The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Orlow Seunke: Indië zoals het werkelijk was

GORDEL VAN SMARAGD

Nederland, 1997 | Orlow Seunke
Eigenlijk hoopte hij dat iemand met een Indische achtergrond het onderwerp zou oppikken. Dat gebeurde niet, dus na jarenlang schaven begon Orlow Seunke zelf aan de verfilming van zijn scenario over een liefdesgeschiedenis tegen de achtergrond van de turbulente gebeurtenissen in Nederlands-Indië tussen 1939 en 1949. Gordel van smaragd geeft meer ruimte aan de geschiedenis dan gebruikelijk is in speelfilms, en dat is een gewaagde keuze. Voelt de filmmaker zich verantwoordelijk voor de historische werkelijkheid die hij verbeeldt? En gaan de feiten niet ten koste van de fictie? "Als je over feitelijkheden gaat beginnen, heb je als filmmaker een voorbeeldfunctie."

Gordel van smaragd opent met de aanvoer van verse kolonialen. Theo Staats (Pierre Bokma) komt helpen op de rubberplantage van zijn oom. Meteen bij aankomst valt hij voor Ems Pons (Esmée de la Bretonière), de jonge Indo-echtgenote van een oudere Nederlander en als zangeres en gastvrouw een geliefde verschijning in de Hollandse gemeenschap. Net als hun steeds minder geheime romance onmogelijk dreigt te worden, breekt de oorlog uit. Theo belandt in een Jappenkamp, Ems verandert haar soos in een bordeel. Na de oorlog worden ze herenigd, maar groeien ze steeds verder uit elkaar. Theo wil de plantage opnieuw opbouwen, Ems krijgt steeds meer begrip voor het Indonesische streven naar onafhankelijkheid. Wat grootse liefde had kunnen zijn, bezwijkt onder de druk van de geschiedenis.
Orlow Seunke geeft die geschiedenis een prominente plaats in Gordel van smaragd. Het verhaal bestrijkt een periode van tien jaar en is door middel van 'hoofdstukken' naar die jaren ingedeeld. Elk nieuw hoofdstuk begint met een minuut archiefmateriaal uit het betreffende jaar, begeleid door commentaar van Theo en Ems op hun persoonlijke omstandigheden. Mede dankzij het gebruik van het archiefmateriaal bereikt de film een opmerkelijke nuance in de weergave van de complexe historische werkelijkheid rondom de oorlogsjaren. Niet alleen maakt het verschijnsel 'troostmeisje' zijn entree in de Nederlandse speelfilm, ook het gedwongen verblijf van Nederlanders in de Jappenkampen na de bevrijding, als bescherming tegen Indonesische acties, is een onderbelicht aspect van de weg naar de onafhankelijkheid.

In vergelijking met de ongrijpbaarheid van De smaak van water, Pervola en Oh boy! moet het realisme en de toegankelijkheid van Gordel van smaragd een verademing zijn geweest voor fondsen en financiers. "Je moest eens weten hoeveel kritiek ik over me heen heb gehad. Natuurlijk was het bij mijn vorige films nog erger. Zo'n debiel meisje dat uit een kast komt, wie wil dat nou zien? En twee mannen die in een slee door de sneeuw gaan reizen, daar moest volgens de distributeur per se een vrouw bij. Het kostte me erg veel moeite om mijn poot stijf te houden, maar met De smaak van water en Pervola is het goed afgelopen. Dit keer zeiden ze: archiefbeelden mengen met fictieve beelden, dat kan niet meneer. Dat is nog nooit gedaan."

Nou, recent is het wel meer vertoond. "Het is eerder vertoond, maar nog niet op deze manier. In Forrest Gump, Zelig en The unbearable lightness of being wordt de hoofdpersoon opgenomen in het gemanipuleerde archiefmateriaal. Oliver Stone stelt in JFK archiefbeelden volledig ten dienste van zijn eigen statement, iets waar ik overigens geen enkele moeite mee heb. Ik hou echter meer van zuivere lijnen en een pure vorm. Het eerste plan voor Gordel van smaragd dateert uit 1986, vanaf het begin wist ik dat ik ongemanipuleerd archiefmateriaal wilde gebruiken. Zo'n strikte scheiding tussen archiefmateriaal en fictie, dat is nog niet eerder gedaan. Bij elke film wil ik een nieuwe uitdaging hebben. Voorheen, bijvoorbeeld bij De smaak van water en Pervola, was dat vooral het afwijkende gegeven en de art direction, nu is het een liefdesverhaal tegen de achtergrond van historische ontwikkelingen en het experiment met archiefmateriaal."

Het gebruik van archiefmateriaal en de indeling naar jaartal dienen de historische nuance en helderheid, maar gaan naar mijn gevoel ten koste van de liefdesgeschiedenis. Was je je bewust van de delicate balans tussen feit en fictie? "Zeer. Gerard Soeteman heeft me gewaarschuwd: archiefbeelden hebben zoveel echtheidswaarde dat je daar fictief niet overheen komt. Ik heb het toch geprobeerd door me te beperken tot steeds maar één minuut. Op een film van twee uur kijk je in totaal maar tien minuten naar archiefmateriaal, de rest van de tijd naar acteurs. De geschiedenis is belangrijk, maar belangrijker voor mij is hoe die geschiedenis inbeukt op de twee personages. Mijn bedoeling is Brechtiaans: via je ratio krijg je feitelijke informatie toegediend, die sla je op in je achterhoofd en binnen een minuut, of binnen tien seconden, stap je over die informatie heen en identificeer je je weer met de personages. Bovendien wordt het verhaal ook nog eens heel visueel verteld, en dus op een manier die de ratio overslaat. Het visuele vertellen was voor mij een compensatie voor het realisme waar ik me aan gebonden voel. Uit respect voor de mensen die het hebben meegemaakt en die nog in leven zijn, kan ik niet helemaal mijn eigen Indië gaan maken."

Dat de emotie enigszins lijdt onder de historie, komt wellicht omdat de geschiedenis hier met meer zorgvuldigheid wordt bejegend dan gebruikelijk is in speelfilms. "Ik vind dat je niet met de geschiedenis op de loop mag gaan. Dat neem ik veel filmmakers zeer kwalijk. Als je over feitelijkheden gaat beginnen, heb je als filmmaker een voorbeeldfunctie."

Dat betekent wel een forse barrière die je voor jezelf opwerpt. "Ik voel dat als een verplichting. Daarom vind ik die documentaires die manipuleren met beelden en feit en fictie mengen ook heel vervelend. Natuurlijk, je manipuleert altijd met montage, maar documentaires hebben een waarheidsaanname en die moet je respecteren. Met de archiefbeelden toon ik de werkelijkheid, in de fictieve stukken mag ik doen wat ik wil. Dat is een duidelijke afspraak, het is kleur en het zijn acteurs. Ik wilde de geschiedenis een belangrijke plek geven, dus als jij zegt dat je de geschiedenis voelt, vind ik dat eigenlijk een compliment."

Streef je dan niet naar emotionele betrokkenheid van de kijker? "Natuurlijk wel, maar niet continu. Belangrijker dan emotioneren vind ik het om mensen te boeien. Ze mogen zich geen seconde vervelen, dat is het uitgangspunt bij al mijn films. Er zijn drie cruciale momenten in de film waar mensen waarschijnlijk geëmotioneerd zullen worden."

Waarom zo zuinig, ben je bang voor zware effecten? "Ik ben bang voor alle effecten, heel bang zelfs. Met veel violen en flauwekul kan ik tien seconden je hart raken, maar daarna is het weg. Wat ik probeer is om je via het verhaal en de acteurs erbij te slepen, dat is veel duurzamer."

De sequentie waarin Theo en Ems hun verliefdheid uitleven, met Gershwin onder een idyllische waterval en tussen de sawa's, is zo kitscherig, dat lijkt wel een pastiche. "Ja, omdat ik dat niet interessant vind. Hoe mensen elkaar krijgen interesseert me niet. Ik vind het veel spannender om te kijken of ze, als ze elkaar hebben, gelukkig zijn. Veel Nederlandse films worden pas tegen het einde interessant, hoewel het de laatste tijd een stuk beter wordt."

Binnen de historische context van Gordel van smaragd komen een aantal onderwerpen aan bod die nog steeds gevoelig liggen: gedwongen prostitutie van Nederlandse vrouwen door Japanners, de bersiap-periode en Japanse bescherming van Nederlandse levens tegen Indonesische wraaklustigen, de politionele acties en de mondiale afkeuring daarvan. Is hier wellicht sprake van een maatschappelijke bijbedoeling? "Ik ben niet iemand die wil provoceren of shockeren, zo zitten mijn films niet in elkaar. Ik heb heel veel boeken over de periode gelezen en daar iets uit gedestilleerd zoals ik denk dat die tien jaar zijn verlopen. Wat de eventuele consequenties zijn van die verbeelding interesseert me niet, daar hou ik me niet mee bezig."

De wijze waarop de politionele acties worden weergegeven — militair was het een groot succes, jammer dat de Verenigde Naties het hebben verpest — lijkt op het begin van een tegenbeweging, waarbij afstand wordt genomen van het collectieve schuldgevoel van de laatste tijd en een zekere trots wordt geïntroduceerd. "Ho even. Ik ga niet al mijn motieven prijsgeven in een interview. De film moet voor zich spreken."

Akkoord, maar als er sprake is van 'verborgen' motieven kan dat een relevante aanvulling zijn. "Ik wil daar niet teveel over zeggen, mensen moeten dat zelf uitzoeken. Ik beschouw deze periode als een vergeten hoofdstuk, en dat wilde ik vertellen. Ik denk dat het leed in de kampen in Azië zwaar wordt onderschat. Jeroen Brouwers heeft het opgeschreven naar zijn eigen beleving en kreeg toen iedereen over zich heen. Ik heb het alleen maar uit boeken en verhalen, ik heb er zelf niets van meegekregen. Ook vind ik het te gemakkelijk om achteraf te zeggen dat het allemaal fout is wat we in Indië hebben gedaan. Ik heb respect voor mensen die daar plantages hebben opgebouwd en ik kan me voorstellen dat als je daar 25 jaar hebt gezeten, dat je dat niet zomaar wilt opgeven."

Ik proef toch een zekere drang om het collectieve schuldgevoel over het koloniale verleden te corrigeren. "Nee, echt niet. Je ziet het veel te bewust, te politiek. Ik probeer alleen vanuit mijn personages te denken. Vaak was zo'n plantage al tweehonderd jaar familiebezit, dan is het toch niet zo vreemd dat mensen, vaak daar geboren, dat bezit na de oorlog weer wilden gaan opbouwen? Dat gevoel heb ik willen weergeven."

Je kunt je als maker toch niet verschuilen achter je personages, je hebt ze zelf bedacht? "Ik wil me nergens achter verschuilen, het is ook mijn visie. Ik vind die recente documentaires inderdaad te politiek correct, dat mag je ook best opschrijven. Wat ik wil laten zien is dat het heel begrijpelijk is dat de Nederlanders dachten dat ze konden blijven. Al die documentaires met hun voice overs die zeggen dat we daar veel eerder weg hadden moeten gaan, dat vind ik veel te gemakkelijk. Maar dat is geen diep gevoeld politiek motief, dat is wat ik wil laten zien omdat ik denk vanuit mijn personages."

Ems neemt aan het slot van de film een ingrijpende beslissing, een beslissing die iets zegt over haar positie als Indo-Europeaan in Indonesië. Wat weegt zwaarder, de emotionele ontwikkeling van het personage of de maatschappelijke stellingname van de maker? "In eerste instantie kies ik voor het personage. Het is een keuze vanuit het personage, dat als zwaarwegend dramaturgisch voordeel heeft dat de kijker de film zal blijven vasthouden als het licht weer aangaat. Ondertussen maak ik als maker wel degelijk een statement. Geen bewust opgezet politiek statement, maar iets dat voortvloeit uit de dramaturgische beslissing en achteraf de lading krijgt van een maatschappelijke stellingname. Ik weet welke reactie ik uitlok, of in ieder geval probeer uit te lokken, bij mijn publiek. Zo ben ik wel met mijn vak bezig en ik zie het ook als mijn verantwoordelijkheid om na te denken over mogelijke reacties. Ook al weegt in eerste instantie het personage zwaarder, ik moet nagaan hoe zoiets in politiek, of op z'n minst rationeel, opzicht overkomt bij het publiek. Dat moet ik me beslist afvragen, anders oefen ik mijn vak niet goed uit. Het aardige van filmmaken is alleen dat je nooit helemaal kunt inschatten hoe het publiek reageert."

Mark Duursma



top
GORDEL VAN SMARAGD

Oktober 1997 #182

Produktie
Wim Lehnhausen
Orlow Seunke (Emerald Films)
Regie en montage
Orlow Seunke
Scenario
Orlow Seunke
Mieke de Jong
Camera
Tom Erisman
Geluid
George Bossaers
Peter Riebeek
Muziek
Gert Jan Blom
Menno Daams
Met
Esmée de la Bretonière
Pierre Bokma
Bram van der Vlugt
Christine Hakim

Kleur, 125 minuten

Distributie
PolyGram Filmed Entertainment
Te zien
tijdens het Nederlands Film Festival en vanaf 2 oktober in de bioscoop

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


G

G-FORCE
G.I. JANE
G.I. Joe: Retaliation
G.I. JOE: THE RISE OF THE COBRA
Gaamer
GABBEH
Gabrielle (Louise Archambault)
GABRIELLE (Patrice Chéreau)
GADJO DILO
Gaga: Five Foot Two
GAINSBOURG, VIE HÉROÏQUE
GALAXY QUEST
Gallipoli
The Gallows
Gallows Hill
Gambit
THE GAMBLER
Game
THE GAME
Game of Thrones (Seizoen 5)
Game of Thrones Seizoen 1
GAMER
Le gamin au vélo
GAMLE MAEND I NYE BILER/OLD MEN IN NEW CARS
GANGS OF NEW YORK
Gangs of Wasseypur
Gangster Squad
GANGSTERBOYS
Het gangstermeisje
GARAGE
GARAGE DAYS
GARAGE OLIMPO
Les garçons et Guillaume, à table!
THE GARDEN
GARDEN STATE
GARFIELD
GARFIELD: A TALE OF TWO KITTIES
GARPASTUM
GAS, FOOD, LODGING
Gasland part I & II
GASTON'S WAR
GATTACA
IL GATTOPARDO
GAY
GAZON MAUDIT
Les géants
GEEN BEREIK
GEEST UIT DE POLDER
GEGE
Gegen die Wand
HET GEHEIM
Het geheim van Delft
HET GEHEIM VAN MEGA MINDY
Gek van geluk
GELUK IS ALS GLAS
EEN GELUKKIGE HAND
DE GELUKKIGE HUISVROUW
EEN GELUKKIGE TIJD
GEMINI (SOSEIJI)
Gemma Bovery
The General
THE GENERAL'S DAUGHTER
GENERATION KILL
LA GENÈSE
GENESIS
Genius
GENOVA
LES GENS NORMAUX N'ONT RIEN D'EXCEPTIONNEL
A Gentle Creature
GEORGE MICHAEL: A DIFFERENT STORY
GEORGE OF THE JUNGLE
Georges Bataille's Story of the Eye
GEORGI AND THE BUTTERFLIES
GEORGIA RULE
GEORGICA
Geostorm
Gerhard Richter Painting
GERMINAL
Geronimo
GERONIMO: AN AMERICAN LEGEND
GERRY
GESPENSTER
GET BACK
GET CARTER
The Get Down
Get Hard
GET HIM TO THE GREEK
GET LOW en de arthouse-western
GET ON THE BUS
Get Out
GET REAL
GET RICH OR DIE TRYIN'
GET SHORTY
THE GETAWAY
Gett — The Divorce Trial of Viviane Amsalem
GETTING EVEN WITH DAD
GETTING HOME
GETTING MY BROTHER LAID (MEIN BRUDER DER VAMPIR)
GETTYSBURG
GEVANGEN OP JAVA
GEVANGENEN VAN DE GROND
DE GEVLEKTE HOND (A PIEBALD DOG RUNNING ON THE EDGE OF THE SEA)
De geweldige beer
GFP Bunny
THE GHOST AND THE DARKNESS
GHOST DOG: THE WAY OF THE SAMURAI
GHOST IN THE SHELL (Mamoru Oshii)
Ghost in the shell (Rupert Sanders)
GHOST IN THE SHELL 2 (Mamoru Oshii)
GHOST RIDER
Ghost Rider: Spirit of Vengeance 3D
GHOST SHIP
A Ghost Story
GHOST WORLD
THE GHOST WRITER
Ghostbusters
GHOSTS FROM THE PAST
GHOSTS OF GIRLFRIENDS PAST
Gianni e le donne
The Giant
The Gift (Joel Edgerton)
THE GIFT (Sam Raimi)
Gifted
GIGANTE
GIGLI
Gilbert
Gimme Danger — Long Live The Stooges
GIMME SHELTER
Ginger & Rosa
GINGER SNAPS
THE GINGERBREAD MAN
GIORNI E NUVOLE
The Girl
GIRL 6
Girl Most Likely
The Girl on the Train
A Girl Walks Home Alone at Night
GIRL WITH A PEARL EARRING
The Girl with the Dragon Tattoo
GIRL, INTERRUPTED
GIRLFIGHT
THE GIRLFRIEND EXPERIENCE
Girlhood
Girls seizoen 1-5
Girls Trip
GIRLS UNITED
GLADIATOR (Ridley Scott)
GLADIATOR (Rowdy Herrington)
LES GLANEURS ET LA GLANEUSE
GLAS OP CELLULOID
The Glass Castle
Glassland
Glee the 3D Concert Movie
GLENGARRY GLEN ROSS
THE GLIMMERMAN
GLITTERBUG
Gloria (Sebastián Lelio)
GLORIA (Sidney Lumet)
Glory
Gluckauf
GLUE
GNOMEO & JULIET
GO
GO GET SOME ROSEMARY
GO WEST, YOUNG MAN!
GOAL KICK OFF
God Bless America
GOD IS MY DJ
GOD TOLD ME TO
GOD'S LONELY MAN
THE GODDESS OF 1967
THE GODFATHER DVD COLLECTION
GODS AND MONSTERS
Gods of Egypt 3D
GODSEND
GODZILLA
Godzilla 3D
DAS GOEBBELS EXPERIMENT
De goede dood
GOHATTO
Going in Style
GOING THE DISTANCE
GOING TO SCHOOL WITH MY DAD ON MY BACK
Gold
GOLDEN BALLS
THE GOLDEN BOWL
THE GOLDEN COMPASS
GOLDENEYE
GOLDFISH MEMORY
Goltzius and the Pelican Company
GOLVEN
GOMORRA
GONE BABY GONE
Gone Girl
GONE IN 60 SECONDS
Gone With the Wind
GONIN
GOOD ADVICE
GOOD BYE, LENIN!
A Good Day To Die Hard
The Good Dinosaur
THE GOOD GERMAN
THE GOOD GIRL
THE GOOD HEART
Good Kill
A GOOD MAN IN AFRICA
GOOD MEN, GOOD WOMEN
A Good Old Fashioned Orgy
Good People
GOOD ROCKIN' TONIGHT
THE GOOD SHEPHERD
THE GOOD SON
Good Time
GOOD WILL HUNTING
A GOOD WOMAN
A GOOD YEAR
THE GOOD, THE BAD AND THE UGLY
GOODBOY!
GOODBYE BAFANA
GOODBYE LOVER
GOODBYE SOLO
GOODBYE SOUTH, GOODBYE
A GOOFY MOVIE
GOOISCHE VROUWEN
Gooische Vrouwen 2
Goosebumps 3D
GORDEL VAN SMARAGD
GORDOS
GOSFORD PARK
THE GOSPEL OF JOHN
GOSSIP
GOTHIKA
Die göttliche Ordnung
GOUD
DE GOUDEN SWIPE
DE GOUDLIJN PARAMARIBO — DAM
LE GOÛT DES AUTRES
GOUTTES D'EAU SUR PIERRES BRÛLANTES
GOYA'S GHOSTS
Gozaran — Time Passing
GRACE IS GONE
Grace of Monaco
GRACE OF MY HEART
LA GRAINE ET LE MULET
GRAN TORINO
The Grand Budapest Hotel
Le grand cahier
Grand central
Le grand soir
LE GRAND VOYAGE
La grande bellezza
IL GRANDE COCOMERO
GRANDE HOTEL
La grande illusion
Il grande sogno
The Grandmaster
GRAVE DANGER
THE GRAVE OF THE FIREFLIES
Gravity
GRBAVICA
GREASE
GREAT ECSTASY OF ROBERT CARMICHAEL
GREAT EXPECTATIONS (Alfonso Cuarón)
Great Expectations (Mike Newell)
The Great Gatsby
GREAT KILLS ROAD
GREAT MIGRATIONS
The Great Northwest
THE GREAT RAID
The Great Wall
THE GREAT WHITE HYPE
GREEN HAT
THE GREEN HORNET
The Green Inferno en Knock Knock (Eli Roth over)
Green Lantern 3D
THE GREEN MILE
Green Room
GREEN ZONE
GREENBERG
Greencard Warriors (Miriam Kruishoop over)
Greetings from Tim Buckley
The Grey
THE GREY ZONE
GRIDLOCK'D
DE GRIEZELBUS
GRIMM
Grimsby
THE GRINCH
GRINDHOUSE: DEATH PROOF
GRINDHOUSE: PLANET TERROR
GRIZZLY MAN
De groeten van Mike!
Gromozeka
HET GROOTSTE VAN HET GROOTSTE, ABRAHAM TUSCHINSKI
GROOVE
GROSSE POINTE BLANK
DE GROT
GROTE KLEINE MUIS: CIRKELIENTJE
DE GROTE TOVENAAR
DE GROTE VAKANTIE
De grote Zwaen
GROUNDHOG DAY
GROWN UPS
Grown Ups 2
THE GRUDGE
THE GRUDGE 2
Grudge Match
GRUMPIER OLD MEN
GRUMPY OLD MEN
GUANTANAMERA
The Guard
Guardians of the Galaxy
Guardians Of The Galaxy Vol. 2
GUARDING TESS
GUERNSEY
Güeros
La Guerre est Déclarée
GUESS WHO
A GUIDE TO RECOGNIZING YOUR SAINTS
GUINEVERE
GULLIVER'S TRAVELS 3D
GUMMO
The Gunman
THE GUNS OF NAVARONE
THE GURU
GUS VAN SANT BOX
El Gusto