Dogman
BlacKkKlansman
3 Faces
Plaire, aimer et courir vite
Laurie Anderson over Chalkroom
Andie MacDowell als de opportunistische echtgenote in The end of violence Wim Wenders: Tegen de boodschap dat geweld sjiek en grappig is

THE END OF VIOLENCE

Verenigde Staten, 1997 | Wim Wenders
Gelukkig. Wim Wenders geeft toe dat de titel van zijn laatste film enigszins ironisch is bedoeld. Hij heeft niet de pretentie dat The end of violence een einde zal maken aan filmgeweld. Wel hoopt hij dat titel en film zullen aansporen om over dergelijk geweld na te denken. En zo leverde Wenders vorig jaar in Cannes, tegelijk met Michael Haneke en diens Funny games, zijn bijdrage aan het debat over filmgeweld. In tegenstelling tot Funny games is The end of violence echter een aangename film met een schimmige boodschap. Wenders: "Geweld is altijd verleidelijk."

Ook al ziet de film er beslist niet uit als zodanig, The end of violence is een tussendoortje. In afwachting van meer duidelijkheid over The billion dollar hotel, een ambitieus science fiction-project waar Wenders samen met scenarioschrijver Nicholas Klein en zanger Bono mee bezig is, besloten Wenders en Klein hun ideeën alvast op een andere film los te laten. Het plan ontstond in juli 1996, de opnamen begonnen in september en in mei vorig jaar ging The end of violence in première. Een vluggertje dus, gemaakt voor het bescheiden budget van vijf miljoen dollar. Uiterlijk is van deze produktie-omstandigheden niets te zien: het brede Cinemascope-formaat en de kleurrijke fotografie van commercial en videoclip-cameraman Pascal Rabaud, geïnspireerd door de schilderijen van Edward Hopper, geven de film een uiterst gelikt en Amerikaans aanzien.
De korte produktietijd wreekt zich wel op inhoudelijk vlak. Het scenario van The end of violence is ondoordacht en wappert alle kanten op. Twee mannen staan centraal. Filmproducent Mike Max (Bill Pullman), rijk geworden dankzij de exploitatie van geweld, wordt ontvoerd, weet te ontsnappen en gaat incognito op zoek naar loutering. Wetenschapper Ray Bering (Gabriel Byrne) installeert een alomvattend surveillance-systeem voor een geheimzinnige overheidsinstantie. Dankzij permanente camera-bewaking van heel Los Angeles zou geweld moeten worden uitgebannen, maar Berings satelliet-techniek faalt bij het registreren van het geweld rond de ontvoering van Max. Verder treden op: een opportunistische echtgenote, een zelfingenomen rapzanger, een integere stuntvrouw, een Mexicaanse tuinman, een Salvodoraanse vluchtelinge, een revolutionaire dichteres en nog een handvol 'men in black'. Inderdaad, voldoende personages om alle kanten op te kunnen wapperen.

Symbiotische relatie
Niet alleen in zijn recente films, ook in werkelijkheid poseert Wenders graag als een profeet die het grote gebaar niet schuwt. In dit geval spreekt de profeet in een hoekje van het strandpaviljoen, aansluitend op de matige ontvangst in Cannes. Hoewel er sprake is van een opnieuw gemonteerde versie sinds deze première, is de lengte van de film die nu wordt uitgebracht gelijk aan de originele versie.
Meest opmerkelijk aan The end of violence is dat, in weerwil van de titel en de publiciteit, het gevaar van anonieme observatie door de overheid een belangrijker thema lijkt dan geweld. Zo bezien heeft de film meer gemeen met paranoia-thrillers uit de jaren zeventig dan met hedendaagse 'ideeënfilms'. "Het Big Brother-motief is natuurlijk niet nieuw, veel films gebruiken het als thema. Maar het is een sterk concept en een belangrijk idee. Door de techniek lijkt het misschien alsof mijn film zich in een onbekende toekomst afspeelt, maar alle gebruikte technologie bestaat al. De satellieten die werden gebruikt voor het observeren van militaire operaties in de Golfoorlog kunnen net zo goed worden ingezet om stedelijke gebieden te observeren." Toch is het niet Big Brother an sich waar Wenders zich zorgen over maakt. "Wat ik wil zeggen is dat een toename van observatie en surveillance eerder zal leiden tot toename dan afname van geweld."
En dat brengt ons bij Wenders' stokpaardje, naar eigen zeggen de reden om The end of violence te maken: bezorgdheid over toename van geweld in films. "Geweld is een paradoxaal fenomeen. Als filmmaker heb je er onvermijdelijk mee te maken en je weet hoe verleidelijk en aantrekkelijk het is. Film en geweld hebben een symbiotische relatie en daar is op zich niets mis mee. Sommige klassiekers uit de filmgeschiedenis, van Kurosawa of Scorsese, gaan over geweld en die gaan er zeer competent mee om. Sinds een jaar of vier is geweld echter niet langer het onderwerp van een film, maar het materiaal waar de film uit bestaat en dat is een essentieel verschil. Geweld is een vanzelfsprekend ingrediënt geworden, als slagroom op een taart. Het is alsof je geen taart meer kunt krijgen zonder slagroom er op, ook al heeft die taart het helemaal niet nodig. Wij wilden een film maken die moet aanzetten tot reflectie op het gebruik van geweld in films, in de meest brede zin en zonder veroordelend te zijn."

Ontvankelijk publiek
"Het verschil ligt besloten in de intentie van de filmmaker. Het gaat er om dat je als filmmaker een verlangen voelt om maatschappelijke verschijnselen, hoe gruwelijk ze soms ook zijn, te begrijpen en te verklaren. Ik vind het kwalijk als je geweld gebruikt als mechanisch ingrediënt om je film mee te verkopen, en er eigenlijk helemaal niet in geïnteressserd bent. Zolang je als filmmaker oprecht geïnteresseerd bent, en dat kan zowel de positie van het slachtoffer als de dader betreffen, is het ook voor de kijker interessant. Maar als je geweld als exploitatie gebruikt, laat je het publiek geen keuze. Natuurlijk zijn er gewelddadiger tijden geweest dan vandaag. Maar nooit eerder werden we zo blootgesteld aan het idee dat geweld sjiek en grappig zou zijn, nooit eerder was dat zo'n openbare boodschap. Ik ben bang dat het publiek ontvankelijk is voor die boodschap en ik geloof dat beelden uiteindelijk een klimaat creëeren waarin je moet leven."
Curieus genoeg biedt The end of violence nauwelijks ondersteuning voor deze ideeën. Hoewel zijn werk veel minder extreem van aard is, valt Wenders in dezelfde valkuil als Oliver Stone met diens Natural born killers: te aantrekkelijk geweld in een statement tegen geweld. The end of violence kan moeilijk worden getypeerd als een gewelddadige film, maar toch zeker als smakelijke thriller met een toefje geweld als vanzelfsprekend ingrediënt. Was het niet logischer geweest om het geweld onaangenaam te maken, zoals Michael Haneke dat bijvoorbeeld doet? "Geweld is altijd verleidelijk, zelfs als je het op een lelijke manier laat zien. Je kunt geen afstand nemen van hetgeen je laat zien, er is geen andere manier. Elke film over oorlog is een verering van oorlog en elke film over geweld gebruikt geweld. Oliver Stone en Martin Scorsese gebruiken geweld op een heel verschillende manier. Scorsese heeft het schitterend gedaan, Taxi driver is voor mij nog steeds de belangrijkste film over dit onderwerp. Geweld is daar het onderwerp van de film, niet de taal. Als je aan die voorwaarde voldoet, kun je geweld zonder meer gebruiken."

Bondgenootschappen
Als voorzitter van de European Film Academy toonde Wenders zich in de eerste helft van de jaren negentig een warm pleitbezorger van de Europese film. Het lijkt ironisch dat juist hij een uitgesproken Amerikaanse film maakt, niet alleen in produktioneel opzicht maar ook qua inhoud en stijl. "Een paar jaar geleden was de situatie nog zeer gepolariseerd, om de Europese film te verdedigen moest je wel stelling nemen tegen de Amerikaanse film. Niemand heeft echter voorzien dat de studio's zichzelf om zeep zouden helpen en dat de situatie zo snel zou wijzigen. Hollywood bevindt zich met peperdure formulefilms op een doodlopende weg en heeft onverwacht sterke concurrentie gekregen. De produktiewijze die van nature Europees is en in Amerika independent wordt genoemd heeft binnen een paar jaar tijd veel terrein gewonnen. Ten tijde van Paris Texas heette dat nog guerilla filmmaken en konden we overal worden weggestuurd. Nu draait iedereen op die manier. Er zijn wereldwijd bondgenootschappen gesloten tussen voorheen ondenkbare partners die op deze goedkope, flexibele manier films willen maken. Het is verbluffend hoe snel dat de afgelopen twee jaar is gegaan. Amerikaanse regisseurs maken nu films op een zeer Europese manier."
"De Europese film kan alleen maar profiteren van deze ontwikkeling. Dit is een zeer spannnende fase voor het filmmaken, nu is de kans voor de onafhankelijke film om ten aanzien van produktie veel terrein te veroveren. Voorwaarde is dat we gaan werken met nieuwe bondgenoten en dat de onafhankelijke producenten niet worden opgeslokt door de studio's, iets dat al teveel is gebeurd. Dat is de beste manier om de onafhankelijke film weer snel in het gareel te krijgen. Het recente succes van de Duitse film is fenomenaal, daar had mijn generatie nooit van durven dromen. Zeker, het gaat om slappe komedies die niet aan het buitenland kunnen worden verkocht. Maar wellicht maken zij de weg vrij voor betere Duitse films. Interessant is dat Amerikaanse distributeurs niet alleen de komedies uitbrengen, maar ook 'moeilijke' films als Der Todmacher. Lokale afdelingen hoeven geen toestemming te vragen van het Amerikaanse hoofdkwartier om Europese films uit te brengen en daar maken ze gebruik van. Deze beginnende samenwerking is veel beter dan de confronterende koers die een tijdje geleden in zwang was."
Als vertegenwoordiger van de oude wereld woont Wenders met ambivalente gevoelens in Los Angeles. "Het voelt als een jetlag van een paar jaar. Als ik terugkom in Berlijn realiseer ik me dat bepaalde gedragspatronen die nu normaal zijn in Los Angeles vermoedelijk over een paar jaar in Europa zullen worden overgenomen. Los Angeles is een soort laboratorium waar alles wordt uitgetest, dat is interessant. Met andere aspecten van de Amerikaanse cultuur, zoals de verheerlijking van oppervlakkigheid en de consumptiedrift, heb ik nog steeds veel moeite. Ik vermoed dat Amerikaanse recensenten niet goed zullen reageren op The end of violence. Een Duitser die zich op hun terrein beweegt en commentaar levert op een fenomeen dat de Amerikaanse film beheerst, daar houden ze niet van. Wat weet ik immers van LA? Zelfs bij Paris Texas zeiden ze dat al: waarom komen die Europeanen hierheen om ons Amerikaanse familiewaarden te laten zien. Ze denken dat wij daar niets vanaf weten."

Stervende filmmaker
Al drie keer eerder speelde de legendarische filmmaker Samuel Fuller (1912-1997) in een Wenders-film: Der Amerikanische Freund, Hammett en Der Stand der Dinge. Zijn optreden in The end of violence, getekend door de beroerte die hem kort voor de opnamen trof, zal door de een als aandoenlijk en door de ander als pijnlijk worden ervaren. "Pas in de laatste week van de opnamen hebben we Sam gevraagd, we vonden dat het personage van Gabriel Byrne een relatie nodig had. Sam als vader is heel toepasselijk omdat hij in zekere zin ook de vader is van dit onderwerp. Hij vond het prachtig om mee te doen, je hoefde hem nooit twee keer te vragen." Het verschijnsel stervende filmmaker is Wenders niet onbekend. In Nick's movie — Lightning over water nam hij afscheid van Nicholas Ray, drie jaar geleden werkte hij met Michelangelo Antonioni aan Beyond the clouds. Van een 'geschenk' aan een generatie die Antonioni niet heeft gekend was in dat laatste geval geen sprake. "Michelangelo heeft de film gegeven, niet ik. Ik heb alleen maar geholpen om het te laten gebeuren, ik was er vooral om verzekeringsredenen. Hij maakt nu een film met Atom Egoyan en ik hoop van harte dat het ze lukt."
Met zijn laatste films Untill the end of the world, Faraway so close! en Lisbon story toonde Wenders zich eerder een cultuurpessimist dan een filmmaker. De maker van deze cerebrale verhandelingen en verkenningen van het medium leek nog maar weinig lol te beleven aan het vak. Alsof hij alleen nog maar boven het medium kon gaan staan in plaats van er middenin. Alsof hij de illustratie van zijn wijsheden als een noodzakelijk kwaad beschouwde. Ook al is The end of violence niet geslaagd, het is wel de eerste film sinds Der Himmel über Berlin waarin Wenders weer laat zien dat hij van film houdt. Wie de oppervlakkige benadering van het thema voor lief neemt, voelt iets van de oude Wenders: de muziek van Ry Cooder herinnert aan Paris Texas, de trage suspense aan Der Amerikanische Freund. En misschien komt de oude Wenders wel weer terug. "Het klopt dat ik de afgelopen paar jaar meer politicus ben geweest dan filmmaker. Ik ben veel naar conferenties geweest, heb veel les gegeven en mijn vak nauwelijks uitgeoefend. Ik ben nu gestopt met al die andere functies. Ik wil weer films gaan maken, twee of drie na elkaar en zonder andere dingen ernaast."

Mark Duursma



top
THE END OF VIOLENCE

Maart 1998 #187

Produktie
Deepak Nayar
Wim Wenders
Nicholas Klein
Regie
Wim Wenders
Scenario
Nicholas Klein
Camera
Pascal Rabaud
Geluid
Jim Stuebe
Montage
Peter Przygodda
Muziek
Ry Cooder
Met
Bill Pullman
Gabriel Byrne
Andie MacDowell
Tracy Lind

Kleur, 122 minuten

Distributie
RCV Film Distribution
Te zien
vanaf 19 maart

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


E

E.T. — THE EXTRA TERRESTRIAL
THE EAGLE
EAGLE EYE
THE EAGLE HUNTER'S SON
The Eagle Huntress
Early Summer
EARTH
Earth: een onvergetelijke dag
EAST IS EAST
EAST PALACE, WEST PALACE
Eastern Boys (Robin Campillo over)
EASTERN PLAYS
EASTERN PROMISES
EASY RIDERS, RAGING BULLS
EASY VIRTUE
EAT DRINK MAN WOMAN
EAT PRAY LOVE
Eat Sleep Die
L' EAU FROIDE
ECCENTRICITIES OF A BLONDE-HAIRED GIRL
ECHOES OF WAR
HET ECHTE LEVEN
Een echte Vermeer
L' economie du couple
L' écume des jours
ED GEIN
ED WOOD
Eddie the Eagle
Éden (Bruno Safadi)
Eden (Mia Hansen-Løve)
EDEN (Michael Hoffmann)
EDEN LAKE
THE EDGE
THE EDGE OF DARKNESS
The Edge of Seventeen (Previously Unreleased)
Edge of Tomorrow 3D
EDISON
Edmond (Nina Gantz)
EDMOND (Stuart Gordon)
EDTV
THE EDUKATORS
EDVARD MUNCH
EEN ANDER ZIJN GELUK
EEN DROOMREIS DAKAR — TIMBOEKTOE
EEN MANIER OM THUIS TE KOMEN: UMOJA LIVE
EEN REIS DOOR DE LEEGTE SYDNEY — PERTH
EEN STUKJE BLAUW IN DE LUCHT
EENMAAL GESLAGEN, NOOIT MEER BEWOGEN
EENOOG KONING
DE EENZAAMHEID VAN DE PRIEMGETALLEN
DE EETCLUB
EFFIE BRIEST
LES ÉGARÉS
EGGS
Eggshells
EIGHT LEGGED FREAKS
Eine Minute Dunkel (Dreileben)
DER EINSTEIN DES SEX
Eisenstein in Guanajuato
El Bulli — Cooking in Progress
ELDORADO
ELECTION
ELECTION 1 & 2
ELECTRIC SHADOWS
ELECTROMA
Elefante blanco
ELEGY
ELEGY FROM RUSSIA — SKETCHES FOR SLEEP
THE ELEMENT OF CRIME
ELEMENTAIRE DEELTJES
Elena
ELENI
ELEPHANT
Elephant Song
ELF
ELI, ELI, LEMA, SABACHTANI?
Elias: alle ankers vooruit!
ELIXIR D'ANVERS
ELIZABETH: THE GOLDEN AGE
ELIZABETHTOWN
ELLA ENCHANTED
Elle
ELLE S'APPELLE SABINE
Elle s'en va
ELLEN TEN DAMME — AS I WAS WONDERING WHERE THIS MIXED-UP LITTLE LIFE OF MINE WAS LEADING TO
Elles
ELLING
ELLIS IN GLAMOURLAND
Elser
Elvis & Nixon
Elysium
Emil & Ida van de Hazelhoeve
EMMA
De Emoji Film
THE EMPEROR AND THE ASSASSIN
THE EMPEROR'S WIFE
EMPIRE FALLS
THE EMPIRE STRIKES BACK
L' EMPLOI DU TEMPS
EMPLOYEE OF THE MONTH
EMPORTE-MOI
L' EMPREINTE DE L'ANGE
EMPTIES
En amont du fleuve
EN AVOIR (OU PAS)
EN BEERTJE DAN?
EN HET LEVEN GAAT DOOR
EN LA CIUDAD
EN LA CIUDAD SIN LÍMITES
EN PASSANT
EN PLEIN COEUR
EN SOAP
En waar de sterre bleef stille staan
ENCHANTED
Encierro 3D: Bull Running in Pamplona
ENCOUNTERS AT THE END OF THE WORLD
END OF DAYS
The End of Fear (Barbara Visser over)
THE END OF THE AFFAIR
END OF THE CENTURY
THE END OF THE LINE
The End of the Tour
THE END OF VIOLENCE
End of Watch
Endless Love
ENDURING LOVE
Enemy
ENEMY AT THE GATES
ENEMY OF THE STATE
Une enfance
L' ENFANCE NUE
L' ENFANT
L' ENFANT ENDORMI
Les enfants du paradis
DE ENGEL VAN DOEL
ENGELCHEN
THE ENGLISH PATIENT
THE ENGLISHMAN WHO WENT UP A HILL, BUT CAME DOWN A MOUNTAIN
Engrenages
ENIGMA (Michael Apted)
ENIGMA (Paul Ruven)
ENOUGH
Enough Said
ENRON: THE SMARTEST GUYS IN THE ROOM
ENSEMBLE, C'EST TOUT
ENTER THE VOID
Enthouziasm — symfonia Donbassa
Entourage
ENTRE LAS PIERNAS
ENTRE LES MURS
Epic
EPIC MOVIE
EPISODE 3: 'ENJOY POVERTY'
An Episode in the Life of an Iron Picker
The Equalizer
The Equalizer 2
Equals
EQUILIBRIUM
Er ist wieder da
ERAGON
ERASER
ERASERHEAD
Erbarme Dich
De erfenis (Daan's Inheritance)
ERIN BROCKOVICH
ERMO
Ernest & Célestine
ERNST, BOBBIE EN HET GEHEIM VAN DE MONTA ROSSA
ERNST, BOBBY EN DE GESLEPEN ONIX
EROS
EROTIQUE
Escape Plan
Escape Room
THE ESCAPIST
Escobar
EL ESPINAZO DEL DIABLO/THE DEVIL'S BACKBONE
Essential Killing
ESTÔMAGO
Et maintenant on va où?
UN ÉTÉ À LA GOULETTE
L' ÉTÉ INOUBLIABLE
ETERNAL SUNSHINE OF THE SPOTLESS MIND
L' ÉTERNITÉ ET UN JOUR (MIA ECONIOTITA KE MIA MERA)
ÊTRE ET AVOIR
Etwas besseres als den Tod (Dreileben)
EUREKA
EUROTRIP
EVA PERÓN, THE TRUE STORY
EVAN ALMIGHTY
EVE'S BAYOU
EVEN COWGIRLS GET THE BLUES
EVENING
THE EVENING STAR
EVENING'S CIVIL TWILIGHT IN EMPIRES OF TIN
The Event (Sergei Loznitsa)
THE EVENT (Thom Fitzgerald)
EVENT HORIZON
EVER AFTER: A CINDERELLA STORY
Everest
EVERLASTING MOMENTS
EVERY STEWARDESS GOES TO HEAVEN
Everybody Wants Some!!
Everyday
EVERYDAY GOD KISSES US ON THE MOUTH
EVERYONE SAYS I LOVE YOU
EVERYTHING IS ILLUMINATED
Everything Will Be Fine
Everything, Everything
Evet, I Do!
Evil Dead
EVIL WOMAN
EVITA
EVOLUTION
Évolution
EX DRUMMER
Ex Machina (Imagine Film Festival)
Ex Press
EXAM
EXILED
EXILS
EXISTENZ
EXIT (EXI+)
EXIT THROUGH THE GIFT SHOP
EXIT WOUNDS
Exodus: Gods and Kings
THE EXORCIST
EXORCIST: THE BEGINNING
EXORCIST: THE ORIGINAL PREQUEL
EXOTICA
EXPEDITIE BERENKLAUW
EXPEDITIE DOOR DE GOBI-WOESTIJN
EXPEDITIE DOOR NIEUW-GUINEA
EXPEDITIE NAAR DE ZUIDPOOL
THE EXPENDABLES
The Expendables 2
Expendables 3
DAS EXPERIMENT
Experimenter
EXTRAÑO
EXTREME JUSTICE
EXTREME MEASURES
Extremely Loud & Incredibly Close
THE EYE (Danny & Oxide Pang)
THE EYE (David Moreau, Xavier Palud)
THE EYE 2 (Danny & Oxide Pang)
EYE FOR AN EYE
Eye in the Sky
EYE OF THE BEHOLDER
The Eyes of My Mother
EYES WIDE OPEN
EYES WIDE SHUT
Jean Epstein-box