Isle of Dogs
The Cleaners
The Death of Stalin
Jeannette
Lean on Pete
DocuZone Muziekdocumentaires

FRANK ZAPPA: PHASE II — THE BIG NOTE

Nederland, 2002 | Frank Scheffer
Een muziekdocumentaire is meer dan een visueel doorgeefluik voor een akoestisch fenomeen. Maar wat is een muziekdocumentaire dan wel? DocuZone laat het topje van de ijsberg zien door in juni drie documentaires van Frank Scheffer te vertonen.

Hoort muziek eigenlijk wel thuis op de televisie? Die vraag werd openlijk gesteld op 15 maart tijdens het door de NPS georganiseerde symposium Toekomstmuziek. Het merendeel van de aanwezigen — programmamakers, tv-bobo's en andere belanghebbende professionals — ervoer de vraag als een provocatie. Natuurlijk moest de NPS muziek blijven uitzenden! En die 105 uur zendtijd die de omroep jaarlijks met muziekprogramma's vult, zou eigenlijk verdubbeld moeten worden.
De nuchtere beschouwer zal zich door deze verontwaardigde reactie niet laten weerhouden om objectief na te denken over de gestelde vraag. En zal dan moeten constateren dat het produceren van festivalreportages en vooral operaregistraties relatief duur is. Aan het resultaat zijn die investeringen vrijwel nooit af te zien: musici staan ergens in de verte te spelen en het geluid is doorgaans allerbelabberdst.
De uitlatingen op het NPS-symposium gingen vooral over concertregistraties, maar ze kunnen zonder al te veel moeite worden doorgetrokken naar muziekdocumentaires. Ook dit genre beweegt zich in de marge. En de meeste muziekdocumentaires die op tv vertoond worden, rechtvaardigen die positie. Het zijn vaak oppervlakkige muzikantenportretjes, gericht op een wel heel basaal educatief niveau. Zelden komen ze verder dan een collectie kapot geknipte interviews opgeleukt met archiefbeelden — steevast aangeduid met het predikaat 'authentiek' — en tot soundbites gereduceerde muziekfragmenten. Deze weinig positieve beeldvorming rondom muziekdocumentaires indachtig, is het initiatief van de DocuZone om juni te bombarderen tot 'maand van de muziekdocumentaire', zeer moedig te noemen.
Het thema leende zich perfect voor een breed programma met werk uit verschillende windrichtingen en muziekstijlen. Aan de hand hiervan hadden de mogelijkheden van de muziekdocumentaire kunnen worden onderzocht. DocuZone koos er echter voor zich geheel te richten op het werk van één regisseur, Frank Scheffer. Nu is er op de kwaliteit van Scheffers werk niet veel aan te merken en zijn de gekozen documentaires nogal divers. Maar een compleet beeld van wat muziekdocumentaires nu precies zijn of kunnen zijn, krijg je van dit Scheffer-programma natuurlijk niet. Bij deze een perspectief.

Parmantige podiumact
De meest voor de hand liggende vorm die een muziekdocumentaire aan kan nemen is die van de concertregistratie. Het is een rechttoe-rechtaan benadering van het onderwerp waarmee de documentairemaker zegt: eigenlijk kan ik weinig zinnigs zeggen over de muziek, laat de muziek maar voor zichzelf spreken.
The kids are alright (1979) van Jeff Stein is een goed voorbeeld van zo'n documentaire. De film is eigenlijk niet meer of minder dan een poging het live-gevoel te vangen van wat toen 'the loudest band on earth' heette te zijn. Met alle hits, Roger Daltry's parmantige podiumact en Pete Townsends karakteristieke gemolenwiek over de gitaarsnaren, biedt de film precies wat fans van The Who ervan verwachtten: een kans het concert te herbeleven. Keith Moons onverwachte dood, kort na de opnamen, promoveerde de film tot monument voor de drummer.
De jaren zeventig, tijdperk van de superbands, waren weliswaar de hoogtijdagen van de concertregistraties maar tot op de dag van vandaag voelen regisseurs de aandrang om zwoegende en zwetende muzikanten in beeld te brengen. En vaak met precies hetzelfde doel als dertig jaar geleden: de fans behagen. Zo bestaat Phil Joanons weergave van U2's Amerikaanse tour in Rattle and hum (1988) uit een aaneenschakeling van hits onderbroken door flitsen tourbusinterieur en gehang backstage. Het gebruik van zwart-wit film moet waarschijnlijk het realisme van de beelden onderstrepen maar het effect is er een van gepolijste mooimakerij.
Zelfs een veteraan als Wim Wenders weet van een muziekdocumentaire niets meer te maken dan een simpele registratie. Zijn Buena vista social club (1999) is nog niet zo commentaarloos als bijvoorbeeld Calle 54 (2000), Fernando Trueba's parade van swingende latin-grootheden. Maar de gemakzuchtig nostalgische tussenshots van stokoude auto's en pitoresk afbladderende gebouwen in Havana zijn weinig meer dan een exotisch vernisje voor een documentaire van de kaalste soort. In Buena vista social club voegt het medium film niks toe aan de muziek. Het celluloid zorgt enkel voor een ongecompliceerd 'plaatje bij een praatje'. Het is een visueel doorgeefluik voor een akoestisch fenomeen. En nog een inferieur doorgeefluik ook, want door de bioscoopluidsprekers zullen de ballades van crooner Ibrahim Ferrer minder sensueel en de basloopjes van Cachaíto Lopez minder dwingend klinken dan op het podium of door de luidsprekers thuis.
Het is hetzelfde probleem dat werd aangekaart tijdens het NPS symposium: bij regelrechte weergave van muziek kan film hooguit een vaal kopietje leveren van het origineel. De oplossing ligt dan ook in het adapteren van de registratie, het aankleden met typisch filmische elementen. De door DocuZone uitverkoren Scheffer heeft dat heel goed door. Graag citeert hij de schilder Wassily Kandinsky: "De rijkste van alle muzen is de muziek, omdat zij de meest immateriële kunst is. Alle andere kunsten kijken met afgunst naar de vrijheid die de componist heeft in het componeren van de muziek." Bij Scheffer blijft het niet bij afgunst. Hij zoekt bewust en gericht naar een vertaling van de abstracte muziek in concrete beelden en legt daarbij de nadruk op structuren. Zo gebruikt hij in The road dezelfde Taoïstische principes die 'toondichter van het vaderland' Louis Andriessen toepast in zijn compositie. Het gaat in de film om de weg (de letterlijke betekenis van 'Tao') die de componist aflegt van inspiratie tot eindresultaat. Andriessens reis naar Japan om daar een inheemse fluit op te halen, vormt een extra laag in dat thema.

Hagiografie
Een stap verder dan concertregistratie — met of zonder adaptie — gaat het muzikantenportret. Het gaat om de reconstructie van een leven, een opsomming van iemands doen en laten voor zover dat van belang is voor zijn muzikale persoonlijkheid. En daar doet zich meteen een moeilijkheid voor. Want waar eindigt het muzikantbestaan en begint het persoonlijke leven? Zijn privé-persoon en muzikant sowieso van elkaar los te koppelen? D.A. Pennebaker, de Amerikaanse meester van de muziekdocumentaire, wist dit probleem subtiel in beeld te brengen in Ziggy Stardust and the spiders from Mars (1973), waarin hij David Bowie portretteert in zijn decadente hoogtijdagen. Met steelse blikken achter de schermen van Bowies glittercircus en een grote opmerkingsgave voor terloopse blikken, weet Pennebaker feilloos het dilemma te vangen van de popster die enerzijds samenvalt met een zorgvuldig gecultiveerd publieke imago en anderzijds een privé-leven ambieert.
Pennebakers bekendste muziekdocumentaire, Don't look back (1967) over Bob Dylan, is wellicht nog openlijker en eerlijker in zijn weergave van wat altijd zo vreselijk 'de mens in de artiest' heet. Dylan wordt in Pennebakers weergave van zijn Britse tour in 1965 neergezet als de nukkige mensenhater die hij in die tijd was. De film zegt iets over Dylans ambivalente houding ten opzichte van zijn succes en Bob-ologen hebben er sindsdien allerlei aanwijzingen uitgehaald ter verklaring van zijn latere muzikale ontwikkeling.
Dat een niets verhullend kijkje in de persoonlijke sores van een muzikant ook te ver kan gaan, toont Michael Apted met Bring on the night (1985). Het totstandkomingsproces van Stings eerste solo-album is nog wel interessant maar wat nu de meerwaarde is van het binnendringen van Stings huiselijke omgeving, met als voyeuristisch hoogtepunt de geboorte van zijn tweede kind, dat kan Apted nergens echt duidelijk maken.
Ook Scheffers serie over Frank Zappa, waarvan het eerste deel vorig jaar in première ging tijdens het Holland Festival en het tweede deel is opgenomen in het DocuZone-programma, past in de categorie 'portretten', met het verschil dat het onderwerp van de film al dood was toen de regisseur begon te draaien. Het Zappa-drieluik is noodgedwongen een collage van meningen over Zappa geworden, aangevuld met archiefbeelden. Scheffer weet zich redelijk goed te beperken tot de feiten en construeert zo wat men in de antropologie een 'lifehistory' noemt. Toch kan ook hij niet voorkomen dat er in de commentaren van Zappa's vrouw Gail en oud-bandleden de nodige zijpaden worden betreden die meer zeggen over de geïnterviewden dan over Zappa.
Maar Scheffer weet behendig de grootste valkuil van het muzikantenportret te omzeilen, die van de verering. Het overkomt vooral regisseurs die zich laten overdonderen door hun onderwerp of onder invloed van idolatie hun kritische vermogens bij het vuil zetten. Het resultaat is vaak een onverteerbare hagiografie zoals bijvoorbeeld Listen up: the lives of Quincy Jones (1990). Regisseur Ellen Weissbrod beent met zevenmijlslaarzen door Jones' enorme oeuvre en ruimt het merendeel van haar tijd in voor een eindeloze stroom 'talking heads', van Michael Jackson tot Ice-T en van Miles Davis tot Frank Sinatra. En dus krijgen we vijfhonderd keer te horen hoe briljant Jones wel niet is. Zonder ook maar één keer een uitleg te krijgen waar dat briljante dan in zit of vandaan komt.

Muzikantenego's
De minimumeis die aan een muziekdocumentaire zou moeten worden gesteld is dat hij de muziek op de een of andere manier verklaart of een plaats geeft in de muziekhistorie. Maar het lijkt alsof filmmakers zich ongekwalificeerd voelen om hun onderwerp te duiden of zelfs de mensen voor de camera te vragen naar een mogelijke betekenis. Doorgaans blijven ze steken in een constatering en dan vaak nog een erg voor de hand liggende. Niemand kon zo bluesy neuzelen als John Lee Hooker. Miles Davis was de meest veelzijdige instrumentalist in de moderne jazz. Jim Morrison had een poëtische inborst. Ja natuurlijk! Maar waarom?
De angst om kijkers af te schrikken met te theoretische analyses zal voor sommige documentairemakers de reden zijn die vraag te laten liggen. Anderen zullen — ten onrechte — menen de kunst van hun onderwerp te onttoveren als zij hem gaan proberen te verklaren. Maar voor de meerderheid der documentairemakers zal meespelen dat zij films maken over nog levende muzikanten. En dat zijn doorgaans niet de meest meegaande types die zo maar een interpretatie van hun werk accepteren. Een muziekdocumentaire maken is wat dat betreft toch heel wat anders dan het schrijven van een recensie, waarbij de criticus geheel onafhankelijk opereert van de muzikant en hem zonder consequenties tot de grond kan afbranden, mocht hij dat nodig vinden. De filmmaker is minder vrij en wordt welhaast gedwongen samen te werken met zijn onderwerp. En in die samenwerking legt het filmmakersego het bijna altijd af tegen het muzikantenego.
Het wordt al een stuk makkelijker als het onderwerp in kwestie dood is en ook lastige weduwen en erfgenamen er niet meer zijn. Dat blijkt wel uit Scheffers Conducting Mahler. De topdirigenten die in de documentaire aan het woord komen keren de laat-Romantische componist volledig binnenstebuiten, voorzien zijn werk van historische achtergronden, lichten zijn persoonlijkheid door en geven hun visie op zijn muziek. Dit is zo'n beetje het hoogst haalbare voor een muziekdocumentairemaker: een combinatie van registreren, becommentariëren en duiden.
Er is nog één manier waarop een muziekdocumentaire nog iets completer wordt, zij het dat die optie niet door de documentairemaker kan worden afgedwongen. En dat is wanneer de film zelf een markeerpunt in de geschiedenis wordt. Woodstock (Michael Wadleigh, 1970) is hier een prominent voorbeeld van. De registratie van het legendarische festival in Upstate New York zal tot het einde der tijden bekend staan als de cinematografische icoon van 'the summer of love', de climax van het hippiedom. Net zo goed als Gimme shelter uit datzelfde jaar alweer het einde inluidde van al die hoop en onschuld. De film van de gebroeders Maysles was bedoeld als registratie van het Rolling Stones-concert bij de Altamont Speedway maar ging de annalen in als de film waarop te zien was hoe Hell's Angels vlak voor het podium en in het oog van de camera een toeschouwer doodstaken. De droom van 'love and peace' spatte toen definitief uit elkaar.
Natuurlijk heeft niet iedere muziekdocumentaire de potentie het te schoppen tot kruispunt van muziek en hedendaagse geschiedenis. Maar het zou wel het hoogste streven moeten zijn van muziekdocumentairemakers. Want als ze zich ervan afmaken met het neerzetten van een camera en het roepen van 'and a-one, a-two, a-three' dan leidt dat tot weinig meer dan videoclips van speelfilmlengte. En dan kunnen wij, de muziekliefhebbers, beter thuis blijven en een cd-tje opzetten.

Edo Dijksterhuis

In juni rouleren de volgende drie Frank Scheffer-documentaires in het land: Conducting Mahler te zien, The road te zien en de première van Frank Zappa: Phase II — The big note te zien.



top
FRANK ZAPPA: PHASE II — THE BIG NOTE

Juni 2002 #234

Regie
Frank Scheffer

Kleur, 75 minuten

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


F

F FOR FAKE
LE FABULEUX DESTIN D'AMÉLIE POULAIN
Faccia a faccia
FACE
The Face of an Angel
The Face of Love
FACE/OFF
FACES
Facing Mirrors
FACTORY GIRL
FACTOTUM
THE FACULTY
Fading Gigolo
FADOS
FAIL SAFE
FAILURE TO LAUNCH
FAIR GAME (Andrew Sipes)
FAIR GAME (Doug Liman)
Fair Wind (Fahrtwind)
FAIRUZ — WE HIELDEN ZOVEEL VAN MEKAAR
FAIRY TALE — A TRUE STORY
Faith Connections
FAITHFUL
FAITHLESS
FALCONE
FALKENBERG FAREWELL
THE FALL
FALL TIME
FALLEN
FALLEN ANGELS
A Fallible Girl
FALLING DOWN
DIE FÄLSCHER
FAME
FAMILIA RODANTE
FAMILIE
De familie Slim
FAMILIEGEHEIM
Familieweekend
La famille Bélier
A Family
FAMILY
A Family Affair
The Family Fang
FAMILY FILES
THE FAMILY MAN
A Family Quartet
THE FAN
FANFAN LA TULIPE
FANNY & ALEXANDER
FANTASIA 2000
Fantastic Beasts and Where to Find Them
Fantastic Four (Josh Trank)
FANTASTIC FOUR (Tim Story)
FANTASTIC FOUR: RISE OF THE SILVER SURFER
FANTASTIC MR. FOX
Les fantômes d'Ismaël
FAR AND AWAY
FAR FROM HEAVEN
Far from the Madding Crowd
FAREWELL
FAREWELL MY CONCUBINE
The Farewell Party
A Farewell to Arms
FARGO
FARINELLI, IL CASTRATO
Fashion Chicks
FAST & FURIOUS
FAST & FURIOUS 5
Fast & Furious 7
Fast & Furious 8
Fast and Furious 6
THE FAST AND THE FURIOUS
FAST AND THE FURIOUS 3
FAST FOOD FAST WOMEN
Fata morgana
Fataal (Jesse Bleekemolen over)
FATAL REACTION: BOMBAY
FATAL REACTION: NEW YORK
FATAL REACTION: SINGAPORE
FATELESS
FATHER AND SON (OTETS I SIN)
Father Figures
FATHER OF THE BRIDE PART 2
FATHER'S DAY
FATHERLAND
The Fault in Our Stars
Faust (Aleksander Sokoerov)
FAUST (F.W. Murnau)
FAUST (LECKE FAUST)
FEAR
Fear and Desire
FEAR AND LOATHING IN LAS VEGAS
THE FEAR INSIDE ME
FEARLESS (Peter Weir)
FEARLESS (Ronny Yu)
Fedora
FEEL THE NOISE
FEELING MINNESOTA
FEESTJE!
FELICE...FELICE...
FELICIA'S JOURNEY
Félicité
Félix & Meira
FÉLIX ET LOLA
FELLINI DVD-BOX
FEMALE PERVERSIONS
LA FEMME DE GILLES
FEMME FATALE
LES FEMMES DE 6ÈME ETAGE
LES FEMMES... OU LES ENFANTS D'ABORD
Fences
Ferdinand
FERIEN
FERNGULLY, THE LAST RAINFOREST
FESTEN
FESTIVAL EXPRESS
Feuchtgebiete
Feuten: het feestje
FEVER PITCH
A Few Best Men
A FEW GOOD MEN
FEW OF US
Le fidèle
Fidelio
A Field in England
FIERCE CREATURES
Fietsen naar de maan
De fietser
FIETSMUG & DANSMUG
THE FIFTH ELEMENT
The Fifth Estate
FIFTY DEAD MEN WALKING
Fifty Shades Darker
Fifty Shades of Black
Fifty Shades of Grey
FIGHT CLUB
THE FIGHTER
FIGHTING
Fighting fish
THE FIGHTING TEMPTATIONS
FIGNER, THE END OF A SILENT CENTURY
LE FIL DE L'HORIZON
Fill the Void
LA FILLE D'ARTAGNAN
La fille de Brest
LA FILLE DE L'AIR
LA FILLE DU RER
La fille inconnu
LA FILLE SUR LE PONT
LES FILLES DU BOTANISTE
A Film About Coffee
FILM IST. A GIRL & A GUN
Film Stars Don't Die in Liverpool
A FILM WITH ME IN IT
FILMPJE!
THE FILMS OF ALEJANDRO JODOROWSKY
THE FILMS OF JEAN ROLLIN
THE FILMS OF KENNETH ANGER VOLUME TWO
LE FILS
Le fils de Jean
Le fils de l'autre
LE FILS DE L'EPICIER
THE FILTH AND THE FURY
FIN AOÛT, DÉBUT SEPTEMBRE
THE FINAL CURTAIN
THE FINAL DESTINATION
FINAL DESTINATION
FINAL DESTINATION 2
FINAL DESTINATION 3
Final Destination 5 3D
FINAL FANTASY VII
FINAL FANTASY: THE SPIRITS WITHIN
Final Portrait
FIND ME GUILTY
Finding Dory
FINDING FORRESTER
FINDING NEMO
Finding Nemo 3D
FINDING NEVERLAND
Finding Your Feet
THE FINE ART OF LOVE
Fine, Thanks (Dakujem, dobre)
The Finest Hours
LA FINESTRA DI FRONTE
Finn
IL FIORE DELLE MILLE E UNA NOTTE
FIORILE
FIRE
FIREFLIES IN THE GARDEN
FIREWALL
THE FIRM (Alan Clarke)
THE FIRM (Sydney Pollack)
FIRST KILL
FIRST KNIGHT
FIRST MISSION
FIRST STRIKE
THE FIRST WIVES CLUB
THE FISH FALL IN LOVE
FISH TANK
Fissa
Fist Fight
Five Came Back
FIVE MINUTES OF HEAVEN
THE FIVE OBSTRUCTIONS
THE FIVE SENSES
The Five-Year Engagement
FIXING IN THE SHADOW
FL 19,99
FLAGS OF OUR FATHERS
FLAMENCO, FLAMENCO
Flandres
DE FLAT
Flatliners
FLAWLESS
FLED
LA FLEUR DU MAL
UN FLIC
Flight
FLIGHT OF THE PHOENIX
FLIGHTPLAN
THE FLINTSTONES
THE FLINTSTONES IN VIVA ROCK VEGAS
FLIPPER
FLIRT (Hal Hartley)
FLIRT (Jaap van Eyck)
FLIRTING WITH DISASTER
Flits & het magische huis 3D
FLOATING LIFE
THE FLOCK
FLODDER 3
Florence Foster Jenkins
The Florida Project
FLORIS
FLUBBER
FLUSHED AWAY
FLY AWAY HOME
Flypaper
Focus (Glenn Ficarra, John Requa)
FOCUS (Neal Slavin)
FOEKSIA DE MINIHEKS
THE FOG
THE FOG OF WAR
La folie Almayer
FOLIE PRIVÉE
FOLLOWING
FONS RADEMAKERS DVD-BOX
FOOL'S GOLD
Footloose
Footnote
FOR FUN
FOR LOVE OF THE GAME
FOR MY BABY
FOR ROSEANNA
For Those in Peril
THE FORBIDDEN KINGDOM
THE FORBIDDEN QUEST
The Forbidden Room (Previously Unreleased)
FORCE OF EVIL
FORCES OF NATURE
FOREIGN LAND
The Foreigner
The Forest
FOREVER
FOREVER FEVER
FOREVER YOUNG
Forget Me Not
FORGET PARIS
FORGETTING SARAH MARSHALL
The Forgiveness of Blood
FORGOTTEN SILVER
THE FORGOTTEN SPACE
Formula 1
FORREST GUMP
FORTRESS
FORTY GUNS
The Founder
THE FOUNTAIN
THE FOUNTAINHEAD
FOUR BROTHERS
FOUR DAYS IN SEPTEMBER
FOUR EYED MONSTERS
THE FOUR FEATHERS
Four Lions
FOUR ROOMS
FOUR WEDDINGS AND A FUNERAL
FOURBI
THE FOX AND THE CHILD
Foxcatcher
Foxfire
Foxtrot
FRACTURE
FRAGILE
FRAILTY
LA FRANCE
Frances Ha
Francofonia
FRANÇOIS OZON DVD-BOX
Frank (Lenny Abrahamson over)
FRANK CAPRA COLLECTION
FRANK ZAPPA: PHASE II — THE BIG NOTE
Frankenweenie
Franny
FRANS ZWARTJES, THE GREAT CINEMA MAGICIAN
Frantz
Die Frau des Polizisten
FRAUDS
FREAKY FRIDAY
FRED CLAUS
FREDDY THE FROG
FREDDY VS. JASON
Free Birds
Free Fire
Free in Deed
Free Range (Retrospectief Veiko Õunpuu)
Free State of Jones
FREE WILLY
FREE WILLY 2
FREEDOM
FREEDOM WRITERS
Freeheld
DER FREIE WILLE
DIE FREMDE
FRENCH KISS
FREQUENCY
FRESA Y CHOCOLATE
FRESH
FRESH AIR
FRIDA
FRIDAY THE 13TH (2009)
FRIENDS
The Friends of Eddie Coyle
Friends with Benefits
Friends with Kids
Fright Night
THE FRIGHTENERS
DIE FRISEUSE
Frits & Franky
FRITZ LANG COLLECTION
FROM DUSK TILL DAWN
FROM HELL
FROM PARIS WITH LOVE
FROM THE JOURNALS OF JEAN SEBERG
FROST/NIXON
FROWNLAND
Frozen (Chris Buck, Jennifer Lee)
FROZEN (Wang Xiaoshuai)
The Frozen Ground
FROZEN LAND
FROZEN RIVER
Frozen Sing-A-Long
Fruitvale Station
FUCKING ÅMÅL
FUDOH
THE FUGITIVE
DE FÛKE
Fukushima, mon amour
Full Contact
FULL FRONTAL
THE FULL MONTY
FUN WITH DICK AND JANE
THE FUNERAL
FUNNY BONES
FUNNY GAMES U.S.
FUNNY HA HA
FUNNY PEOPLE
Fuocoammare
FUR: AN IMAGINARY PORTRAIT OF DIANE ARBUS
THE FURIES
Fury
The Fury of a Patient Man
The Future
Il futuro