The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Kunst tussen massa en macht

Francofonia

Frankrijk/Nederland/Duitsland, 2015 | Aleksander Sokoerov
Francofonia is een geestig, prikkelend en speculatief detective-essay over de geschiedenis van het Louvre. Met hoofdrollen voor Napoleon en Marianne, en de twee mannen die in de Tweede Wereldoorlog een plot beraamden om de kunstschatten van het museum uit handen van de nazi's te houden.

Door Dana Linssen

"Zonder mij was er hier niets", zegt Napoleon ergens halverwege Francofonia tegen Marianne, het Franse symbool van vrijheid en rede. En met 'hier' bedoelt hij natuurlijk het Parijse Louvre, het museum dat decor en onderwerp is van de nieuwe film van Aleksander Sokoerov, een geestige en spannende mix van speelfilm, historische reconstructie en prikkelend detective-essay.
Marianne zegt niets. Ze zucht. En in haar zuchten klinken woorden. Liberté. Egalité. Fraternité. De heilige drie-eenheid van de Franse revolutie. De toverspreuk van het verenigde Europa. Zuchtzegt ze om dat ze moe is? Omdat haar idealen moe zijn? Omdat het automatismen zijn geworden? Net zoals Napoleon alleen maar "kijk, dit ben ik" kan pochen over alle schilderijen waar hij op staat afgebeeld. Je zou denken dat hij het Louvre eigenhandig heeft ingericht. De kunstwerken die hij niet in opdracht liet maken, roofde hij als oorlogsbuit. Vermoeid idealisme versus protserig-narcistische machtswellust en hebzucht. Is dat wat er van 2000 jaar Europese cultuurgeschiedenis is overgebleven?
Marianne en Napoleon zijn twee van de gidsen die Aleksander Sokoerov uitzocht om ons door de geschiedenis van het museum te leiden. Gidsen. Maar het zijn ook schimmen. Spoken.
Je kunt de kunstgeschiedenis niet los zien van die spanning tussen macht en massa. Tussen de vraag van wie kunst is en voor wie. Je moet je voorstellen dat naast elk kunstwerk in het Louvre Napoleon of Marianne staat, terwijl de andere over de schouder meekijkt, of zachtjes in je oor fluistert: "Van mij." Of: "Vrijheid. Gelijkheid. Broederschap." Dat is in het kort (nog steeds) de cruciale vraag in de kunsten anno het digitale nu: eigendomsrechten versus 'access for all'.

Docu-fantasia
Aleksander Sokoerov is waarschijnlijk het meest bekend door zijn film Russian Ark (2002) waarin hij dankzij de toen nog relatief nieuwe digitale technologie in een ononderbroken shot van 96 minuten door de Hermitage in St. Petersburg en drie eeuwen Russische geschiedenis beweegt. Francofonia kan in veel opzichten als een companion piece van die film worden beschouwd, niet alleen omdat hij zich weer in een museum afspeelt, en de rol onderzoekt die musea en kunst hebben als we naar de geschiedenissen van massa en macht kijken, onderwerpen van veel van Sokoerovs films, of het nu filmessays, documentaires of fictievertellingen waren. Denk maar aan zijn drieluik over de tirannen van de twintigste eeuw die de geschiedenis van zijn land bepaalden: Hitler (Moloch, 1999), Lenin (Taurus, 2000) en Hirohito (The Sun, 2004), met zijn verfilming van Goethes Faust (2011) als epiloog op onze avondlandse cultuur.
De vergelijking met Russian Ark gaat ook op omdat Sokoerov de film gebruikt voor een vormexperiment. Zo revolutionair als one-takefilm Russian Ark is het niet. De hybride vorm die hij in Francofonia gebruikt heeft binnen de filmgeschiedenis inmiddels een hele traditie. De film is, in Sokoerovs eigen woorden, eentje die aan elk verlangen tot categorisatie ontstijgt, maar voor hemzelf is die eclectische stijl, waarin hij zelf ook als medeplichtige wordt opgevoerd, vrij nieuw. Hij noemt de film een "docu-fantasia" of een "cine-poem". Voor zijn filmcollage maakte hij gebruik van foto's, schilderijen, archiefbeelden, nagemaakte historische films, documentaire observaties en fictiescènes om het verhaal van het museum te vertellen.
Centraal punt in al zijn bespiegelingen is de plot die tijdens de bezetting van Parijs in de Tweede Wereldoorlog zou zijn beraamd door museumdirecteur Jacques Jaujard en Franziskus Graaf Wolff Metternich, de Duitse officier die in de eerste oorlogsjaren verantwoordelijk was voor de 'Kunstschutz' in Frankrijk. Samen zouden zij de kunstschatten uit het Louvre veilig hebben gesteld. Het is een fantastisch verhaal dat zowel doet denken aan The Monuments Men (2014) als Volker Schlöndorffs Kammerspiel Diplomatie (2014). Avonturenfilm en diplomatieke krachtmeting ineen.

Stad in de stad
Het Louvre is vaker toneel geweest van films, van Godard tot Tsai Ming-liang. Als het museum een oude wijze man zou zijn, dan kan ik me voorstellen dat het met milde geamuseerdheid toeziet hoe filmmakers proberen greep te krijgen op die "stad in de stad" zoals Sokoerov het noemt. Het is alsof het museum filmmakers keer op keer uitdaagt om via bewegende beelden contact te maken met die in de tijd gestolde beeldhouwwerken, schilderijen en andere artefacten. Om een vorm te vinden voor dat wat er in het hoofd en het hart gebeurt van iedereen die naar die kunstwerken kijkt: dat ze ondanks hun ongenaakbare marmer en opgedroogde olieverf gaan dansen en zwieren. Loskomen van de zwaartekracht. Bevrijd worden van de tijd.
De laatste jaren verheugen musea zich in toenemende mate in de belangstelling van filmmakers. Het is belangrijk om je af te vragen waarom, behalve dat het imponerende en fotogenieke locaties en verzamelingen zijn. Zijn musea, zoals Francofonia stelt, de archieven van onze beschaving? En realiseren we ons meer dan ooit dat die archieven, zoals de Franse filosoof Jacques Derrida dat noemde een "plek van rouw" zijn, omdat met elk bewaren ook het vergaan, met elk onthouden ook het vergeten begint? Kan film die vergetelheid keren? Adem inblazen?
De ondertitel van Francofonia is niet voor niets Elegy for Europe, treurdicht voor Europa, een titel die doet denken aan de andere klaagliederen die Sokoerov filmde: Moscow Elegy (over filmmaker Tarkovski wiens erfgenaam hij wel wordt genoemd, 1987), Petersburg Elegy (over zanger Fjodor Sjaljapin, 1989) en Elegy of a Voyage (gefilmd in museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam, 2001). Het roept natuurlijk de vraag op wat er behalve het besef dat elk museum ook een graftombe is, verder nog te beklagen is in het Louvre?
Dankzij een Duitser, een vijand met cultuurhistorisch besef, werden de kunstwerken gered uit de gretige handen van roofzuchtige overheersers, en beschermt tegen onverschillige cultuurbarbaren die misschien zouden denken dat kunstige kroonluchters ideale kapstokken waren. In een veelzeggend intermezzo neemt Sokoerov ons mee naar het beleg van Leningrad en memoreert dat daar heel wat minder zorgvuldig met het erfgoed in de Hermitage, toneel van zijn andere museumfilm Russian Ark, werd omgegaan.

Blik in de toekomst
Met hoeveel melancholie en berusting moeten we Francofonia bekijken? Het einde van de film is verontrustend. Sokoerov die als verteller regelmatig de gebeurtenissen in zijn eigen film interrumpeert, roept Jaujard en Metternich naar binnen. Braaf zitten ze naast elkaar op een stoeltje, terwijl hij ze een blik in de toekomst gunt. Het zal niemand verbazen dat hen daar vergetelheid wacht. Ze dematerialiseren al terwijl ze daar zitten.
Het geeft ook aan hoe speculatief Sokoerovs verhaal is. Is de loop van de geschiedenis werkelijk aan individuen toe te schrijven?
Dat is het antwoord op de vraag om wie we werkelijk moeten rouwen. Is dat de mens, het individu dat het tegen de wereldgeschiedenis aflegt? Jaujard zijn we bijna vergeten. Maar de Mona Lisa hangt daar nog steeds. En glimlacht.
Maar net zoals niemand weet waarom zij glimlacht, en de reden dat we niet weten wat de reden is waarom we maar naar haar blijven kijken, is Francofonia uiteindelijk geen droefgeestige film. Er zit iets uitermate vitaals en positiefs in dat kleine moment van vervoering dat kunst teweeg kan brengen en in de vele vragen die Sokoerov op ons afvuurt.
In een interview met The New York Times ter gelegenheid van de première van de film in Venetië zei hij: "We zijn niet onherroepelijk bestemd om beschaafd te zijn. Of het nu de bloedige oorlogen uit het verleden zijn, of de computerrevolutie van tegenwoordig, we moeten elke keer weer bewijzen dat we beschaafd kunnen zijn."
Misschien kan de esthetische ervaring niet zonder dat gevoel van dreigend verlies en de wetenschap dat we ons moeten inspannen om te behoeden en behouden wat de moeite waard is. Het is een uitermate romantische kunstopvatting natuurlijk. Maar misschien kan schoonheid wel niet zonder ethiek. En wordt het hoog tijd dat we dat weer durven denken. Ook voorbij Sokoerovs eigen weemoed durven denken. Het brengt de kunst weer terug waar hij hoort: in de handen van de maker en de ogen van de toeschouwer.


Filmkrant.Live verzorgt in februari een introductie bij Francofonia
Focus | Arnhem
7 februari 16.00 uur
Gerlinda Heywegen



top
Francofonia

Februari 2016 #384



Productie
Pierre-Olivier Bardet
Thomas Kufus
Els Vandevorst
Regie en scenario
Aleksander Sokoerov
Camera
Bruno Delbonnel
Montage
Alexei Jankowski
Hansjörg Weißbrich
Muziek
Murat Kabardokov
Met
Louis-Do de Lencquesaing
Benjamin Utzerat
Vincent Nemeth
Johanna Korthals Altes

Kleur en zwart-wit, 88 minuten

Distributie
Contact Film
Te zien
op het Filmfestival Rotterdam, als openingsfilm van de Critics' Choice die dit jaar geheel gewijd zal zijn aan de vraag WHOSE CINEMA, en vanaf 4 februari

Ga voor alle bioscopen
en speeltijden naar
MrMovie.nl

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


F

F FOR FAKE
LE FABULEUX DESTIN D'AMÉLIE POULAIN
Faccia a faccia
FACE
The Face of an Angel
The Face of Love
FACE/OFF
FACES
Facing Mirrors
FACTORY GIRL
FACTOTUM
THE FACULTY
Fading Gigolo
FADOS
FAIL SAFE
FAILURE TO LAUNCH
FAIR GAME (Andrew Sipes)
FAIR GAME (Doug Liman)
Fair Wind (Fahrtwind)
FAIRUZ — WE HIELDEN ZOVEEL VAN MEKAAR
FAIRY TALE — A TRUE STORY
Faith Connections
FAITHFUL
FAITHLESS
FALCONE
FALKENBERG FAREWELL
THE FALL
FALL TIME
FALLEN
FALLEN ANGELS
A Fallible Girl
FALLING DOWN
DIE FÄLSCHER
FAME
FAMILIA RODANTE
FAMILIE
De familie Slim
FAMILIEGEHEIM
Familieweekend
La famille Bélier
A Family
FAMILY
A Family Affair
The Family Fang
FAMILY FILES
THE FAMILY MAN
A Family Quartet
THE FAN
FANFAN LA TULIPE
FANNY & ALEXANDER
FANTASIA 2000
Fantastic Beasts and Where to Find Them
Fantastic Four (Josh Trank)
FANTASTIC FOUR (Tim Story)
FANTASTIC FOUR: RISE OF THE SILVER SURFER
FANTASTIC MR. FOX
Les fantômes d'Ismaël
FAR AND AWAY
FAR FROM HEAVEN
Far from the Madding Crowd
FAREWELL
FAREWELL MY CONCUBINE
The Farewell Party
A Farewell to Arms
FARGO
FARINELLI, IL CASTRATO
Fashion Chicks
FAST & FURIOUS
FAST & FURIOUS 5
Fast & Furious 7
Fast & Furious 8
Fast and Furious 6
THE FAST AND THE FURIOUS
FAST AND THE FURIOUS 3
FAST FOOD FAST WOMEN
Fata morgana
Fataal (Jesse Bleekemolen over)
FATAL REACTION: BOMBAY
FATAL REACTION: NEW YORK
FATAL REACTION: SINGAPORE
FATELESS
FATHER AND SON (OTETS I SIN)
FATHER OF THE BRIDE PART 2
FATHER'S DAY
FATHERLAND
The Fault in Our Stars
Faust (Aleksander Sokoerov)
FAUST (F.W. Murnau)
FAUST (LECKE FAUST)
FEAR
Fear and Desire
FEAR AND LOATHING IN LAS VEGAS
THE FEAR INSIDE ME
FEARLESS (Peter Weir)
FEARLESS (Ronny Yu)
Fedora
FEEL THE NOISE
FEELING MINNESOTA
FEESTJE!
FELICE...FELICE...
FELICIA'S JOURNEY
Félicité
Félix & Meira
FÉLIX ET LOLA
FELLINI DVD-BOX
FEMALE PERVERSIONS
LA FEMME DE GILLES
FEMME FATALE
LES FEMMES DE 6ÈME ETAGE
LES FEMMES... OU LES ENFANTS D'ABORD
Fences
FERIEN
FERNGULLY, THE LAST RAINFOREST
FESTEN
FESTIVAL EXPRESS
Feuchtgebiete
Feuten: het feestje
FEVER PITCH
A Few Best Men
A FEW GOOD MEN
FEW OF US
Le fidèle
Fidelio
A Field in England
FIERCE CREATURES
Fietsen naar de maan
FIETSMUG & DANSMUG
THE FIFTH ELEMENT
The Fifth Estate
FIFTY DEAD MEN WALKING
Fifty Shades Darker
Fifty Shades of Black
Fifty Shades of Grey
FIGHT CLUB
THE FIGHTER
FIGHTING
Fighting fish
THE FIGHTING TEMPTATIONS
FIGNER, THE END OF A SILENT CENTURY
LE FIL DE L'HORIZON
Fill the Void
LA FILLE D'ARTAGNAN
La fille de Brest
LA FILLE DE L'AIR
LA FILLE DU RER
La fille inconnu
LA FILLE SUR LE PONT
LES FILLES DU BOTANISTE
A Film About Coffee
FILM IST. A GIRL & A GUN
A FILM WITH ME IN IT
FILMPJE!
THE FILMS OF ALEJANDRO JODOROWSKY
THE FILMS OF JEAN ROLLIN
THE FILMS OF KENNETH ANGER VOLUME TWO
LE FILS
Le fils de Jean
Le fils de l'autre
LE FILS DE L'EPICIER
THE FILTH AND THE FURY
FIN AOÛT, DÉBUT SEPTEMBRE
THE FINAL CURTAIN
THE FINAL DESTINATION
FINAL DESTINATION
FINAL DESTINATION 2
FINAL DESTINATION 3
Final Destination 5 3D
FINAL FANTASY VII
FINAL FANTASY: THE SPIRITS WITHIN
Final Portrait
FIND ME GUILTY
Finding Dory
FINDING FORRESTER
FINDING NEMO
Finding Nemo 3D
FINDING NEVERLAND
THE FINE ART OF LOVE
Fine, Thanks (Dakujem, dobre)
The Finest Hours
LA FINESTRA DI FRONTE
Finn
IL FIORE DELLE MILLE E UNA NOTTE
FIORILE
FIRE
FIREFLIES IN THE GARDEN
FIREWALL
THE FIRM (Alan Clarke)
THE FIRM (Sydney Pollack)
FIRST KILL
FIRST KNIGHT
FIRST MISSION
FIRST STRIKE
THE FIRST WIVES CLUB
THE FISH FALL IN LOVE
FISH TANK
Fissa
Fist Fight
Five Came Back
FIVE MINUTES OF HEAVEN
THE FIVE OBSTRUCTIONS
THE FIVE SENSES
The Five-Year Engagement
FIXING IN THE SHADOW
FL 19,99
FLAGS OF OUR FATHERS
FLAMENCO, FLAMENCO
Flandres
DE FLAT
Flatliners
FLAWLESS
FLED
LA FLEUR DU MAL
UN FLIC
Flight
FLIGHT OF THE PHOENIX
FLIGHTPLAN
THE FLINTSTONES
THE FLINTSTONES IN VIVA ROCK VEGAS
FLIPPER
FLIRT (Hal Hartley)
FLIRT (Jaap van Eyck)
FLIRTING WITH DISASTER
Flits & het magische huis 3D
FLOATING LIFE
THE FLOCK
FLODDER 3
Florence Foster Jenkins
FLORIS
FLUBBER
FLUSHED AWAY
FLY AWAY HOME
Flypaper
Focus (Glenn Ficarra, John Requa)
FOCUS (Neal Slavin)
FOEKSIA DE MINIHEKS
THE FOG
THE FOG OF WAR
La folie Almayer
FOLIE PRIVÉE
FOLLOWING
FONS RADEMAKERS DVD-BOX
FOOL'S GOLD
Footloose
Footnote
FOR FUN
FOR LOVE OF THE GAME
FOR MY BABY
FOR ROSEANNA
For Those in Peril
THE FORBIDDEN KINGDOM
THE FORBIDDEN QUEST
The Forbidden Room (Previously Unreleased)
FORCE OF EVIL
FORCES OF NATURE
FOREIGN LAND
The Foreigner
The Forest
FOREVER
FOREVER FEVER
FOREVER YOUNG
Forget Me Not
FORGET PARIS
FORGETTING SARAH MARSHALL
The Forgiveness of Blood
FORGOTTEN SILVER
THE FORGOTTEN SPACE
Formula 1
FORREST GUMP
FORTRESS
FORTY GUNS
The Founder
THE FOUNTAIN
THE FOUNTAINHEAD
FOUR BROTHERS
FOUR DAYS IN SEPTEMBER
FOUR EYED MONSTERS
THE FOUR FEATHERS
Four Lions
FOUR ROOMS
FOUR WEDDINGS AND A FUNERAL
FOURBI
THE FOX AND THE CHILD
Foxcatcher
Foxfire
FRACTURE
FRAGILE
FRAILTY
LA FRANCE
Frances Ha
Francofonia
FRANÇOIS OZON DVD-BOX
Frank (Lenny Abrahamson over)
FRANK CAPRA COLLECTION
FRANK ZAPPA: PHASE II — THE BIG NOTE
Frankenweenie
Franny
FRANS ZWARTJES, THE GREAT CINEMA MAGICIAN
Frantz
Die Frau des Polizisten
FRAUDS
FREAKY FRIDAY
FRED CLAUS
FREDDY THE FROG
FREDDY VS. JASON
Free Birds
Free Fire
Free in Deed
Free Range (Retrospectief Veiko Õunpuu)
Free State of Jones
FREE WILLY
FREE WILLY 2
FREEDOM
FREEDOM WRITERS
Freeheld
DER FREIE WILLE
DIE FREMDE
FRENCH KISS
FREQUENCY
FRESA Y CHOCOLATE
FRESH
FRESH AIR
FRIDA
FRIDAY THE 13TH (2009)
FRIENDS
The Friends of Eddie Coyle
Friends with Benefits
Friends with Kids
Fright Night
THE FRIGHTENERS
DIE FRISEUSE
Frits & Franky
FRITZ LANG COLLECTION
FROM DUSK TILL DAWN
FROM HELL
FROM PARIS WITH LOVE
FROM THE JOURNALS OF JEAN SEBERG
FROST/NIXON
FROWNLAND
Frozen (Chris Buck, Jennifer Lee)
FROZEN (Wang Xiaoshuai)
The Frozen Ground
FROZEN LAND
FROZEN RIVER
Frozen Sing-A-Long
Fruitvale Station
FUCKING ÅMÅL
FUDOH
THE FUGITIVE
DE FÛKE
Fukushima, mon amour
Full Contact
FULL FRONTAL
THE FULL MONTY
FUN WITH DICK AND JANE
THE FUNERAL
FUNNY BONES
FUNNY GAMES U.S.
FUNNY HA HA
FUNNY PEOPLE
Fuocoammare
FUR: AN IMAGINARY PORTRAIT OF DIANE ARBUS
THE FURIES
Fury
The Fury of a Patient Man
The Future
Il futuro