Kedi (Ceyda Torun over)
Aquarius
The Beguiled
Una mujer fantástica
Jaap van Heusden over In Blue
Johan van der Keuken: Hoera! We leven nog

DE GROTE VAKANTIE

Nederland, 2000 | Johan van der Keuken
Ruim een jaar geleden hoorde de filmer Johan van der Keuken dat hij nog maar kort te leven had. Prostaatkankercellen hadden zich door zijn lichaam verspreid. Hij besloot op reis te gaan, met het gevoel "Hoera! We leven nog. Nu maar eens kijken hoe dat elders is. Hoe levend de levenden zijn." Het leverde een essayistisch reisverslag op: De grote vakantie.

Gewapend met een film- en een DV-camera en samen met zijn vrouw Nosh van der Lely — die bij de meeste van zijn films ook geluidsvrouw is — en later ook alleen, trok Johan van der Keuken naar Buthan, Burkina Faso, Mali, Nepal, Brazilië en de Verenigde Staten. Daar maakt hij kennis met een nieuw medicijn tegen kanker, dat bij hem lijkt aan te slaan.
Aan het begin van De grote vakantie zegt Van der Keuken op reis te gaan "met beeld en geluid, naar uiteenlopende leefomstandigheden, koud en warm, leeg en vol, met als altijd aanwezige derde de mens, die tegen de klippen op leeft, met behulp van mooie verhalen, die hij zich wijsmaakt, tot troost in het gezicht van het niets". Toch bevat zijn film op enkele ontmoetingen na vooral veel natuurbeelden, die geassocieerd kunnen worden met tijd en vergankelijkheid. In een voice-over vertelt hij over zijn drijfveren om deze film te maken en over het proces van filmmaken in het algemeen. In tegenstelling tot wat je zou verwachten is De grote vakantie geen autobiografisch egodocument geworden, maar een cerebraal, doch persoonlijk reisverslag, met veel aandacht voor de manier waarop beelden in de montage bijeen zijn gekomen.

De grote vakantie begint met een stapeltje porseleinen kopjes die tegen elkaar tikken. Ze bibberen en trillen. Je verwacht dat ze ieder moment zullen vallen en breken. Een mooi beeld voor vergankelijkheid en het onbetrouwbare voorttikken van de tijd. Van der Keuken: "Dat beeld heb ik gekozen omdat ik geïnteresseerd ben in dingen die vanzelf kunnen bewegen. Je geeft ze een zetje en dan blijven ze nog een tijdje doorwiebelen. Dat heeft voor mij veel met film te maken. Film is ook beweging. En natuurlijk heeft het ook met het leven te maken, dat ik, zeker toen ik aan de film begon, als een aflopende tijdklok ervoer.
"Dit is natuurlijk maar een van de interpretaties die ik daarvan kan geven, maar eigenlijk gaat het daar niet om. In de film gaat het om de dingen zelf. Om de herkenning daarvan bij de toeschouwer. Natuurlijk is die anders voor de maker dan voor de toeschouwer. Dat is niet erg, zelfs leuk, maar niet vrijblijvend. Mij doen die kopjes denken aan het servies van tante Lies dat hier in de kast staat, jou aan Tarkovski. Die veeltaligheid staat voorop."

Waarom bent u als maker zo op de achtergrond gebleven? U komt op enkele foto's uit Parijs in het begin van de film na zelf niet in beeld. U bezoekt bijvoorbeeld traditionele genezers in Bhutan en Kathmandu, maar vertelt de toeschouwer niet wat u van hun opvattingen vindt. U laat zich zelfs behandelen door een sjamaan, maar vertelt niet hoe u die behandeling heeft ervaren, of u denkt dat het werkt of niet. En uw woede dat zij u wel wilde behandelen, maar het aanvankelijk niet goed vond om gefilmd te worden, is buiten de film gebleven. "Alles in de film ben ik. Maar ik pas er wel voor op om dat van tevoren te melden. Ik ben de mediterende boeddhistische monnik en de koe in de Afrikaanse rivier die het water tot aan de lippen staat. Ik vind het de verantwoordelijkheid van de kijker om dat zelf waar te nemen. Natuurlijk is het niet toevallig dat ik op bezoek ga bij een boeddhistische leraar die tegen mij zegt: 'Je bent net als alle anderen die lijden.' Daarom laat ik ook televisiebeelden zien van de oorlog in Kosovo. Elk van die mensen had ik ook kunnen zijn.
"Bovendien wilde ik geen ego-document maken, maar iets universelers. Het moest een film worden over een mens die in zijn voortbestaan bedreigd wordt, maar vanuit de gedachte: 'Hoera! We leven nog. Nu maar eens kijken hoe dat elders is. Hoe levend de levenden zijn.'
"Ik ben wel als filmer in de film aanwezig, je ziet mijn handen en mijn voeten, de randen van mijn lichaam. Waardoor de film mijn lichaam wordt. Wat ik wilde laten zien was dat ik weliswaar iets vreselijks meemaakte, maar dat ik nog altijd dat andere kan laten zien. En misschien dat er op die manier iets van mij overblijft. Dat ik in mijn werk blijf voortbestaan."

Ik had het gevoel dat de hele film een grote schreeuw was: "Mijn god, waarom heeft u mij verlaten?" "God hebben we niet meer. Maar we hebben nog wel het goddelijke. Er zijn alleen andere wegen om daarbij te komen. Daarom probeer ik een indruk te geven van de toestand van de mensheid. Ik voel me zeer aangetrokken tot het boeddhisme, dat zelf geen godsdienst is, maar een leer. Boeddha was ook geen god, maar een gewone man die heeft gezien hoe het zit. Hij zei: 'Laat toch los. Ook het lijden.' Voor ons westerlingen is dat heel moeilijk. De uiterste relativering bereiken en toch serieus zijn."


"Als ik in die scène in die disco in Brazilië zeg: 'Als ik niet kan filmen ben ik dood' en er is daar geen licht, dus ik kan niet filmen dan is dat de zwartste, kwaadste scène in de hele film."



Tegen de directeur van het Filmfestival San Francisco waar u in de film een prijs uitgereikt krijgt, zegt u als u hem in Rotterdam ontmoet: "Hier komen we later nog op terug, zoals het hoort in fictie." Fictionaliseert u uw eigen leven in deze film?
"Je fictionaliseert voortdurend. Je brengt altijd een fictieve volgorde aan die meer waarheid bevat dan het leven. Je moet een punt vinden in de film waarop je kunt toeslaan. Als jij zegt dat je teleurgesteld bent dat ik in Kathmandu mijn woede niet uit, dan zeg ik, maar die woede zit wel in de film, maar pas in Brazilië. Als ik in de scène in de disco zeg: 'Als ik niet kan filmen ben ik dood' en er is daar geen licht, dus ik kan niet filmen dan is dat de zwartste, kwaadste scène in de hele film.
"Ik maak liever een film die het raadsel oproept. Het gevoel dat iets zo en zo is, moet door de kijker veroverd worden. Vroeger waren mijn films veel bozer, maar daardoor boden ze ook minder zicht op de kuil van het niet-weten. Destijds werd mij verweten dat ik te weinig subtiel was en nu verwijt jij mij dat ik te subtiel ben.
"Natuurlijk wil ik nog steeds proberen iets duidelijk te maken, maar dat hoeft niet per se meer verwoord te worden. Het is altijd moeilijk om die balans tussen duidelijkheid en openheid te vinden. Je levert altijd iets in. Je wint iets en je verliest iets."

Wat dan? "Wat je verliest is het gevoel van plicht. Ik heb het een tijd lang op me genomen om de wereld te verklaren. In de eerste plaats voor mezelf en in de tweede plaats om te betogen wat mensen daarmee zouden moeten doen. Daarmee ben ik na I love $ gestopt en toen heb ik Het oog boven de put gemaakt. Voor I love $ heb ik eindeloos research gepleegd en zelfs een pak gekocht met een stropdas om met die bankjongens te kunnen praten. Nu maak ik alleen nog maar films met wat ik zelf in huis heb en gaandeweg voegen zich daar dingen bij.
"Wat ik gewonnen heb is dus vrijheid."

Heeft U ooit overwogen de film, die nu toch wordt omschreven als uw cinematografische testament, niet uit te brengen, toen u dankzij die nieuwe medicijnen een betere levensverwachting bleek te hebben? "Nee, natuurlijk niet. Dat kan je niet maken tegenover de geldschieters en iedereen die eraan heeft meegewerkt. Het voordeel van een waarlijk vrije compositie is dat je dan ook de vrijheid hebt om daarmee weg te komen. Natuurlijk denkt iedereen die naar die film zit te kijken op een gegeven moment: 'Waarom gaat hij nou niet dood?' Daarom vraag ik dat ook zo onomwonden aan die arts: 'Hoe lang heb ik nog? Heb ik nog tijd om deze film af te maken?'"

In het begin van de film zegt u dat u het vervelend vond om over uw ziekte te praten. Maar nu weet iedereen het. Wat zei u tegen mensen die u wilde filmen en die de film moesten financieren? "Ik heb de film steeds omschreven als een kroniek van mijn eigen blik. Dat zegt natuurlijk niets. Dan legde ik uit dat het een film moest worden over hoe ik de dingen zie zoals ik ze zie en waarom. Dan dachten ze: 'Ach die Johan die heeft wel vaker van die vage projecten, laten we maar niet verder vragen.'"

Ter verklaring van de Parijse beelden zegt u geïnspireerd te zijn door de erkenning die u daar krijgt: "Die komt dus mooi op tijd. Ik zal zorgen dat ik dit moment niet misloop." Wat betekent erkenning voor u? "Een van de motieven van mijn reizen is dat ik onderweg wil zijn om ruimte te maken voor mijn werk. Zowel door nieuwe ervaringen op te doen, als door mensen te spreken en aan tentoonstellingen en filmfestivals mee te werken.
Bij de aanvang van De grote vakantie had ik het gevoel weinig tijd meer te hebben. Maar ik wil wel dat mijn werk blijft voortbestaan zonder mij. Daar wil ik veel voor doen."

Maar waarom die nadruk op Frankrijk? Voelt u zich miskend in Nederland? "Nee, dat zou ik niet mogen zeggen. Kijk eens naar de aandacht die ik hier krijg. Ik heb hier vijftig films kunnen maken en ik heb nooit het gevoel gehad dat ik één shot heb moeten inleveren. Mijn manier van redeneren maakt echter dat ik me in Frankrijk beter begrepen voel. Ik heb het gevoel dat men in Frankrijk meer gewend is om op dezelfde manier als ik naar film te kijken. De Fransen zijn veel rationeler en veel meer gewend om films tot op het bot te analyseren. Dat is een bepaalde discussietovenarij waar ik graag deel van uitmaak. In Frankrijk is men meer gewend om het beeld te vertrouwen als boodschapper. In Holland is men wat wantrouwender en onwenniger als men een film krijgt voorgeschoteld die wat van de kijker vraagt. Die hem uitdaagt om zich af te vragen: Waarom kan ik hier naar kijken? Wat vraagt het van me? Ik weet niet waar dat wantrouwen tegen reflectie vandaan komt.
"De Fransen zijn terughoudend om je toe te laten, maar als je er eenmaal bijhoort dan word je ook volledig geaccepteerd. Dan moet je het wel erg bont maken willen ze zich van je afkeren. Ze zijn heel trouw en dat voelt natuurlijk als een warm bad. Daarnaast heb ik ook het voordeel dat ik niet in hun cultuur hoef te wonen, de luxepositie van de buitenstaander. Dan heb je toch meer vrijheid.
"Natuurlijk heb ik wel miskende gevoelens gehad. Zeker in het begin van mijn leven als filmmaker. Ik heb het vaak moeilijk gevonden dat er voor mijn niet-lineaire, omspelende denkwijze tot vor kort geen cultuur was in Nederland. Ze is er inmiddels wel meer en meer gekomen."

Toch eindigt de film in Nederland. Met een lange onscherpe sequentie van boten in het grote rivierengebied. "Die boten heb ik onscherp gedraaid omdat het geen objecten meer zijn, maar wezens moeten worden, riviergoden. Al toen we aan de Niger waren dacht ik dat ik in de film ook iets met de Hollandse rivieren moest doen. De rivier heeft natuurlijk veel betekenissen. De rivier is een god. Een scheidslijn tussen leven en dood. Denk maar aan al die rivieren in de Griekse mythologie die naar de onderwereld stromen. De rivieren van de slaap en de vergetelheid. De rivier is ook een symbool voor de tijd en een levensbrenger. En het allerbelangrijkste is het gevoel van thuiskomst. Gaandeweg wordt het in mijn film steeds belangrijker om thuis te komen."

Dana Linssen



top
DE GROTE VAKANTIE

Februari 2000 #208

Productie
Pieter van Huystee Film & TV
Regie, scenario en camera
Johan van der Keuken
Montage
Menno Boerema
Geluid
Noshka van der Lely

Kleur, 145 minuten

Distributie
Public Film
Te zien
tijdens het Filmfestival Rotterdam en vanaf 10 februari

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


G

G-FORCE
G.I. JANE
G.I. Joe: Retaliation
G.I. JOE: THE RISE OF THE COBRA
Gaamer
GABBEH
Gabrielle
GABRIELLE
GADJO DILO
GAINSBOURG, VIE HÉROÏQUE
GALAXY QUEST
Gallipoli
The Gallows
Gallows Hill
Gambit
THE GAMBLER
Game
THE GAME
Game of Thrones (Seizoen 5)
Game of Thrones Seizoen 1
GAMER
Le gamin au vélo
GAMLE MAEND I NYE BILER/OLD MEN IN NEW CARS
GANGS OF NEW YORK
Gangs of Wasseypur
Gangster Squad
GANGSTERBOYS
Het gangstermeisje
GARAGE
GARAGE DAYS
GARAGE OLIMPO
Les garçons et Guillaume, à table!
THE GARDEN
GARDEN STATE
GARFIELD
GARFIELD: A TALE OF TWO KITTIES
GARPASTUM
GAS, FOOD, LODGING
Gasland part I & II
GASTON'S WAR
GATTACA
IL GATTOPARDO
GAY
GAZON MAUDIT
Les géants
GEEN BEREIK
GEEST UIT DE POLDER
GEGE
Gegen die Wand
HET GEHEIM
Het geheim van Delft
HET GEHEIM VAN MEGA MINDY
GELUK IS ALS GLAS
EEN GELUKKIGE HAND
DE GELUKKIGE HUISVROUW
EEN GELUKKIGE TIJD
GEMINI (SOSEIJI)
Gemma Bovery
The General
THE GENERAL'S DAUGHTER
GENERATION KILL
LA GENÈSE
GENESIS
Genius
GENOVA
LES GENS NORMAUX N'ONT RIEN D'EXCEPTIONNEL
GEORGE MICHAEL: A DIFFERENT STORY
GEORGE OF THE JUNGLE
Georges Bataille's Story of the Eye
GEORGI AND THE BUTTERFLIES
GEORGIA RULE
GEORGICA
Gerhard Richter Painting
GERMINAL
Geronimo
GERONIMO: AN AMERICAN LEGEND
GERRY
GESPENSTER
GET BACK
GET CARTER
The Get Down
Get Hard
GET HIM TO THE GREEK
GET LOW en de arthouse-western
GET ON THE BUS
Get Out
GET REAL
GET RICH OR DIE TRYIN'
GET SHORTY
THE GETAWAY
Gett — The Divorce Trial of Viviane Amsalem
GETTING EVEN WITH DAD
GETTING HOME
GETTING MY BROTHER LAID (MEIN BRUDER DER VAMPIR)
GETTYSBURG
GEVANGEN OP JAVA
GEVANGENEN VAN DE GROND
DE GEVLEKTE HOND (A PIEBALD DOG RUNNING ON THE EDGE OF THE SEA)
De geweldige beer
GFP Bunny
THE GHOST AND THE DARKNESS
GHOST DOG: THE WAY OF THE SAMURAI
GHOST IN THE SHELL
Ghost in the shell
GHOST IN THE SHELL 2
GHOST RIDER
Ghost Rider: Spirit of Vengeance 3D
GHOST SHIP
GHOST WORLD
THE GHOST WRITER
Ghostbusters
GHOSTS FROM THE PAST
GHOSTS OF GIRLFRIENDS PAST
Gianni e le donne
THE GIFT
The Gift
GIGANTE
GIGLI
Gilbert
Gimme Danger — Long Live The Stooges
GIMME SHELTER
Ginger & Rosa
GINGER SNAPS
THE GINGERBREAD MAN
GIORNI E NUVOLE
The Girl
GIRL 6
Girl Most Likely
The Girl on the Train
A Girl Walks Home Alone at Night
GIRL WITH A PEARL EARRING
The Girl with the Dragon Tattoo
GIRL, INTERRUPTED
GIRLFIGHT
THE GIRLFRIEND EXPERIENCE
Girlhood
Girls seizoen 1-5
Girls Trip
GIRLS UNITED
GLADIATOR
GLADIATOR
LES GLANEURS ET LA GLANEUSE
GLAS OP CELLULOID
Glassland
Glee the 3D Concert Movie
GLENGARRY GLEN ROSS
THE GLIMMERMAN
GLITTERBUG
GLORIA
Gloria
Glory
Gluckauf
GLUE
GNOMEO & JULIET
GO
GO GET SOME ROSEMARY
GO WEST, YOUNG MAN!
GOAL KICK OFF
God Bless America
GOD IS MY DJ
GOD TOLD ME TO
GOD'S LONELY MAN
THE GODDESS OF 1967
THE GODFATHER DVD COLLECTION
GODS AND MONSTERS
Gods of Egypt 3D
GODSEND
GODZILLA
Godzilla 3D
DAS GOEBBELS EXPERIMENT
De goede dood
GOHATTO
Going in Style
GOING THE DISTANCE
GOING TO SCHOOL WITH MY DAD ON MY BACK
Gold
GOLDEN BALLS
THE GOLDEN BOWL
THE GOLDEN COMPASS
GOLDENEYE
GOLDFISH MEMORY
Goltzius and the Pelican Company
GOLVEN
GOMORRA
GONE BABY GONE
Gone Girl
GONE IN 60 SECONDS
Gone With the Wind
GONIN
GOOD ADVICE
GOOD BYE, LENIN!
A Good Day To Die Hard
The Good Dinosaur
THE GOOD GERMAN
THE GOOD GIRL
THE GOOD HEART
Good Kill
A GOOD MAN IN AFRICA
GOOD MEN, GOOD WOMEN
A Good Old Fashioned Orgy
Good People
GOOD ROCKIN' TONIGHT
THE GOOD SHEPHERD
THE GOOD SON
GOOD WILL HUNTING
A GOOD WOMAN
A GOOD YEAR
THE GOOD, THE BAD AND THE UGLY
GOODBOY!
GOODBYE BAFANA
GOODBYE LOVER
GOODBYE SOLO
GOODBYE SOUTH, GOODBYE
A GOOFY MOVIE
GOOISCHE VROUWEN
Gooische Vrouwen 2
Goosebumps 3D
GORDEL VAN SMARAGD
GORDOS
GOSFORD PARK
THE GOSPEL OF JOHN
GOSSIP
GOTHIKA
Die göttliche Ordnung
GOUD
DE GOUDEN SWIPE
DE GOUDLIJN PARAMARIBO — DAM
LE GOÛT DES AUTRES
GOUTTES D'EAU SUR PIERRES BRÛLANTES
GOYA'S GHOSTS
Gozaran — Time Passing
GRACE IS GONE
Grace of Monaco
GRACE OF MY HEART
LA GRAINE ET LE MULET
GRAN TORINO
The Grand Budapest Hotel
Le grand cahier
Grand central
Le grand soir
LE GRAND VOYAGE
La grande bellezza
IL GRANDE COCOMERO
GRANDE HOTEL
La grande illusion
Il grande sogno
The Grandmaster
GRAVE DANGER
THE GRAVE OF THE FIREFLIES
Gravity
GRBAVICA
GREASE
GREAT ECSTASY OF ROBERT CARMICHAEL
Great Expectations
GREAT EXPECTATIONS
The Great Gatsby
GREAT KILLS ROAD
GREAT MIGRATIONS
The Great Northwest
THE GREAT RAID
The Great Wall
THE GREAT WHITE HYPE
GREEN HAT
THE GREEN HORNET
The Green Inferno
The Green Inferno en Knock Knock (Eli Roth over)
Green Lantern 3D
THE GREEN MILE
Green Room
GREEN ZONE
GREENBERG
Greencard Warriors (Miriam Kruishoop over)
Greetings from Tim Buckley
The Grey
THE GREY ZONE
GRIDLOCK'D
DE GRIEZELBUS
GRIMM
Grimsby
THE GRINCH
GRINDHOUSE: DEATH PROOF
GRINDHOUSE: PLANET TERROR
GRIZZLY MAN
De groeten van Mike!
Gromozeka
HET GROOTSTE VAN HET GROOTSTE, ABRAHAM TUSCHINSKI
GROOVE
GROSSE POINTE BLANK
DE GROT
GROTE KLEINE MUIS: CIRKELIENTJE
DE GROTE TOVENAAR
DE GROTE VAKANTIE
De grote Zwaen
GROUNDHOG DAY
GROWN UPS
Grown Ups 2
THE GRUDGE
THE GRUDGE 2
Grudge Match
GRUMPIER OLD MEN
GRUMPY OLD MEN
GUANTANAMERA
The Guard
Guardians of the Galaxy
Guardians Of The Galaxy Vol. 2
GUARDING TESS
GUERNSEY
Güeros
La Guerre est Déclarée
GUESS WHO
A GUIDE TO RECOGNIZING YOUR SAINTS
GUINEVERE
GULLIVER'S TRAVELS 3D
GUMMO
The Gunman
THE GUNS OF NAVARONE
THE GURU
GUS VAN SANT BOX
El Gusto