Good Time
Blade Runner 2049
mother!
Detroit
Manifesto (Julian Rosefeldt over)
The Witch Thuiskijken

The Witch en Bone Tomahawk
Horror-Americana

De heksenhorror The Witch heeft de hype eromheen wel verdiend. Bekijk 'm samen met de bloedige western Bone Tomahawk, ook een historische horror. Allebei deze instant cultklassiekers werden op festivals als Imagine erg enthousiast ontvangen en verschenen recht­streeks op dvd.

Door Rik Herder

Het zijn echte slow-burners, Bone Tomahawk en The Witch. Wars van de schrikeffecten waarmee de gemiddelde horrorfilm je op de kast probeert te krijgen. Dat maakt ze niet minder angstaanjagend of bruut. Beide films maken vanaf de eerste seconde duidelijk waar het heen gaat — hel en verdoemenis — en laten je niet meer los. Zo zien we onze horrorfilms graag.
De even geestige als bloedige western Bone Tomahawk opent met een close-up van een nek die moeizaam met een roestig mes wordt doorgesneden, waarna de moordenaars op de vlucht slaan en een indiaanse begraafplaats omver lopen. Uit het niets zoeft een pijl in de hals van de onfortuinlijke bandiet. Vervolgens maken we kennis met de echte hoofdpersonen van dit verhaal: een kreupele cowboy, een indianenjager, een norse sheriff en zijn bejaarde assistent. Niet echt een heroïsche posse, maar ze moeten er toch op uit als de lieftallige echtgenote van de cowboy wordt gekidnapt. Dan volgt een lange zoektocht naar een barbaarse, onzichtbare vijand: naar verluidt een stel kannibalistische, door de evolutie overgeslagen indianen. Regisseur en scenarioschrijver S. Craig Zahler laat die monsters lang buiten beeld, een klassieke suspense-truc die zich uitbetaalt wanneer we het kwaad eindelijk te zien krijgen. Schokkend en tegelijk zwartkomisch is de plompverloren manier waarop de gore wordt opgediend. We waren gewaarschuwd.

Bone Tomahawk


The Witch serveert de gruwel subtieler; minder bloederig maar veel verontrustender. Ook hier gaat het in de openingsbeelden al mis wanneer het gezin Williams — vader, moeder, vier jonge kinderen en een baby — wordt verstoten uit een puriteinse gemeenschap in New England, Amerika. Waarom is niet helemaal duidelijk, maar het komt neer op een religieus meningsverschil. Anno 1630 betekent het dat je er letterlijk alleen voor staat. Dus moet de familie Williams aan de rand van een groot donker bos hun eigen huis bouwen. Regisseur en scenarist Robert Eggers, die jaren historisch onderzoek deed voor zijn debuut, laat zien dat er niets romantisch is aan dat pioniersbestaan. Wat een kale, karige wereld.
Dan moet de horror nog beginnen: onder de ogen van hardwerkende dochter Thomasin verdwijnt de baby. Zomaar, weg. Eggers doet dan een gewaagde zet: in een paar beelden, meer flarden dan scènes, laat hij ons een heks zien die de baby heeft gestolen. Het kwaad blijft geen mysterie zoals bij Bone Tomahawk. Terwijl verdriet en paranoia het gezin steeds verder slopen, de oogst mislukt en Thomasin door moeder wordt beschuldigd van hekserij, weten wij beter. Zo leven we intens met haar mee — wat je niet kunt zeggen van de echtgenote die in Bone Tomahawk ontvoerd wordt, zij is niet meer dan een te redden object.
Eggers en Zahler debuteren met krachtige, authentieke films waarvoor ze zelf het scenario schreven. Ze delen een groot gevoel voor taal. Het zeventiende-eeuwse Engels van The Witch verplaatst je rechtstreeks naar een andere tijd, waarin God het dagelijks leven beheerst en verdoemenis in een klein hoekje schuilt. Ook de taal van de Bone Tomahawk klinkt authentiek (Zahler schreef eerder romans), maar boeit vooral vanwege de laconieke dialogen. Neem de scène waarin de sheriff (een stoïcijnse Kurt Russell, zo weggelopen van de set van The Hateful Eight) samen met zijn oude deputy (een mompelende, verrukkelijke Richard Jenkins) stilzwijgend een kop veel te hete soep drinken. Een alledaagse scène die de plot geen meter verder helpt — maar wel de diepe band tussen de oude rotten schetst.
Robert Eggers is van de twee de beste stilist. The Witch en Bone Tomahawk delen een sterk script en markante karakters, maar de heksenhorror is ook nog eens visueel ijzersterk. Het bleke gezin, de zwarte verrotte maïs, het donkere natte bos, de smerige stal met een enge starende geit, het grove huis dat slechts door een enkele kaars wordt verlicht: elk beeld draagt bij aan een unheimisch gevoel. Aangewakkerd door dramatische viooluithalen nestelt de film zich direct onder je huid.
The Witch is een meesterwerk op de grens van arthouse en genrefilm, een schemerzone waar vaker mooie dingen gebeuren. Een raadselachtige en onheilspellende vertelling over geloof en angst, een gezinsdrama waarin de echte terreur schuilt in de kluwen van rouw, schuldgevoel en wantrouwen die de familie uiteen drijft. Bone Tomahawk is meer rechttoe rechtaan exploitatiefilm. Een botte bijl, maar wel net zo effectief als het wapen dat de kannibalen in de film van mensenbotten maken.

Bone Tomahawk | | Verenigde Staten, 2015 | Regie S. Craig Zahler | Distributie Image entertainment (import)
The Witch | | Verenigde Staten, 2015 | Regie Robert Eggers | Distributie Universal


Joshua Oppenheimer: Early Works
De dialectiek van muzak

Uit de vroege films van Joshua Oppenheimer blijkt dat de regisseur al lang voor The Act of Killing onderzoek deed naar de relatie tussen film en werkelijkheid. De dvd Early Works is een belangrijke uitgave voor iedereen die met vraagtekens naar The Act of Killing en The Look of Silence keek.



Framing
is een essentieel concept om de films van Joshua Oppenheimer te begrijpen. Zo deelde Oppenheimer in The Act of Killing de regiestoel met leden van de doodseskaders van de voormalige Indonesische president Soeharto om te zien hoe zij hun moorden op Indone­sische communisten verbeelden. Deze 'movie theatre gangsters' gebruikten de stijl van de film noir en de musical om hun gewelddadige acties te visualiseren. De beelden leveren een kader waardoor we een blik kunnen werpen op een duister geheim dat onder het oppervlak van Indonesië broeit.
In opvolger The Look of Silence toont Oppenheimer de andere kant van dit beeld: dat van de nabestaande van een van de slachtoffers van deze moordenaars. Een optometrist die door het land reist en van dichtbij de moordenaar van zijn broer kan observeren. Van elk beeld bestaat een tegenbeeld, laat Oppenheimer zien. Dat deze gevoeligheid voor framing niet vanuit het niets ontstond laat een dvd met Oppenheimers vroege werk zien. Veel van zijn korte films blijken onderzoeken naar de relatie tussen beeld en geluid en de relatie tussen film en werkelijkheid. De stap van deze korte werken naar The Act of Killing wordt ineens begrijpelijk.
Met name door de middellange documentaire The Globalisation Tapes (2003), waarin Oppenheimer zijn filmische middelen ook al overdraagt aan Indonesiërs. Hier doet hij dat voor de agrarische vakbond van Sumatra om een documentaire te maken over de vergaande gevolgen van globalisering en de vernietigende impact van de vrije markt. Ook hier is het handig om in beeld en tegenbeeld te denken: terwijl wij in de supermarkt niets­vermoedend producten met palmolie kopen, sjouwt ergens een onderbetaalde boer honderden kilo's palmfruit door het regenwoud.
Het is rond de tijd van The Globalisation Tapes dat Oppenheimer de moordenaars uit The Act of Killing vond. Wat blijkt op deze dvd is dat veel van de beelden die hij toen schoot, dienden als voorstudies in het onderzoek naar de relatie tussen film en werkelijkheid. In Muzak: A Tool of Manage­ment, een voorbode van The Act of Killing, zien we een van die moordenaars opscheppen over zijn daden, terwijl oorverdovende muzak op de geluidsband klinkt. Een slinks voorbeeld van hoe urgente verhalen verborgen en vervormd kunnen worden door beeld en geluid. Hier is de kiem gelegd voor Oppenheimers latere, belangrijke werk.

Hugo Emmerzael

Joshua Oppenheimer: Early Works | Regie Joshua Oppenheimer | Distributie Second Run (import, r2)


Stuff and Dough
Hier begon het allemaal mee

Cristi Puiu's debuut Stuff and Dough werd met terugwerkende kracht gebombardeerd tot de 'eerste film' van de Roemeense New Wave.



Er zijn in de kunsten grofweg twee soorten stromingen aan te wijzen. Die waarbij een groep kunstenaars zichzelf tot een groep smeedt en met een gedeeld programma de wereld te lijf gaat. De filmmakers van de Dogme 95-beweging zijn hier een goed voorbeeld van.
Daar tegenover staan de makers van de Roemeense New Wave, in veel opzichten de directe opvolger van Dogme. Hier zijn het niet de makers zelf die het verband leggen, maar de wereld buiten hen — critici voorop.
Sterker nog: de makers zelf bezweren dat er geen sprake van een coherente stroming is, waarvoor filmjournalist Kees Driessen in 2011 een even simpele als doeltreffende uitleg gaf: bewust of onbewust reageren de films van deze makers op de eenduidige propagandafilms uit het tijdperk-Ceaușescu, en dus willen ze niet gegroepeerd worden.
Maar ook zonder gezamenlijk manifest zie je de overeenkomsen. De stroming werd benoemd nadat drie Roemeense films in achtereenvolgende jaren prijzen wonnen in Cannes — Cristi Puiu's The Death of Mr. Lazarescu in 2005, 12:08 East of Bucharest in 2006 en 4 maanden, 3 weken en 2 dagen in 2007. De oorsprong werd met terugwerkende kracht in 2001 gelegd, bij het verschijnen van Stuff and Dough (Marfa si banii), het debuut van Puiu.
Dankzij een Britse dvd-release is die film nu ook in Nederland verkrijgbaar. Een geschenk. Niet alleen omdat de film zelf — een door het werk van John Cassavetes geïnspireerde roadmovie over een twintiger die snel geld wil verdienen met een drugstransport — een uitstekend staaltje modern realisme biedt, met de kijker op de passagiersstoel. De dvd-uitgave is zijn geld vooral waard voor Puiu's korte film Coffee and Cigarettes uit 2004, waarin de meestal impliciete politieke boodschap van veel van de films uit de Roemeense New Wave nu eens expliciet wordt uitgesproken. Een werkloze vader en zijn yupperige zoon ontmoeten elkaar in een restaurant en aan het slot van hun puntige dialoog onderkennen ze: "Er is hier niet echt iets veranderd, behalve de koffie en de sigaretten."

Joost Broeren

Stuff and Dough | Roemenië, 2001 | Regie Cristi Puiu | Distributie Second Run (import, r2)



top
Artikelen
Filmslot: Hollywood aan de Amstel

Interviews
Mia Hansen-Løve over L'avenir Eindelijk deze vrouw

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Actie!
World Wide Angle (NL) Roem
Filmsterren
Thuiskijken
Op ooghoogte: Bruggenbouwers
Het nieuwe kijken In-Flight Entertainment
Andy at the movies
Boeken: Pasolini Epische vitaliteit


Recensies
Angry Indian Goddesses Bedrieglijke girlpower
Ants on a Shrimp Wild versus krultang
L'avenir Hart en hoofd
Bacalaureat (Cristian Mungiu over) Beesten tussen de beesten
Bodkin Ras Echte rouwdouwers
Captain Fantastic Principe-Pa
Chinatown (gerestaureerd) Slechtheid onder de Californische zon
The Daughter Simon Stone, man van goud
Desde allá Op zoek naar een verloren leven
Lo and Behold: Reveries of the Connected World Droomt het internet over zichzelf?
Ma Ma Aardse charme, magisch denken
Mãe só há uma/Don't Call Me Son Wie is die vrouw die het vlees snijdt?
Mistress America (Previously Unreleased) Hilarisch ongemakkelijk
My Skinny Sister Alleen op de wereld
La pazza gioia (Paolo Virzi over) 'Alle verhalen zijn een medicijn'
La tierra y la sombra Aan het eind brandt de wereld
The Treasure (Corneliu Porumboiu over) Drie mannen en een metaaldetector
Weiner (Josh Kriegman over) Sexting and the city