The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Het leven als permanente voorstelling

DIVA DOLOROSA

Nederland, 1999 | Peter Delpeut
Met de ultieme operadiva, Kuifjes Bianca Castafiore ("Ha ha, ik lach, bij het zien van mijn beeltenis in deez' spiegel!!"), hebben Peter Delpeuts vroeg twintigste-eeuwse, smartelijke Italiaanse filmdiva's weinig van doen. Tenminste, in de ogen van de filmmaker zelf. Delpeut neemt de wanhoop van zijn hysterische heldinnen zeer serieus. Toch is enige scepsis tegenover de kronkelingen van verdriet en de van waanzin rondtollende ogen wel gepast. Geen diva zonder dubbele agenda: "Ach, zien zij wel hoe mooi ik lijd!"

"Men act. Women appear", schreef de Britse schrijver John Berger begin jaren zeventig in zijn bundel Ways of seeing. Een tocht langs beroemde schilderijen in de geschiedenis van de beeldende kunst bracht hem tot deze nog steeds verhelderende conclusie. Mannen handelen. Vrouwen verschijnen. Het is een inmiddels klassieke stelling, die bij het zien van Peter Delpeuts Diva Dolorosa weer in mijn geheugen terugkeerde. Delpeuts compilatie van fragmenten uit Italiaanse melodrama's uit de periode 1913-1920, toont de diepste hartstochten en de donkerste emoties, vol overgave belichaamd door de al lang vergeten Italiaanse sterren Lyda Borelli, Francesca Bertini en Pina Menichelli. Meterslange haren worden woest losgeschud, zwanenhalsen breken bijna bij het achteroverbuigen voor het kussen, de bruin omrande ogen tonen zelfs wanneer er gelachen wordt nog een gekwelde blik.
"De diva's proberen een gematerialiseerde emotie of gedachte te zijn", schrijft Delpeut in Diva Dolorosa. Reis naar het einde van een eeuw, het boekje waarin hij zijn fascinatie voor de divafilms bloemrijk, soms zelfs gedragen, onder woorden brengt. Beroofd van een stem zetten de diva's hun lichaam in om de innerlijke turbulentie uit te drukken, en die is niet gering. Een geslaagd uitje naar de schouwburg is al genoeg om de ogen te doen draaien, het hoofd naar achteren te werpen en de armen ten hemel te heffen. Kalmte is een schaars goed in deze operateske wereld, waarin een vrouw op een gewone ochtend ontwaakt als ware zij Doornroosje en had zij honderd jaar geslapen; waar gevangenschap wordt uitgedrukt met een vlinder die aan een blaadje zit vastgeplakt; en waar na een scheiding tussen geliefden de bladeren als sneeuwvlokken naar beneden dwarrelen.

Hysterisch spektakel
Delpeut zoekt in het begeleidende boek naar de verklaring van zijn fascinatie voor het 'divisme', naar een passend excuus lijkt het wel, want eigenlijk is het een hoop aanstellerij die over hem en ons wordt uitgestort. Op zoek naar inzicht in de decadente levensstijl van het fin de siècle leest hij de overdadige romans van d'Annunzio, bekijkt hij de bestudeerde poses op de schilderijen van Boldini, en debatteert hij uitvoerig met de Italiaans-Amerikaanse onderzoekster Angela Dalle Vache, die bezig is met een studie over de divafilms. Tevergeefs. "De films rijken naar emoties die groter, omvattender, maar ook ongrijpbaarder zijn dan de emoties die ik in mijn eigen bestaan kende", schrijft Delpeut. Toch zijn dit voor hem waarachtige emoties, en is het zijn wens om bij het publiek van de jaren negentig begrip en bewondering voor de vertolkers te creëren en giechels te onderdrukken. Wat helpt is zijn kennismaking met het werk van de zenuwarts J.M. Charcot, die in het beroemde Parijze hospitaal La Salpetriere hysterica's observeerde en 'behandelde'. De foto's die Charcot van zijn patiëntes maakte, tonen houdingen die veel lijken op wat de diva's in de films tentoonspreiden. Verlammingen, stuiptrekkingen, in zwijm vallen, benauwdheid, ademnood, spraakstoornis, stemverlies. Dat zijn de symptomen die ook Sigmund Freud registreerde en die we terugzien tegen het einde van Diva Dolorosa, als de voorspoed in rampspoed is veranderd en de "stormen van de ziel" het lichaam doen wankelen. Het misbaar van de hysterica's, slachtoffers van het burgerlijke keurslijf dat vrouwen werd opgelegd, geeft een realistische context aan de gekunsteldheid van de diva's. Zo bezien is de katzwijm geen 'overacting' maar 'method-acting' avant la lettre. Ook de diva's wordt, net als de hysterica's, het zwijgen opgelegd. Zij bezitten slechts het lichaam als uitlaatklep en middel tot verzet. De vrijgevochten femme fatale die we in het begin opgetogen op feesten en in theaters mannen hebben zien versieren, wordt uiteindelijk afgestraft voor haar onaangepaste, decadente levensstijl. Ze wordt afgewezen of bedrogen, en verandert van bruisende diva in een 'femme fragile' die wegkwijnt en in rook opgaat.

Zelfbewustzijn
De tragiek van de gevallen diva die medeleven verdient, klinkt terug in de titel van de film: Diva Dolorosa, analoog aan 'Mater Dolorosa', de moeder van het lijden. Dat klinkt mooi, maar klopt het eigenlijk wel? In zijn behoefte aan compassie met de verstoten vrouwen lijkt de filmmaker toch de essentie van het divadom uit het oog te verliezen. Een echte diva lijdt namelijk niet; zij triomfeert. Zij is beheerst en zelfbewust en niet genegen zichzelf te verliezen. Een echte diva behoudt altijd afstand tot wat haar overkomt; tenslotte leeft zij om te tonen en niet om te ondergaan. De openingsscène van Delpeuts film, de binnenkomst van het publiek in de negentiende-eeuwse schouwburg Odeon vol pluimen, pluche en fluweel, illustreert meteen al dit wezen van de diva. Zij komt niet om te zien, maar om gezien te worden. Met breed gebaar laat Pina Menichelli haar mantel van de schouders glijden, werpt haar boezem in de lucht en het hoofd in de nek, en doet niet eens moeite om te registreren of haar entree wel wordt opgemerkt, zo zeker is zij van haar publiek.
"What's the use of living off-camera", schamperde Warren Beatty in In bed with Madonna, toen deze moderne diva haar cameraploeg zelfs meenam naar de huisarts. Een beetje diva maakt van het leven een permanente voorstelling, uiteraard. En in de aaneenschakeling van indrukwekkende poses die Delpeuts film biedt, wordt ook het Grote Lijden door deze Italiaanse diva's met verve uitgespeeld, schielijk om zich heen blikkend of het wel effect sorteert. Eigenlijk is het wonderlijk dat Delpeut in zijn behoefte een brug te slaan naar het hedendaags publiek zo hard is blijven zoeken naar de waarachtigheid achter deze melodramatische taferelen. Is het niet juist de gekunsteldheid van de diva's die die brug meteen mogelijk maakt? Als pre-feministische Madonna's tonen de diva's al poserend en overdrijvend het zelfbewustzijn achter het masker van klassiek vrouwelijk gedrag.
In plaats van door de dubieuze experimenten van Charcot, had Delpeut zich ook kunnen laten inspireren door de gedachten van een andere tijdgenoot, psychiater Joan Riviere. Zij analyseerde al in 1929 in haar artikel Womanliness as a masquerade dat vrouwelijkheid iets was wat naar behoefte kon worden aangemeten (bijvoorbeeld als vermomming om macht te verbergen) in plaats van iets waar je als vrouw niet omheen kon. Het is die bewuste maskerade van in dit geval inderdaad behoorlijk hysterisch vrouwelijk gedrag, die zich aan je opdringt bij het zien van Diva Dolorosa. Een beetje aanstellerij is nooit weg, als het maar effect heeft. Ook onze eigen Diva Dolorosa, Prinses Diana — nota bene gestorven in Charcots ziekenhuis La Salpetriere in Parijs, maar dit terzijde — wist haar publiek zozeer te bespelen dat het de Engelse troon deed wankelen. Achter een smartelijke verschijning kan best eens uitgekookt gedrag schuilgaan.

Jann Ruyters

Van 28 oktober t/m 24 november presenteert het Filmmuseum een programma met negen divafilms, waaronder Rapsodia Satanica (4, 5, 6, 7 nov.), Malombra (18, 19, 20 nov.) en L'ultima diva (28, 31 okt), Fior di male, Sangue bleu, La signora dalle camelie, La storia di una donna, Tigre reale, Il fuoco, Assunta spina.
Inlichtingen: 020-5891400, www.filmmuseum.nl.

Diva Dolorosa. Reis naar het einde van een eeuw is uitgegeven door Meulenhoff.



top
DIVA DOLOROSA

Oktober 1999 #204

Productie
Frank Roumen
Regie en scenario
Peter Delpeut
Montage
Menno Boerema
Muziek
Loek Dikker
Met
Lydia Borelli
Pina Menichelli
Francesca Bertini
Elena Makowska
Soave Gallone

Getint, 73 minuten

Distributie
Filmmuseum
Te zien
op het Nederlands Film Festival en vanaf 21 oktober in de bioscoop

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


D

D'Ardennen
D.O.A.P. (DEATH OF A PRESIDENT)
DA MO FANG
THE DA VINCI CODE
DAAR IN DAT LAND (V TOJ STRANJE)
DADDY AND PAPA
DADDY DAY CARE
Daddy's Home
Daddy's Home 2
DAENS
Een dag in 't jaar (Margot Schaap over)
DE DAG VAN DE WANHOOP
DAGEN ZONDER LIEF
Daglicht
THE DAILY NATION
DAINIPPONJIN
DAKOTA
DAL DER ZUCHTEN
DALECARLIANS
DAM STREET
DAMAGE
DAMIAAN
THE DAMNED
Damsels in Distress
DAN IN REAL LIFE
Dance Academy: de film
DANCE FLICK
DANCE ME TO MY SONG
DANCE OF DUST (RAKHS-E-KHAK)
DANCE OF THE VAMPIRES
DANCE OF THE WIND
DANCE WITH ME
Dancer
DANCER IN THE DARK
THE DANCER UPSTAIRS
Dancing Arabs
DANCING DREAMS
DANGER: DIABOLIK
THE DANGEROUS LIVES OF ALTAR BOYS
A Dangerous Method
DANGEROUS MINDS
The Danish Girl
Danny Collins
Dans la maison
DANS LA VIE
DANS VOOR HET LEVEN
DANS, GROZNY DANS (THE DAMNED AND THE SACRED)
LA DANSE — LE BALLET DE L'OPÉRA DE PARIS
Dansen op de vulkaan
La danseuse (Stéphanie Di Giusto en Soko over)
DANTE'S PEAK
Daphne (Peter Mackie Burns over)
DARATT
DAREDEVIL
THE DARJEELING LIMITED
THE DARK
DARK BLUE
DARK CITY
DARK HORSE
The Dark Horse (James Napier Robertson over)
DARK IS RISING
THE DARK KNIGHT
The Dark Knight Rises
Dark Places
Dark Skies
The Dark Tower
DARK WATER (Hideo Nakata)
DARK WATER (Walter Salles)
DARKDRIVE
The Darkest Hour
DARKNESS
DARKNESS IN TALLINN
DARWIN'S NIGHTMARE
DARWINS VERSTEKELING. BEAGLE, IN HET KIELZOG VAN DARWIN
DATE MOVIE
DATE NIGHT
The Daughter
Daughters of Malakeh
Daughters of the Dust
DAVE
David Lynch: The Art Life (Jon Nguyen over)
DAWN OF THE DEAD (George A. Romero)
DAWN OF THE DEAD (Zack Snyder)
Dawn of the Planet of the Apes
THE DAY AFTER TOMORROW
THE DAY I BECAME A WOMAN
THE DAY I WILL NEVER FORGET
DAY NIGHT DAY NIGHT
DAY OF THE DEAD
THE DAY THE EARTH STOOD STILL
THE DAY THE SUN TURNED COLD
The Day Will Come
DAYBREAK
DAYBREAKERS
DAYLIGHT
THE DAYS
THE DAYTRIPPERS
Dazed and Confused
DE BATTRE MON COEUR S'EST ARRÊTÉ
DE FORCE AVEC D'AUTRES
De rouille et d'os
DE-LOVELY
Dead Body Welcome
THE DEAD GIRL
DEAD LEAVES
DEAD MAN
THE DEAD MAN 2: RETURN OF THE DEAD MAN
Dead Man Down
DEAD MAN WALKING
DEAD MAN'S SHOES
DEAD PRESIDENTS
Deadfall
Deadly Virtues: Love.Honor.Obey
Deadpool
The Deal
Deal
DEALING AND WHEELING IN SMALL ARMS
DEAR FRANKIE
DEAR JOHN
DEAR WENDY
Dear White People
DEAR ZACHARY: A LETTER TO A SON ABOUT HIS FATHER
DEATH AND THE MAIDEN
DEATH AT A FUNERAL
DEATH BECOMES HER
Death Note
DEATH RACE
DEATH SENTENCE
DEATH TO SMOOCHY
Débarquement immédiat
The Debt
THE DEBT COLLECTOR
IL DECAMERON
DECEPTION
DECK THE HALLS
DECONSTRUCTING HARRY
DEEP BLUE
DEEP BLUE SEA
The Deep Blue Sea
THE DEEP END
Deep End (Terugzien)
DEEP IMPACT
DEEP IN THE WOODS
DEEP RISING
Deepwater Horizon
DEFIANCE
DEFINITELY, MAYBE
The Deflowering of Eva van End (Slow Crtiticism: De ontmaagding van Eva van End)
Dégradé
DEINING
DÉJÀ VU
Dekalog
DEKALOOG
DELBARAN
La délicatesse
DÉLITS FLAGRANTS
DELIVER US FROM EVIL (Amy Berg)
DELIVER US FROM EVIL (Ole Bornedal)
Deliver Us From Evil (Scott Derrickson)
THE DELIVERY
The Delivery Guy (Raznoschik)
Delivery Man
DELLAMORTE DELLAMORE
DELTA
DEMAIN DES L'AUBE
Demain tout commence
DEMOLITIAN MAN
Demolition (Jean-Marc Vallée over)
DEMON KNIGHT
Denial
DENISE CALLS UP
DENKEND AAN HOLLAND
DENNIS HOPPER: THE DECISIVE MOMENTS
DENNIS P.
DENNIS THE MENACE
THE DEPARTED
DEPARTMENT 36
DEPARTURES
DERECHO DE FAMILIA aka FAMILY LAW
Le dernier coup de marteau
DES HOMMES ET DES DIEUX
The Descendants
THE DESCENT
Desde allá
DESERT FLOWER
IL DESERTO ROSSO
DESI
El Desierto
DESMOND EN HET MOERASMONSTER
Despair
DESPERADO
DESPERATE MEASURES
DESPERATE REMEDIES
DESPERAUX: DE DAPPERE MUIS
DESPICABLE ME
Despicable me 2
Despicable Me 3/Verschrikkelijke Ikke 3
Después de Lucía
LES DESTINÉES SENTIMENTALES
DESTINY TURNS ON THE RADIO
DESTRICTED
Detachment
Detroit
DETROIT ROCK CITY
DEUCE BIGALOW MALE GIGOLO
DEUCE BIGALOW: AMERICAN GIGOLO
Deux jours, une nuit
DEVIL
The Devil Inside
THE DEVIL WEARS PRADA
DEVIL'S ADVOCATE
The Devil's Double
Devil's Knot
THE DEVIL'S MINER
THE DEVIL'S OWN
THE DEVIL'S REJECTS
DEVILS ON THE DOORSTEP
Dheepan (Jacques Audiard over)
EL DIA DE LA BESTIA
DIABOLIQUE
LA DIABOLIQUES
DIALOGUE AVEC MON JARDINIER
DIALOOGOEFENING NO.1: STAD
DIAMONDS OF THE NIGHT
Diana
Diana Vreeland: The Eye Has to Travel
Diary of a Teenage Girl
DIARY OF A TIMES SQUARE THIEF
DIARY OF THE DEAD
DICK
The Dictator
DID YOU HEAR ABOUT THE MORGANS
DIE ANOTHER DAY
DIE HARD 4.0
DIE HARD WITH A VENGEANCE
Die laatste zomer
DIEF!
Diego Star
DIEP
De dieren uit het Hakkebakkebos
DIFFERENT CINEMA VOLUME 3
DIFFERENT FOR GIRLS
Difret (Zeresenay Mehari over)
Dikkertje Dap
THE DILEMMA
UN DIMANCHE A KIGALI
Het diner
DINNER FOR SCHMUCKS
DINOSAUR
Dior and I
Diplomatie (Volker Schlöndorff over)
DIRTY DANCING 2
DIRTY DIARIES
Dirty Grandpa
DIRTY MIND
DIRTY PRETTY THINGS
DIS-MOI QUE JE RÊVE
THE DISAPPEARANCE OF ALICE CREED
The Disappearance of Eleanor Rigby
Disappearing Landscape
DISASTER MOVIE
DISCLOSURE
DISCO PIGS
THE DISCOVERY OF HEAVEN
LES DISEURS DE VÉRITÉ
DISGRACE
DISNEY'S TARZAN
DISTANCE
La distancia
THE DISTINGUISHED GENTLEMAN
THE DISTRICT
DISTRICT 9
DISTURBIA
DIVA DOLOROSA
Divergent
The Divergent Series: Allegiant
Divergent Series: Insurgent
The Divide
DIVINE INTERVENTION
DIVINE SECRETS OF THE YA-YA SISTERHOOD
DIVINE TRASH
THE DIVING BELL AND THE BUTTERFLY
Il DIVO
DIVORCING JACK
Django (Étienne Comar)
Django (Sergio Corbucci)
Django Unchained
DO NOT DISTURB (Dick Maas)
Do Not Disturb (Yvan Attal)
The Do-Deca-Pentathlon
DOBERMANN
Doctor Strange
DODGEBALL
DOG SOLDIERS
A Dog's Purpose
DOGMA
DOGTOOTH
DOGTOWN AND Z-BOYS
DOGVILLE
DOGVILLE CONFESSIONS
Dokter Pulder zaait papavers
DOKTOR MABUSE, DER SPIELER
IL DOLCE E L'AMARO
Dolfje Weerwolfje
De dolle tweeling
De dolle tweeling 2
De dolle tweeling 3
DOLLS
DOLORES CLAIBORNE
Dom/The House
DOMESTIC DISTURBANCE
DE DOMINEE
DOMINO
The Domino Effect
DOMWEG GELUKKIG
DON (Arend Steenbergen)
DON (Farhan Akhtar)
Don Jon
DON'S PLUM
Don't Be Afraid of the Dark
Don't Breathe
DON'T COME KNOCKING
DON'T LOOK BACK
DON'T LOOK NOW
DON'T SAY A WORD
DON'T STOP THE SHOW
DONDERBROEK
DONKEY PUNCH
Donkeyote
DONNIE BRASCO
DONNIE DARKO
IL DONO
DOOD EIND
DOOD IN VENETIË
Doodslag
DOOM
THE DOOM GENERATION
DOOMSDAY
DOOR DE WIND GEJAAGD (EL VIENTO SE LLEVO LO QUE)
DOOR IN THE FLOOR
THE DOORS: WHEN YOU'RE STRANGE
Dope
DOPO MEZZANOTTE
LA DOPPIA ORA
Dorsvloer vol confetti
DOS CRIMINES
Dos disparos
DOSSIER K.
The Double (Michael Brandt)
The Double (Richard Ayoade)
DOUBLE JEOPARDY
Double Play (Ernest Dickerson over)
DOUBLE TAKE
DOUBLE TEAM
DOUBLE WHAMMY
DOUBLE YOU STREET
DOUBT
DOUCHES FROIDES
DOUG'S 1E FILM
DOWN
DOWN PERISCOPE
DOWN TO EARTH
DOWN TO YOU
DOWN WITH LOVE
DR. AKAGI
DR. DOLITTLE
DR. DOLITTLE 2
Dr. Knock
Dr. Seuss' The Lorax
DR. T AND THE WOMAN
DRACULA
DRACULA 2000
Dracula Untold
DRAG ME TO HELL
DRAGON: THE BRUCE LEE STORY
DRAGONBALL: EVOLUTION
DRAGONFLY
DRAGONHEART
Draken & Deuntjes
DRAKENHEUVEL
DRAKENJAGERS
DRAMA/MEX
Dream House
DREAMCATCHER
DREAMER: MIJN DROOMPAARD
THE DREAMERS
DREAMING BY NUMBERS
A DREAMSCAPE, GAMBLING IN AMERICA
Dredd 3D
DREI
DE DRIE BESTE DINGEN IN HET LEVEN
Drie dvd's met films van Maya Deren
DE DRIE MUSKETIERS
DE DRIE ROVERS
Dries
Drift (Benny Vandendriessche)
DRIFT (Michiel van Jaarsveld)
DRIFTING CLOUDS
DRIJFZAND
DRILLBIT TAYLOR
Drinking Buddies
Drive
DRIVE ANGRY 3D
DRIVEN
DRÔLE DE FÉLIX
Droom & daad
DE DROOM VAN DE BEER
DROOMLAND DDR
The Drop
DROP DEAD GORGEOUS
DROP ZONE
DROPOUTS
DROWNING MONA
Drug War
Du forsvinder
Dubbelspel
THE DUCHESS
DUDE, WHERE IS MY CAR?
DUE AMICI
DUE DATE
THE DUEL PROJECT
DUIMELIJNTJE
The Duke of Burgundy (Maria Rohm over)
THE DUKES OF HAZZARD
Dukhtar
DUMB AND DUMBER
Dumb and Dumber To
DUMB AND DUMBERER: WHEN HARRY MET LLOYD
DUMBLAND
Dummie de Mummie
Dummie de Mummie en de Sfinx van Shakaba
Dummie de Mummie en de tombe van Achnetoet
Dummy Jim
DUMPLINGS
Dunderklumpen
DUNGEONS & DRAGONS
Dunkirk
DE DUNNING BROERS
DUNSTON CHECKS IN
DUNYA & DESIE IN MAROKKO
DUPLEX
DUPLICITY
Durak (The Fool)
DUSKA
Dying of the Light
DYING TO GO HOME