Dogman
BlacKkKlansman
3 Faces
Plaire, aimer et courir vite
Laurie Anderson over Chalkroom
Atom Egoyan: Ik ben een compositie van mijn personages

EXOTICA

Canada, 1994 | Atom Egoyan
Nederland mag dan een kil land zijn, sommige filmmakers kunnen hier altijd rekenen op een warm onthaal. De in Egypte geboren, maar vanaf zijn derde levensjaar in Canada opgegroeide Atom Egoyan is er een van. Dat is opmerkelijk want het werk van Egoyan blinkt niet uit door toegankelijkheid. Zijn films, met als laatste Exotica, spelen zich af in een gefragmenteerde wereld, die wordt bevolkt door personages die wanhopig greep proberen te krijgen op hun verleden en heden. Egoyan als vertolker van het postmoderne levensgevoel? "Vroeger was het leven gebaseerd op gemeenschappelijke ervaringen, maar die basis is weggevallen. Nu zit iedereen opgesloten in zijn privésfeer."

De liefde tussen Nederland en Atom Egoyan is wederzijds. Egoyan, die uiterlijk — donker haar, bril met zwaar montuur — doet denken aan de Wim Wenders van vijftien jaar geleden, roemt het Nederlandse tolerante culturele klimaat. En hij is nieuwsgierig naar Nederlandse filmprestaties. Hij informeert naar Theo van Gogh, die hem tijdens zijn vorige bezoek op het Filmfestival Rotterdam in een publieksinterview het vuur aan de schenen legde. (Lachend) "Ik was hier toen met The adjuster, een film die hij helemaal niets vond en dat stak hij niet onder stoelen of banken. Maar ik mag hem wel. Ik heb gehoord dat hij een uitstekende film heeft gemaakt over telefoonseks, die wil ik graag zien. Hoe is het trouwens met hem? Heeft hij nog steeds dezelfde vriendin?" Interviewers zijn soms gedwongen veel uit te leggen. Ook over filmmaker Ian Kerkhof, die hij een paar dagen eerder ontmoette, wil hij meer weten. "Hij heeft mij tapes meegegeven, onder andere iets over seriemoordenaars, ik heb het nog niet bekeken, maar wat voor werk is het?" Het is geen obligate belangstelling van Egoyan, want zowel Kerkhof in Ten monologues from the lives of the serial killers als Van Gogh in 06 delen Egoyans belangstelling voor de invloed van de media, en ander technologisch vernuft, op het doen en laten van mensen.

Hyperbewustzijn
Egoyan is in Nederland ter promotie van Exotica. Ook in deze film gaat het zoals in alle films van Egoyan over kijken en bekeken worden. De plaats van handeling is een nachtclub waar mannen voor vijf dollar een meisje kunnen krijgen, dat voor hun tafeltje een erotische dans en striptease act opvoert. 'Tabledancing' heet deze verleidingskunst. Kijken mag, aanraken niet. In deze geritualiseerde, aan strikte regels gebonden erotische wereld, gaat het mis als de hoofdpersoon de verleiding niet kan weerstaan en de ongeschreven wetten overschrijdt. De film onthult vervolgens heel fraai op thrillerachtige wijze waarom de personages zich gedragen zoals zij zich gedragen. Langzaam krijgen we inzicht in hun geheime agenda's. Egoyan: "De personages in mijn films neigen ernaar hun leven overgecompliceerd te maken, zij wentelen zich in hun pijn en koesteren het met een soort melancholie. Zij lijden aan een hyperbewustzijn, waardoor zij zich voortdurend bewust zijn van hun handelen. Dat maakt het leven voor hen tot een moeizame tocht."
Volgens Egoyan staan zijn personages met hun problemen wel model voor de moderne 'condition humaine', die hij laat beginnen met de ontdekking van het onderbewuste. "Sinds die tijd zijn wij ons ervan bewust dat er zich in de mens veel in het geheim afspeelt. We beseffen dat onze persoonlijkheid niet een mooi geheel is, maar uiteenvalt in tegenstrijdige onderdelen. Ik vind dat als filmmaker fascinerend, omdat het mij uitdaagt beelden te vinden die recht doen aan deze kennis."
Maar het is niet alleen het onderbewustzijn dat Egoyan fascineert. Minstens zo intrigerend vindt hij de spanning tussen het openbare en het privéleven. In Exotica weet hij uitstekend te manipuleren met deze begrippen. "'Tabledancing' lijkt een particuliere aangelegenheid — een meisje treedt op voor jou alleen — maar het speelt zich wel af in een ruimte met meer mannen. Daardoor krijgt deze activiteit een soort tribaal karakter, waardoor de begrippen openbaar en privé niet goed toepasbaar zijn." Ook deze verwarring is volgens Egoyan kenmerkend voor het moderne, individueel gerichte tijdsgewricht. Hij illustreert dat met de ontwikkeling bij de televisie: "In de begintijd keek iedereen noodgedwongen naar dezelfde programma's, waarover de volgende dag op school of op het werk gepraat werd. Nu iedereen uit zo'n vijftig kanalen kan kiezen, delen we deze gemeenschappelijke ervaring niet meer." Of dat erg is? "Het heeft ons bang gemaakt voor elkaar. We zijn bang om nieuwsgierig te zijn, omdat we niet weten wat we in anderen aan zullen treffen."

Gekuch
Alle films van Egoyan zijn gebaseerd op de gedachte dat het woord in onze cultuur is ingeruild voor het beeld. Volgens Egoyan zorgt dat voor nieuwe problemen in de omgang met elkaar. Wat is er mis met beelden? Egoyan, resoluut: "Hun verleidelijkheid. De suggestie die van het beeld uitgaat is dat het voor zichzelf spreekt, dat je geen context nodig hebt om het te begrijpen. Dat is een truc die onze geest met ons uithaalt, want in werkelijkheid krijgen beelden hun werkelijke betekenis in hun onderlinge samenhang. Het vreemde is dat wij dat met beelden altijd vergeten. Met woorden gaan wij heel anders om, daar zijn wij veel meer op onze hoede. Tegen beelden wapenen we ons niet."
De personages in Egoyans films hebben een bijna magisch geloof in de kracht van beelden. Vaak treden zij de wereld tegemoet met een fototoestel of een videocamera. Volgens Egoyan komen zij daardoor niet dichter bij de werkelijkheid, maar trekken zij juist een muur op. "Omdat onze ervaringen zo verwarrend en mysterieus zijn, zijn technologieën die ons het idee geven dat ze bemiddelend optreden, aanlokkelijk. Zij beloven ons een demystificatie van het leven, maar in werkelijkheid houden ze ons op afstand." Als voorbeeld noemt hij de populariteit van de videocamera. "Wij weten dat films geen authentieke ervaringen kunnen vervangen, maar toch willen velen belangrijke gebeurtenissen in hun leven op video vastleggen. Wij zijn voortdurend op jacht naar 'artefacten', documenten die als bewijsstukken moeten dienen dat we werkelijk iets hebben beleefd. Het is nu misschien zelfs al zo ver, dat wij anticiperen op de gedachte dat onze kinderen later mogelijk verwachten tapes met opnames van hun geboorte en andere belangrijke gebeurtenissen aan te treffen. En welke ouder wil er nu zijn kinderen teleurstellen?"
Egoyan werd veertien maanden geleden zelf vader, is hij ook gevallen voor deze verleiding? Even is het stil, dan bloost hij lichtelijk, gevolgd door enig gekuch. "Ik maak opnames ook mijn kind, maar ik probeer, eh, ik bedoel, ja ik tape mijn kind ook, het klinkt misschien verrassend, omdat ik zo mijn twijfels over homevideo's uitspreek, maar voor mij is het opgroeien van mijn kind, eh, eh, te buitengewoon om niet vast te leggen." En na enig zwijgen: "Misschien schuilt er in mij veel hypocrisie, maar ik kan het niet helpen, ik voel het als een impuls, die ik niet wil tegengaan. Ik ben ook het produkt van de visuele cultuur, die ik bekritiseer. Ik leef niet in hogere sferen dan andere mensen."

Duistere visie
Nu Egoyan toch bezig is met het doen van confessies, wil hij nog wel een bekentenis doen. Nooit meer zal hij zoals in Exotica gebruik maken van de zwangerschap van zijn vrouw, de actrice Arsinee Khanjian. In Exotica gebruikt Egoyan haar zwangerschap om de tegenstelling te benadrukken tussen de-vrouw-als-seksobject en de vrouw-als-aanstaande-moeder. Egoyan: "Ik voel mij er nu ongemakkelijk onder dat ik dat heb gedaan. Het is niet alleen ongebruikelijk om zoiets te doen, bijna altijd is het ook pervers. Waarom ik het deed? Ik begreep toen nog niet goed wat zwangerschap betekende. Nu weet ik dat het voor een vrouw ook een periode vol onzekerheid is. Voor mijn vrouw was het geen prettige ervaring om tussen allemaal schitterende vrouwenlichamen te moeten rondlopen." Timide voegt hij eraan toe: "De produktieperiode van Exotica was geen goede tijd in mijn leven. Het was een moeilijke film om te maken, omdat hij zo'n duistere visie eiste. Dat had zijn neerslag had op alle betrokkenen. Daardoor was de sfeer op de set nogal drukkend.
Egoyans ontboezemingen maken duidelijk dat, in tegenstelling tot wat velen denken, zijn films niet uitsluitend rationele gedachtenconstructies zijn. Egoyan: "Ik baseer mijn werk op een emotionele impuls, al lijkt het nog zo steriel, het heeft een emotionele resonantie." Ook heeft hij een boodschap met zijn films, al wil hij nadrukkelijk geen moralist worden genoemd. Maar toch: "Ik vind dat we ons bewust moeten zijn van de kracht van beelden en moeten nadenken over onze relatie daarmee. Het is naïef om te zeggen: 'Beelden zijn fundamenteel verkeerd' of 'Beelden werken verrijkend op ons leven'. Het is onrealistisch om te denken dat wij een keuze hebben. Onze levens zijn zo verstrengeld geraakt met beelden, dat wij geen keuze meer hebben. Het beste dat we kunnen doen, is ons daarvan bewust zijn en wantrouwend staan tegenover beelden."
Spreekt hier een postmodernist? Egoyan: "Dat begip is nu een leeg woord geworden, maar oorspronkelijk betekende het wel iets. Ik verstond er het bewustzijnsproces onder dat leidde tot een deconstructie van de werkelijkheid, maar nu is het een loos woord." De gefragmenteerde werkelijkheid en de verdeelde persoonlijkheid, Egoyan hoeft er niet ver voor te zoeken: "Ik ben een compositie van mijn personages."

Jos van der Burg



top
EXOTICA

December 1994 #151

Produktie
Camelia Frieberg
Regie en scenario
Atom Egoyan
Camera
Paul Sarossy
Geluid
Paul Shikata
Montage
Susan S. Hipton
Muziek
Mychael Danna
Met
Bruce Greenwood
Mia Kirshner
Elia Koteas
Arsinee Khanjian
Don McKellar

Kleur, 104 minuten

Distributie
Hungry Eye Pictures
Te zien
vanaf 24 november

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


E

E.T. — THE EXTRA TERRESTRIAL
THE EAGLE
EAGLE EYE
THE EAGLE HUNTER'S SON
The Eagle Huntress
Early Summer
EARTH
Earth: een onvergetelijke dag
EAST IS EAST
EAST PALACE, WEST PALACE
Eastern Boys (Robin Campillo over)
EASTERN PLAYS
EASTERN PROMISES
EASY RIDERS, RAGING BULLS
EASY VIRTUE
EAT DRINK MAN WOMAN
EAT PRAY LOVE
Eat Sleep Die
L' EAU FROIDE
ECCENTRICITIES OF A BLONDE-HAIRED GIRL
ECHOES OF WAR
HET ECHTE LEVEN
Een echte Vermeer
L' economie du couple
L' écume des jours
ED GEIN
ED WOOD
Eddie the Eagle
Éden (Bruno Safadi)
Eden (Mia Hansen-Løve)
EDEN (Michael Hoffmann)
EDEN LAKE
THE EDGE
THE EDGE OF DARKNESS
The Edge of Seventeen (Previously Unreleased)
Edge of Tomorrow 3D
EDISON
Edmond (Nina Gantz)
EDMOND (Stuart Gordon)
EDTV
THE EDUKATORS
EDVARD MUNCH
EEN ANDER ZIJN GELUK
EEN DROOMREIS DAKAR — TIMBOEKTOE
EEN MANIER OM THUIS TE KOMEN: UMOJA LIVE
EEN REIS DOOR DE LEEGTE SYDNEY — PERTH
EEN STUKJE BLAUW IN DE LUCHT
EENMAAL GESLAGEN, NOOIT MEER BEWOGEN
EENOOG KONING
DE EENZAAMHEID VAN DE PRIEMGETALLEN
DE EETCLUB
EFFIE BRIEST
LES ÉGARÉS
EGGS
Eggshells
EIGHT LEGGED FREAKS
Eine Minute Dunkel (Dreileben)
DER EINSTEIN DES SEX
Eisenstein in Guanajuato
El Bulli — Cooking in Progress
ELDORADO
ELECTION
ELECTION 1 & 2
ELECTRIC SHADOWS
ELECTROMA
Elefante blanco
ELEGY
ELEGY FROM RUSSIA — SKETCHES FOR SLEEP
THE ELEMENT OF CRIME
ELEMENTAIRE DEELTJES
Elena
ELENI
ELEPHANT
Elephant Song
ELF
ELI, ELI, LEMA, SABACHTANI?
Elias: alle ankers vooruit!
ELIXIR D'ANVERS
ELIZABETH: THE GOLDEN AGE
ELIZABETHTOWN
ELLA ENCHANTED
Elle
ELLE S'APPELLE SABINE
Elle s'en va
ELLEN TEN DAMME — AS I WAS WONDERING WHERE THIS MIXED-UP LITTLE LIFE OF MINE WAS LEADING TO
Elles
ELLING
ELLIS IN GLAMOURLAND
Elser
Elvis & Nixon
Elysium
Emil & Ida van de Hazelhoeve
EMMA
De Emoji Film
THE EMPEROR AND THE ASSASSIN
THE EMPEROR'S WIFE
EMPIRE FALLS
THE EMPIRE STRIKES BACK
L' EMPLOI DU TEMPS
EMPLOYEE OF THE MONTH
EMPORTE-MOI
L' EMPREINTE DE L'ANGE
EMPTIES
En amont du fleuve
EN AVOIR (OU PAS)
EN BEERTJE DAN?
EN HET LEVEN GAAT DOOR
EN LA CIUDAD
EN LA CIUDAD SIN LÍMITES
EN PASSANT
EN PLEIN COEUR
EN SOAP
En waar de sterre bleef stille staan
ENCHANTED
Encierro 3D: Bull Running in Pamplona
ENCOUNTERS AT THE END OF THE WORLD
END OF DAYS
The End of Fear (Barbara Visser over)
THE END OF THE AFFAIR
END OF THE CENTURY
THE END OF THE LINE
The End of the Tour
THE END OF VIOLENCE
End of Watch
Endless Love
ENDURING LOVE
Enemy
ENEMY AT THE GATES
ENEMY OF THE STATE
Une enfance
L' ENFANCE NUE
L' ENFANT
L' ENFANT ENDORMI
Les enfants du paradis
DE ENGEL VAN DOEL
ENGELCHEN
THE ENGLISH PATIENT
THE ENGLISHMAN WHO WENT UP A HILL, BUT CAME DOWN A MOUNTAIN
Engrenages
ENIGMA (Michael Apted)
ENIGMA (Paul Ruven)
ENOUGH
Enough Said
ENRON: THE SMARTEST GUYS IN THE ROOM
ENSEMBLE, C'EST TOUT
ENTER THE VOID
Enthouziasm — symfonia Donbassa
Entourage
ENTRE LAS PIERNAS
ENTRE LES MURS
Epic
EPIC MOVIE
EPISODE 3: 'ENJOY POVERTY'
An Episode in the Life of an Iron Picker
The Equalizer
The Equalizer 2
Equals
EQUILIBRIUM
Er ist wieder da
ERAGON
ERASER
ERASERHEAD
Erbarme Dich
De erfenis (Daan's Inheritance)
ERIN BROCKOVICH
ERMO
Ernest & Célestine
ERNST, BOBBIE EN HET GEHEIM VAN DE MONTA ROSSA
ERNST, BOBBY EN DE GESLEPEN ONIX
EROS
EROTIQUE
Escape Plan
Escape Room
THE ESCAPIST
Escobar
EL ESPINAZO DEL DIABLO/THE DEVIL'S BACKBONE
Essential Killing
ESTÔMAGO
Et maintenant on va où?
UN ÉTÉ À LA GOULETTE
L' ÉTÉ INOUBLIABLE
ETERNAL SUNSHINE OF THE SPOTLESS MIND
L' ÉTERNITÉ ET UN JOUR (MIA ECONIOTITA KE MIA MERA)
ÊTRE ET AVOIR
Etwas besseres als den Tod (Dreileben)
EUREKA
EUROTRIP
EVA PERÓN, THE TRUE STORY
EVAN ALMIGHTY
EVE'S BAYOU
EVEN COWGIRLS GET THE BLUES
EVENING
THE EVENING STAR
EVENING'S CIVIL TWILIGHT IN EMPIRES OF TIN
The Event (Sergei Loznitsa)
THE EVENT (Thom Fitzgerald)
EVENT HORIZON
EVER AFTER: A CINDERELLA STORY
Everest
EVERLASTING MOMENTS
EVERY STEWARDESS GOES TO HEAVEN
Everybody Wants Some!!
Everyday
EVERYDAY GOD KISSES US ON THE MOUTH
EVERYONE SAYS I LOVE YOU
EVERYTHING IS ILLUMINATED
Everything Will Be Fine
Everything, Everything
Evet, I Do!
Evil Dead
EVIL WOMAN
EVITA
EVOLUTION
Évolution
EX DRUMMER
Ex Machina (Imagine Film Festival)
Ex Press
EXAM
EXILED
EXILS
EXISTENZ
EXIT (EXI+)
EXIT THROUGH THE GIFT SHOP
EXIT WOUNDS
Exodus: Gods and Kings
THE EXORCIST
EXORCIST: THE BEGINNING
EXORCIST: THE ORIGINAL PREQUEL
EXOTICA
EXPEDITIE BERENKLAUW
EXPEDITIE DOOR DE GOBI-WOESTIJN
EXPEDITIE DOOR NIEUW-GUINEA
EXPEDITIE NAAR DE ZUIDPOOL
THE EXPENDABLES
The Expendables 2
Expendables 3
DAS EXPERIMENT
Experimenter
EXTRAÑO
EXTREME JUSTICE
EXTREME MEASURES
Extremely Loud & Incredibly Close
THE EYE (Danny & Oxide Pang)
THE EYE (David Moreau, Xavier Palud)
THE EYE 2 (Danny & Oxide Pang)
EYE FOR AN EYE
Eye in the Sky
EYE OF THE BEHOLDER
The Eyes of My Mother
EYES WIDE OPEN
EYES WIDE SHUT
Jean Epstein-box