervan over is.

Door Kees Driessen

Het is een mooi onderwerp, waarover het KLIK!-festival een programma heeft samengesteld: de animatiestijl die door historicus Amid Amidi 'Cartoon Modern' is gedoopt.
Je kunt het de Derde Stroming van Amerikaanse animatie uit de jaren vijftig noemen — het decennium waarop KLIK! dit jaar de aandacht vestigt. De hoofdstroom was Disney: technisch onaantastbaar. De tweede stroming bestond uit de korte films van Warner Bros en MGM: de absurde, extreme, zelfbewuste slapstick­animatie van Bugs Bunny en Road Runner (WB) en Tom & Jerry (MGM).
Deze animatie is zestig jaar later volstrekt niet verouderd en nog altijd wereldberoemd. In de jaren vijftig was er echter een derde stroming, die van UPA, die veel minder bekend is. En dat terwijl de korte UPA-cartoons niet alleen een invloedrijke stijlvernieuwing introduceerden, maar het decennium ook echt domineerden. Ze veroverden vijftien Oscarnominaties voor korte animatie, waarvan er drie werden verzilverd — in 1956 leverde UPA zelfs alle drie de nominaties. Dat was Disney nooit gelukt.
Maar wat was dat dan voor stijl? En waarom zijn deze tekenfilms grotendeels in de vergetelheid geraakt?

Modernisme
KLIK! heeft naamgever Amid Amidi zelf in huis gehaald om de animatiestijl toe te lichten. In 2006 publiceerde hij het boek Cartoon Modern, waarin hij beargumenteert dat dit type animatie, dat meestal als de UPA-stijl wordt aangeduid, een bredere oorsprong en reikwijdte heeft dan deze ene studio. Kort gezegd verwijst 'Modern' naar het modernisme: de UPA-animatoren zetten zich af tegen de ronde, organische animatiestijl van Disney, die met zijn realistische verbeelding van dingen als water, schaduw en dieptewerking teruggreep op de klassieke schildertraditie.
Amidi noemt als inspiratoren voor Cartoon Modern onder anderen Picasso en Miró en rekent ook dadaïstisch, Terry Gilliam-achtig werk zoals Science Friction (Stan Vanderbeek, 1959) tot de stroming. Ik beperk me hier tot het archetypische UPA-werk, waarvoor de contemporaine grafiek van posters, strips en illustraties belangrijker was — denk aan de tekeningen van Saul Steinberg voor The New Yorker. Een grafische stijl, die het platte vlak en de lijnvoering benadrukt en achtergronden suggereert met minimale details. Met een expressiever gebruik van kleur, waarbij het gebruikte materiaal (verfstreken, gesponste kleurvlakken) zichtbaar mag zijn. Een stijl die op mag vallen als vorm. Stijl boven inhoud — het omgekeerde van Disney.

Doorbraak
De klaroenstoot waarmee UPA, na enkele eerdere pogingen, doorbrak was Gerald McBoing Boing (Robert Cannon, 1950). Het door Dr. Seuss geschreven verhaaltje, over een jongetje dat niet praat maar geluiden voortbrengt, is vintage UPA: de stijl is strak, decoratief en kaal — een schilderijtje volstaat om een muur te suggereren. 'Cartoons zonder muren', noemde Bill Hurtz, art-designer van Gerald McBoing Boing, het daarom, en dat kun je metaforisch interpreteren: UPA wilde zich niet laten belemmeren door de werkelijkheid.
Oscarwinnaar Gerald McBoing Boing wordt vaak gezien als het ultieme voorbeeld van de UPA-stijl. Toch is de film veel sterker verouderd dan zijn tijdgenoten van Disney, Warner Bros en MGM. Het verhaaltje is kinderachtig, het character design vlak, het tempo ligt te laag en de bewegingen missen ritme en souplesse. En hoewel er geen twijfel bestaat over de artistieke ambities van UPA, wijst Gerald McBoing Boing met zijn vaak houterige deelanimatie van benen en monden te vaak vooruit naar de limited animation van televisieproducenten als Hanna-Barbera — die een UPA-achtige stijl zouden adopteren uit louter kostenoverwegingen.

Gerald McBoing Boing

Verder op de UPA-tour
Een sterker voorbeeld, ook te zien op KLIK!, is Rooty Toot Toot (John Hubley, 1951). De UPA-stilering is hier verder doorgevoerd, van de vormgeving van een rechtszaal tot het karikaturale design van de personages. Ook het verhaaltje is volwassener: een bewerking van het lied Frankie and Johnny, een jaloers liefdesdrama met zwoele dames en dodelijke slachtoffers.
Toch is het, als je het programma overziet, begrijpelijk dat de sympathieke UPA-animatie lang niet zo beroemd is gebleven als zijn concurrenten uit de jaren vijftig — dat geldt zelfs voor UPA's bekendste personage, de kippige Mr. Magoo. De historische invloed van de stijl was echter groot en direct merkbaar. Bij Disney, die zelfs zijn lange animatiefilms (bovenal Sleeping Beauty, 1959) aan de stijl aanpaste. In Zagreb, waar de UPA-tekenfilms in vruchtbare (en altijd al meer grafisch georiënteerde) Europese bodem vielen. En in het heden, waar televisieanimatie — ook goede — vaker teruggrijpt op het strakke UPA-design dan op Disney.
Lange bioscoopanimatie staat weliswaar nog altijd grotendeels in de Disney-traditie van detaillering en relatief realisme, maar let eens goed op de aftiteling: op het laatste moment kunnen animatoren het vaak niet laten om alsnog op de UPA-toer te gaan. Vrolijk spelen met strakke lijnen, platte vlakken en gestileerde bewegingen. Zo vormt Cartoon Modern nog altijd het alternatief.

KLIK! Amsterdam Animation Festival
12 tot 17 november, EYE Amsterdam | Gastcurator Amid Amidi presenteert een vijfdelig programma over Cartoon Modern: The Essentials; The Nuclear Family (over de jaren vijftig als onderwerp); East Meets West (over de westerse en Oost-Europese takken van Cartoon Modern); Contemporary Cartoon Modern; Dutch Cartoon Modern (met onder meer de Toonder Studio's)



top
Artikelen
De 13de Filmbonzen Top 25 Bobo's en beeldbepalers
Jaaroverzicht 2013 De Nederlandse film moet zich blootgeven
Nederlands Film Festival Dossier
Kijken naar Adèle Hoe zit het ook alweer met die 'male gaze'?
Cartoon Modern op KLIK! Cartoons zonder muren
Een eeuw Russische cinema Er is meer dan Potemkin

Interviews
Matt Hulse over Dummy Jim 'Ik creëer een vriendelijke chaos'
Sacha Polak over Nieuwe tieten Zonder schaamte of ijdelheid
De regisseur over La vie d'Adèle 'Ik koos de actrices op instinct'
De actrices over La vie d'Adèle 'Een zware droom'
Monique van Schendelen De kunst van filmpromotie
Arnaud des Pallières over Michael Kohlhaas De wind die nooit meer ging liggen
Anurag Kashyap over Gangs of Wasseypur 'Eén been in Bollywood, één been daarbuiten'

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Filmsterren
Thuiskijken
Actie!
World Wide Angle (NL) Karakter­kwestie
Sanne Vogel
Op ooghoogte Naakt
Het nieuwe kijken Dress like Steve
Boeken: Alternative Movie Posters Ontwerpen zonder regels
Evenementen


Recensies
About Time Geheime geluks­formule
Chez nous (Tim Oliehoek) Museumroof tijdens Gay Pride
Computer Chess Winnen dankzij een bug
Don Jon Beter dan echte seks
Dummy Jim Gemoedelijke hipsterfilm
Gabrielle (Louise Archambault) Samenwonen met Martin
Gangs of Wasseypur Scorsese in India
Gravity De ondraaglijke lichtheid van het bestaan
Greetings from Tim Buckley Toch met een brok in de keel
Hoe duur was de suiker Slavernijsoap
How to Describe a Cloud Zesde zintuig
Jimmy P. — Psychotherapy of a Plains Indian Proefkonijn met psycho­trauma
Just the Wind Dromen tegen de angst
A Long Story Troost van vreemden
Love & Fungi Hart op de snijplank
Michael Kohlhaas Recht of rebellie
Nieuwe tieten Wat zou je zelf doen?
De nieuwe wildernis Met de natuur kun je lachen
Short Term 12 Over de inktvis en de haai
Thanks for Sharing Afkicken in twaalf stappen
La vie d'Adèle Très magnifique!
What Maisie Knew Je kind als munitie gebruiken
Workers Schilderen met tijd
Zarafa Moed en trouw