Dogman
BlacKkKlansman
3 Faces
Plaire, aimer et courir vite
Laurie Anderson over Chalkroom
De hunkerende robot

Ex Machina (Imagine Film Festival)

Groot-Brittannië, 2015 | Alex Garland
De robot raakt emotioneel steeds meer volgroeid. Robots proberen ons nu zelfs al op Tinder te verleiden. De mens moet zijn unieke plek gaan delen, zo is te zien in het programma We Love Robots op het Imagine Film Festival.

Door Mariska Graveland

Tussen alle schreeuwerige radiocommercials door kon je laatst ineens de sonore stem van Arnon Grunberg horen: "In elk systeem is de mens de zwakste schakel", zegt hij in een reclame voor zijn nieuwste boek. De mens is definitief van zijn voetstuk gevallen als dit sombere inzicht zelfs geschikt wordt bevonden voor een commercial. Nu wankelde de positie van de mens natuurlijk al langer. Ook op het Imagine Film Festival draaien weer legio films die laten zien dat het zelfbeeld van de mens als kroon op de schepping onder vuur ligt.
Je leest dan wel steeds vaker dat we in het Antropoceen leven, het tijdperk van de mens die de planeet inmiddels grondig heeft veranderd, zoals vorige maand nog op een conferentie van Sonic Acts te horen viel of tot eind april op de Utrechtse BAK-tentoonstelling Anthropocene Observatory is te zien. Maar hoe lang duurt onze zegetocht nog? De mens is al op vele manieren uit het centrum van het universum verdreven. Darwin en velen na hem leerden ons dat we dieren zijn zonder aparte status of kwaliteiten — mens te zijn heeft nog nooit zo dierlijk gevoeld als de afgelopen eeuw. De Humanities-studies worden aangevallen omdat ze de mens centraal stellen en daarom geen echte wetenschap zouden zijn, en ook verfrissend radicale filosofen als John Gray maken gehakt van het humanisme en het antropocentrisch denken.
En dan zijn er natuurlijk nog de robots die op de loer liggen en onze hegemonie zouden gaan overnemen. Herkomst en toekomst van de mens worden aan beide kanten afgeknabbeld: het begin- en eindpunt zijn niet in de geschiedenis vast te pinnen, de mens is als soort niet vastomlijnd, maar eeuwig in verandering — het lijkt de evolutie wel. Het Antropoceen zou dus zo maar eens van korte duur kunnen zijn: het post-humane tijdperk staat al in de coulissen zijn kans af te wachten. Ook in veel recente films staan de kwieke robots nog altijd te trappelen om ons qua intelligentie te overtreffen. En ook op emotioneel gebied raken ze steeds meer volgroeid.

Verleidingstrucs
Kijk maar naar wat er laatst gebeurde op het South by Southwest Festival in Austin. Daar bleken festivalbezoekers nietsvermoedend met de robot Ava te hebben gechat op Tinder, terwijl ze dachten dat ze een mens van vlees en bloed aan de haak hadden geslagen. Het bleek een publiciteitsstunt voor de film Ex Machina, maar wel een die aantoont dat de grenzen aan het vervagen zijn.
In Ex Machina is het piketpaaltje voor die grens de legendarische Turing-test, die moet uitmaken of een robot tijdens een gesprek zo normaal overkomt dat hij niet meer van een mens is te onderscheiden. De test is 65 jaar nadat Alan Turing hem verzon vooral een vermakelijk maar gedateerd idee gebleken dat niet echt meer serieus wordt genomen in de wereld van de Artificial Intelligence (AI), omdat hij enkel gericht is op het simuleren van menselijke intelligentie. Want moet een denkende machine eigenlijk wel op een mens gaan lijken, is nu de meest gehoorde vraag, kunnen ze elkaar niet beter aanvullen, elk met hun eigen kwaliteiten?
De robot is namelijk al lang onder ons en heeft ons leven geïnfiltreerd in de vorm van een smartphone.
De Turing-test mag dan in de echte wetenschap hebben afgedaan, de uitstekende sciencefictionfilm Ex Machina, openingsfilm van Imagine, trekt zich daar niets van aan. Het stijlvolle, ideeënrijke debuut van Alex Garland, schrijver en scenarist van Danny Boyle (The Beach, 28 Days Later), neemt de test als serieus uitgangspunt voor het verhaal over een technogoeroe die een slimme medewerker van zijn bedrijf uitnodigt in zijn extreem afgelegen villa om zijn creatie, de sensuele vrouwelijke robot Ava, aan de Turing-test te onderwerpen. En de medewerker gaat daar heel ver in mee, omdat Ava alle verleidingstrucs op hem uitprobeert. Een emotionele robot is natuurlijk een fijn dramatisch gegeven: kun je een robot vertrouwen? Kan hij verlangens hebben, affectie, schaamte en jaloezie voelen, kan hij zich buitengesloten voelen, een wil hebben? Maar de psychologie van de robot staat nog in de kinderschoenen en tekent zich vooralsnog langs grove lijnen af, en heeft nog lang niet de verfijning gevonden die robotliefhebbers zich zouden wensen.

Lichaam
Ex Machina doet een poging om daar enige diepgang aan te geven. Zoals zoveel filmrobots verlangt Ava naar een leven als een echt mens, een leven buiten het lab, zodat ze andere mensen kan observeren. Zo laat de film mooi zien hoe belangrijk het lichaam en de interactie met de omgeving zijn voor ons brein en ons denken, dat zich niet op een eilandje in ons hoofd afspeelt. De belangrijkste taken van onze hersenen zijn waarnemen en het lichaam in beweging zetten.
Cognitie kun je dan ook niet los zien van het lichaam, zoals cognitiewetenschapper Harold Bekkering zegt in het boek Turings tango van wetenschapsjournalist Bennie Mols. De intelligentie van de mens is niet zozeer ontstaan uit abstract, logisch redeneren waarvan de traditionele robotica was uitgegaan, maar door te leren uit de omgang met de fysieke omgeving. De maker van een robot die alleen het IQ van de mens wil evenaren miskent dan ook de rol van het lichaam. Het wachten is op het moment dat elektronica en biologie volkomen in elkaar zijn overgegaan: een Cronenberg-visioen.
Ex Machina neemt alvast een voorschot: het prachtige lichaam van Ava kan naar believen worden afgescheurd en opnieuw worden samengesteld.
Maar Mols maakt ondertussen wel korte metten met de toekomstvisie van de Singulariteit, waarin machines slimmer zijn geworden dan mensen en waarin biologische met niet-biologische intelligentie is versmolten, zoals Ray Kurzweil al jaren voorspelt. "Dat heeft alle trekken van technoreligie. Technoreligie met de Singulariteit als hemel."

Ezel
In twee andere films die op Imagine draaien is er van zo'n samensmelting nog lang geen sprake. In Young Ones moet een man in een kurkdroog Amerika zien te overleven. De robot die hem daarbij helpt is een machine in de vorm van een lastdier, een trouwe ezel. En de echtgenote van deze man draagt weliswaar futuristische protheses maar moet nog wel in haar rolstoel worden geholpen — tot zover de zegeningen van de moderne technologie. Ook in The Signal spelen protheses een rol, maar nu is er wel sprake van een 'perfect integration of human will and alien technology'. In de film denken twee jonge computerexperts een hacker op het spoor te zijn maar stuiten in plaats daarvan op een buitenaards wezen dat hun lichaam confisqueert. Zo wordt de mens in The Signal een robot, en is het verschil opgeheven.
Dat sluit aan bij de ideeën van de altijd wat tegendraadse filosoof Daniel Dennett, die in een interview met Trouw zei dat de mens en de robot helemaal niet zoveel van elkaar verschillen. "Als je per ongeluk je hand in het vuur steekt, trek je die er meteen weer uit. Onze ruggengraat zorgt voor die reflex. Het is niet nodig om daar een bewust beeld van te hebben in ons brein. Dat zou veel te lang duren. Een mens is dus niet wezenlijk anders dan een robot. Er is geen centrale aansturing, en geen centrale observatiepost in ons hoofd — het bewustzijn. We zijn niet meer dan een zootje ervaringen. We zijn een serie kleine robotjes, ieder met een eigen taak, een eigen gevoel. Er is geen superrobot waar al die indrukken samenkomen, of waar een selectie wordt gemaakt."
Dat we onszelf desondanks als een eenheid ervaren, verklaart hij uit de menselijke neiging om altijd overal een verhaal in te zien. "Uit die hele gefragmenteerde wereld maken we voortdurend een verhaal, over de wereld en over onszelf."

The Signal


Natuurlijke vijand
In het verlengde daarvan valt het te begrijpen dat wij robots al snel als menselijk zien, net zoals we een gezicht denken te herkennen in een boomstronk, of een dier in wuivend graan. Alsof we net als onze prehistorische voorouders nog altijd alert moeten zijn op een prooi of een vijand in de bosjes, aangewakkerd door ons patroondenken — iets wat robots nou net weer niet kunnen.
In Ik ben Alice, de recente documentaire over een zorgrobot die als gezelschapsdame succesvol wordt uitgetest op drie bejaarde vrouwen, is te horen dat een robot ook weer niet te veel op een mens moet lijken omdat dit de gebruiker afschrikt. Ook in films loopt het uiterlijk van robots erg uiteen: dan weer zijn ze overduidelijk gefabriceerde machines, dan lijken ze weer als twee druppels water op een mens — het liefst op een onschuldig ogend jongetje zoals in A.I. van Spielberg en Kubrick, of Screamers, naar het korte verhaal Second Variety van Philip K. Dick. In dat sinistere verhaal is het vertrouwen tussen mens en robot tot een nulpunt gedaald. Wat eerst een handig robotwapen leek om de vijand te verslaan, wordt uiteindelijk je grootste vijand — technologie als een vorm van zelfdestructie. De mens heeft immers geen natuurlijke vijand dus creëert hij er zelf maar één.
In de ingetogen, intrigerende film Uncanny, te zien op Imagine, wordt opgemerkt dat robots nu nog vooral in competitie zijn met de mens: ze kunnen beter schaken, tafeltennissen, rekenen. De briljante uitvinder in de film wil een robot maken die onafhankelijk van mensen leeft en nu eens niet de competitie hoeft aan te gaan. In een discussie tijdens het schaken tussen de uitvinder en de robot, die qua uiterlijk niet van een mens te onderscheiden is, zegt een van hen wat volgens hem de mens tot mens maakt: een mens kan zijn doelen gaandeweg herdefiniëren en zijn prioriteiten constant bijstellen. Dat is goed nieuws, want dan kunnen we ook onze vaak zo wantrouwende ideeën over de functie van de robot tussentijds bijstellen. Alles verandert. Niets is in nullen en enen gebeiteld.

Imagine Film Festival van 8 t/m 18 april in EYE, Amsterdam | onder het motto 'Iedere sci-fi fan is een filosoof in de kast' presenteert het festival 'In de Geest van de Robot' met gesprekken over de liefde, angst en eindeloze fascinatie voor robots in film en filosofie | In een lezing gaat prof. Eric Postma in op actuele kwesties die een rol spelen in het debat over robotgebruik, aan de hand van voorbeelden uit de fantastische film | Prof. Anneke Smelik gaat in haar lezing in op onze emotionele band met robots en machines | meer informatie op imaginefilmfestival.nl | lees t.z.t. de recensie van natuurkundige en filosoof Bennie Mols op filmkrant.nl


top
Ex Machina (Imagine Film Festival)

April 2015 #375

Regie
Alex Garland

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


E

E.T. — THE EXTRA TERRESTRIAL
THE EAGLE
EAGLE EYE
THE EAGLE HUNTER'S SON
The Eagle Huntress
Early Summer
EARTH
Earth: een onvergetelijke dag
EAST IS EAST
EAST PALACE, WEST PALACE
Eastern Boys (Robin Campillo over)
EASTERN PLAYS
EASTERN PROMISES
EASY RIDERS, RAGING BULLS
EASY VIRTUE
EAT DRINK MAN WOMAN
EAT PRAY LOVE
Eat Sleep Die
L' EAU FROIDE
ECCENTRICITIES OF A BLONDE-HAIRED GIRL
ECHOES OF WAR
HET ECHTE LEVEN
Een echte Vermeer
L' economie du couple
L' écume des jours
ED GEIN
ED WOOD
Eddie the Eagle
Éden (Bruno Safadi)
Eden (Mia Hansen-Løve)
EDEN (Michael Hoffmann)
EDEN LAKE
THE EDGE
THE EDGE OF DARKNESS
The Edge of Seventeen (Previously Unreleased)
Edge of Tomorrow 3D
EDISON
Edmond (Nina Gantz)
EDMOND (Stuart Gordon)
EDTV
THE EDUKATORS
EDVARD MUNCH
EEN ANDER ZIJN GELUK
EEN DROOMREIS DAKAR — TIMBOEKTOE
EEN MANIER OM THUIS TE KOMEN: UMOJA LIVE
EEN REIS DOOR DE LEEGTE SYDNEY — PERTH
EEN STUKJE BLAUW IN DE LUCHT
EENMAAL GESLAGEN, NOOIT MEER BEWOGEN
EENOOG KONING
DE EENZAAMHEID VAN DE PRIEMGETALLEN
DE EETCLUB
EFFIE BRIEST
LES ÉGARÉS
EGGS
Eggshells
EIGHT LEGGED FREAKS
Eine Minute Dunkel (Dreileben)
DER EINSTEIN DES SEX
Eisenstein in Guanajuato
El Bulli — Cooking in Progress
ELDORADO
ELECTION
ELECTION 1 & 2
ELECTRIC SHADOWS
ELECTROMA
Elefante blanco
ELEGY
ELEGY FROM RUSSIA — SKETCHES FOR SLEEP
THE ELEMENT OF CRIME
ELEMENTAIRE DEELTJES
Elena
ELENI
ELEPHANT
Elephant Song
ELF
ELI, ELI, LEMA, SABACHTANI?
Elias: alle ankers vooruit!
ELIXIR D'ANVERS
ELIZABETH: THE GOLDEN AGE
ELIZABETHTOWN
ELLA ENCHANTED
Elle
ELLE S'APPELLE SABINE
Elle s'en va
ELLEN TEN DAMME — AS I WAS WONDERING WHERE THIS MIXED-UP LITTLE LIFE OF MINE WAS LEADING TO
Elles
ELLING
ELLIS IN GLAMOURLAND
Elser
Elvis & Nixon
Elysium
Emil & Ida van de Hazelhoeve
EMMA
De Emoji Film
THE EMPEROR AND THE ASSASSIN
THE EMPEROR'S WIFE
EMPIRE FALLS
THE EMPIRE STRIKES BACK
L' EMPLOI DU TEMPS
EMPLOYEE OF THE MONTH
EMPORTE-MOI
L' EMPREINTE DE L'ANGE
EMPTIES
En amont du fleuve
EN AVOIR (OU PAS)
EN BEERTJE DAN?
EN HET LEVEN GAAT DOOR
EN LA CIUDAD
EN LA CIUDAD SIN LÍMITES
EN PASSANT
EN PLEIN COEUR
EN SOAP
En waar de sterre bleef stille staan
ENCHANTED
Encierro 3D: Bull Running in Pamplona
ENCOUNTERS AT THE END OF THE WORLD
END OF DAYS
The End of Fear (Barbara Visser over)
THE END OF THE AFFAIR
END OF THE CENTURY
THE END OF THE LINE
The End of the Tour
THE END OF VIOLENCE
End of Watch
Endless Love
ENDURING LOVE
Enemy
ENEMY AT THE GATES
ENEMY OF THE STATE
Une enfance
L' ENFANCE NUE
L' ENFANT
L' ENFANT ENDORMI
Les enfants du paradis
DE ENGEL VAN DOEL
ENGELCHEN
THE ENGLISH PATIENT
THE ENGLISHMAN WHO WENT UP A HILL, BUT CAME DOWN A MOUNTAIN
Engrenages
ENIGMA (Michael Apted)
ENIGMA (Paul Ruven)
ENOUGH
Enough Said
ENRON: THE SMARTEST GUYS IN THE ROOM
ENSEMBLE, C'EST TOUT
ENTER THE VOID
Enthouziasm — symfonia Donbassa
Entourage
ENTRE LAS PIERNAS
ENTRE LES MURS
Epic
EPIC MOVIE
EPISODE 3: 'ENJOY POVERTY'
An Episode in the Life of an Iron Picker
The Equalizer
The Equalizer 2
Equals
EQUILIBRIUM
Er ist wieder da
ERAGON
ERASER
ERASERHEAD
Erbarme Dich
De erfenis (Daan's Inheritance)
ERIN BROCKOVICH
ERMO
Ernest & Célestine
ERNST, BOBBIE EN HET GEHEIM VAN DE MONTA ROSSA
ERNST, BOBBY EN DE GESLEPEN ONIX
EROS
EROTIQUE
Escape Plan
Escape Room
THE ESCAPIST
Escobar
EL ESPINAZO DEL DIABLO/THE DEVIL'S BACKBONE
Essential Killing
ESTÔMAGO
Et maintenant on va où?
UN ÉTÉ À LA GOULETTE
L' ÉTÉ INOUBLIABLE
ETERNAL SUNSHINE OF THE SPOTLESS MIND
L' ÉTERNITÉ ET UN JOUR (MIA ECONIOTITA KE MIA MERA)
ÊTRE ET AVOIR
Etwas besseres als den Tod (Dreileben)
EUREKA
EUROTRIP
EVA PERÓN, THE TRUE STORY
EVAN ALMIGHTY
EVE'S BAYOU
EVEN COWGIRLS GET THE BLUES
EVENING
THE EVENING STAR
EVENING'S CIVIL TWILIGHT IN EMPIRES OF TIN
The Event (Sergei Loznitsa)
THE EVENT (Thom Fitzgerald)
EVENT HORIZON
EVER AFTER: A CINDERELLA STORY
Everest
EVERLASTING MOMENTS
EVERY STEWARDESS GOES TO HEAVEN
Everybody Wants Some!!
Everyday
EVERYDAY GOD KISSES US ON THE MOUTH
EVERYONE SAYS I LOVE YOU
EVERYTHING IS ILLUMINATED
Everything Will Be Fine
Everything, Everything
Evet, I Do!
Evil Dead
EVIL WOMAN
EVITA
EVOLUTION
Évolution
EX DRUMMER
Ex Machina (Imagine Film Festival)
Ex Press
EXAM
EXILED
EXILS
EXISTENZ
EXIT (EXI+)
EXIT THROUGH THE GIFT SHOP
EXIT WOUNDS
Exodus: Gods and Kings
THE EXORCIST
EXORCIST: THE BEGINNING
EXORCIST: THE ORIGINAL PREQUEL
EXOTICA
EXPEDITIE BERENKLAUW
EXPEDITIE DOOR DE GOBI-WOESTIJN
EXPEDITIE DOOR NIEUW-GUINEA
EXPEDITIE NAAR DE ZUIDPOOL
THE EXPENDABLES
The Expendables 2
Expendables 3
DAS EXPERIMENT
Experimenter
EXTRAÑO
EXTREME JUSTICE
EXTREME MEASURES
Extremely Loud & Incredibly Close
THE EYE (Danny & Oxide Pang)
THE EYE (David Moreau, Xavier Palud)
THE EYE 2 (Danny & Oxide Pang)
EYE FOR AN EYE
Eye in the Sky
EYE OF THE BEHOLDER
The Eyes of My Mother
EYES WIDE OPEN
EYES WIDE SHUT
Jean Epstein-box