The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Zintuigelijk Zeemonster

Leviathan (Lucien Castaing-Taylor, Verena Paravel)

Frankrijk/Groot-Brittannië/Verenigde Staten, 2012 | Lucien Castaing-Taylor, Verena Paravel
Ooit zeeziek een bioscoopzaal uitgestrompeld? Het IDFA-programma Paradocs vertoont 'horrordoc' Leviathan, een film die het documentaire genre opnieuw uitvindt. Alweer een grensverleggend hoogtepunt uit het Sensory Ethnography Lab van Harvard.

Zes keer stapten documentairemakers Véréna Paravel en Lucien Castaing-Taylor aan boord van een vissersschip, steeds voor een reis van twee weken op de Noord-Atlantische Oceaan. Castaing-Taylor was het grootste deel van de tijd zeeziek. Paravel moest bij thuiskomst meermaals in het ziekenhuis op verhaal komen. Op zee hielden ze elkaar op de been door om beurten voor te lezen uit Moby Dick, de negentiende-eeuwse klassieker van Henry Melville, die zich in dezelfde wateren afspeelt als waar zij hun Leviathan vingen.
De film Leviathan is een monster, zoals de titel al verraadt, dat de kijker uitdaagt. Vernoemd naar het Bijbelse zeemonster uit het boek Job, waarin god zijn dienaar op de proef stelt. Thomas Hobbes verwees ernaar in zijn gelijknamige traktaat over staatsinrichting, waarin hij de natuurtoestand schetste als een strijd van allen tegen allen. De film verwijst ook weer naar Hobbes: de strijd van de mens tegen de elementen, tegen zeemonsters, en tegen zichzelf; op leven en dood, getuige de vele vermiste schepen die op de aftiteling in herinnering worden geroepen. En de vele door de scheepsbemanning gedode soorten vis die daar gebroederlijk op volgen. Vanwege de grimmige, duistere, claustrofobische setting met vochtig metaal en glibberige wezens werd de documentaire al vergeleken met Tony Scotts scifi horrorklassieker Alien. De sensationele film ging afgelopen augustus in première op het Filmfestival Locarno en maakte sindsdien een zegetocht langs talloze festivals voordat hij nu de verjaardagseditie van het IDFA aandoet.

Vlaggenschip
Leviathan is het vlaggenschip uit de documentaire school die Lucien Castaing-Taylor in 2006 begon onder de naam Sensory Ethnography Lab (SEL) aan de Amerikaanse Harvard University. Een praktische filmcursus voor jaarlijks tien studenten met bijbehorende faciliteiten; een bijzonder huwelijk tussen wetenschappelijke theorie en filmpraktijk. Toen Castaing-Taylor ermee begon, was hij plaatsvervangend hoofd van Harvards Film Study Center, dat in 1957 werd opgericht door de vermaarde Amerikaanse antropoloog en documentairemaker Robert Gardner (Dead Birds, Rivers of Sand, Forest of Bliss). Gardner maakte observerende documentaires die door middel van associatieve montage een min of meer afgerond verhaal vertelden. Belangrijkste uitgangspunt van SEL is dat de typisch filmische mogelijkheden om de zintuiglijke ervaringswereld vast te leggen ten volle worden benut. "We proberen films te maken die niets zéggen", aldus Castaing-Taylor in een op YouTube gepost interview over Leviathan. Hij betoogt verder dat de documentaire zich te veel door de fictie-praktijk heeft laten verleiden tot het maken van een statement. Castaing-Taylor: "Te bedenken dat het complete domein van de werkelijkheid dat non-fictie is, beroofd is van zijn overvloed, van de hele op ervaring gebaseerde, zintuigelijke kwaliteiten van het daadwerkelijk in de wereld zíjn, van de geleefde ervaring zelf, zodat die kan worden gereduceerd tot betekenis, kan worden ingekapseld in taal en proza; het is zo'n karikatuur van wat film vermag! Dat verklaart waarom de meeste documentaires zo zwak zijn." Regiecredits vindt hij onzin, omdat de werkelijkheid zich niet laat regisseren. Documentaires maken is een kwestie van anticiperen op toeval, aldus Castaing-Taylor.

Hyperfysiek
Trefzeker herdefinieert Leviathan de documentaire film tot een sensationele ervaring pur sang, in de beste zin des woords. Gefilmd met kleine GoPro-camera's, die op en rond het schip hyperfysieke, ruw-poëtische en even subjectieve als abstracte beelden verzamelden: vastgebonden aan de torso's van de vissers, heen en weer klotsend in een bak met stervende vissen, schuivend over het dek, half verzuipend in het woeste zeewater onder een dreigende hemel vol zwart uitslaande meeuwen. Bemanningsleden zijn niet meer dan een stomende sigaret onder een capuchon, een zwaar getatoeëerde arm die mechanische bewegingen maakt, een buitenaards ogend wezen in een glimmend oranje pak dat mysterieuze handelingen verricht op een nachtelijk verlicht dek.
En dan de geluidsband met ingeblikt, verwrongen geluid, waarop het gegrom van de scheepsmotor en het gebulder van zee en wind als grondtonen om voorrang strijden. Daarbovenop het gekreun van hydraulische kranen, blikken bevelen door de intercom, het knerpen van mes op schelp of graat, naast borrelend, kletterend water. Geen interviews, geen voice-over, geen muziek, behalve dan even de heavy metal uit het vooronder. Begin- en eindtitels zijn geschreven in een gotische letter.
Leviathan is pure romantiek in de negentiende-eeuwse zin van het woord: persoonlijk, vertrouwend op de beeldende kracht van emotie en intuïtie, met een hoofdrol voor de overweldigende natuur. Maar gemaakt door 21ste-eeuwse cyborgs — een term die Paravel en Castaing-Taylor graag gebruiken: filmmakers die camera- en geluidsapparatuur zien als verlengstukken van hun eigen belevingswereld.

Losse volksstam
Een van de SEL-deelnemers van het eerste uur is John Paul Sniadecki, die in 2010 samen met Véréna Paravel Foreign Parts maakte, over het leven op en rond de autosloperij van Willets Point in Queens, New York. Dit jaar draaide Sniadecki's 'one take' documentaire People's Park in Locarno: een betoverende 'wandeling' door een Chinees park. Via Skype zegt hij over het SEL-verband: "We zijn een soort losse volksstam. Sommigen volgen de cursus, maken een korte film en doen het daarna nooit meer. Anderen komen terug. Maar Véréna en Lucien zijn voor mij als een zus en een broer."
Als inspiratiebronnen voor hun werk verwijst Sniadecki naar makers die opereren op het snijvlak tussen arthouse film en hedendaagse kunst. Hij noemt David MacDougall, Tacita Dean, Sergei Dvortsevoy, Arthur Peleshian, Sharon Lockhart en Steve McQueen, wiens werk tijdens de colleges van Castaing-Taylor werd behandeld. Maar ook de Nederlandse videokunstenares Fiona Tan en documentairemaker Leonard Retel Helmrich waren op Harvard te gast om hun werk toe te lichten.
Over de plaats van SEL-makers in de antropologische documentaire-traditie zegt Sniadecki: "Sommige antropologen vinden ons werk anti-etnografie omdat we geen context bieden. Maar er zijn er ook die van onze films genieten en ze bestaansrecht toedichten. Ik neem etnografie serieus in de zin dat ik geloof dat het zinvol is om voor een film veel tijd te investeren in een plek, om die wereld te proberen te begrijpen, de camera neer te leggen en met mensen te praten, toe te staan dat ze je uiteindelijke film helpen vormen, en om genoegen te kunnen nemen met de ambiguïteit van het leven."

Karin Wolfs

Het International Documentary Filmfestival Amsterdam viert dit jaar z'n 25ste verjaardag van 14 tot en met 25 november met vertrouwde competities voor lange, korte en Nederlandse documentaires, een Top 10 van vaste IDFA-gast Victor Kossakovski, experimentele docu's in het Stedelijk Museum en De Brakke Grond en het Paradocs-programma dat de naam van IDFA's 'creatieve documentaire'-traditie hoog houdt. Voor meer informatie zie idfa.nl


Belangrijkste SEL-films

Leviathan | 2012 | Véréna Paravel & Lucien Castaing-Taylor | Winnaar van de FIPRESCI-prijs van de internationale filmkritiek in Locarno. Zie artikel. Te zien op IDFA.

People's Park | 2012 | J.P. Sniadecki & Libbie Dina Cohn | One take — ritje door een Chinees volkspark, langs de vele plekken waar mensen aan zelfexpressie doen door middel van muziek, zang en dans. Gefilmd vanuit een rolstoel, waardoor het lijkt of je in een treintje door een attractiepark rijdt. Draaide in Locarno, maar helaas niet op IDFA.

Foreign Parts | 2010 | Véréna Paravel & J.P. Sniadecki | Verslag van het leven rond de met sluiting bedreigde autosloperij van Willets Point, Queens, waar de onderdelen van sloopauto's aan een tweede leven beginnen en een bron van inkomsten vormen voor immigranten. Beste film op zowel het DocsBarcelona Film Festival als het Punto de Vista documentaire festival van Pamplona, vertoond in MoMa. Te zien via mubi.com

Sweetgrass | 2009 | Ilisa Barbash & Lucien Castaing-Taylor | Barre tocht door de bergen van Montana aan de zijde van cowboys die daar voor het laatst met hun schapenkudde rondtrekken. Genomineerd voor de Independent Spirit Award voor beste documentaire. Te zien via mubi.com


Belangrijkste SEL-filmmakers

Lucien Castaing-Taylor (1966) | Gerekend tot de vijftig beste filmmakers onder de vijftig jaar door filmtijdschrift CinemaScope. Oprichter van en drijvende kracht achter het Sensory Ethnography Lab, dat in 2006 begon met een cursus documentaire maken aan Harvard University. Daarnaast sinds 2008 directeur van het Film Study Center van Harvard. Geboren en getogen zonder tv of film in de Britse havenstad Liverpool, waar zijn vader in de scheepvaart werkte. Ontmoette zijn vrouw Ilisa Barbash op de filmopleiding van de University of Southern California eind jaren '80. Samen maakten ze in 2009 de eerste lange SEL-documentaire Sweetgrass. Tekende met Paravel voor Leviathan.

Véréna Paravel (1971) | Had nog nooit een film gemaakt toen ze bij Castaing-Taylor aanklopte om toegelaten te worden tot zijn SEL-cursus, maar was al wel doctor in de antropologie en sociologie. Groeide als dochter van een Franse olie-ingenieur op in Portugal, Algerije, Rusland, Ivoorkust en Togo. Verhuisde in 2002 van Toulouse naar New York en later naar Boston. Doceert nu antropologie in Harvard en is wat film betreft gespecialiseerd in kleurcorrectie, waarvan het resultaat te zien is in Leviathan. Maakte eerder met Sniadecki Foreign Parts.

J.P. Sniadecki (1979) | Groeide op in een katholiek gezin van Poolse komaf op een kleine geitenboerderij in Marne, Michigan. Studeerde film, filosofie en leerde Chinees. Maakte als 19-jarige zijn eerste buitenlandreis naar China, waar hij bij aankomst vast kwam te zitten in een studentenoproer omdat de NATO die dag de Chinese ambassade in Belgrado bombardeerde: "Een vormende ervaring." Zag sindsdien alle hoeken van China, waar hij meerdere periodes studeerde, woonde en werkte. Ging in 2005 als masterstudent naar Harvard, waar Castaing-Taylor net SEL had opgezet, en maakte vier korte films — allemaal over China — voor hij met Paravel Foreign Parts maakte en later People's Park.



top
Leviathan (Lucien Castaing-Taylor, Verena Paravel)

November 2012 #348

Regie en scenario
Lucien Castaing-Taylor
Verena Paravel

87 minuten

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


L

L'chaim!
L.A. CONFIDENTIAL
La La Land
LAAGLAND
DE LAATSTE DAGEN VAN EMMA BLANK
DE LAATSTE OVERWINNING
LABAN HET ALLERLIEFSTE SPOOKJE
LADDER 49
LADIES IN LAVENDER
LADIES IN LOVE
LADIES ROOM
LADRI DI BICICLETTE (FIETSENDIEVEN)
IL LADRO DI BAMBINI
The Lady
LADY CHATTERLEY ET LE HOMME DE BOIS
LADY EN DE VAGEBOND
The Lady in the Van
LADY IN THE WATER
Lady Macbeth (William Oldroyd over)
LADY SNOWBLOOD
LADYBIRD, LADYBIRD
THE LADYKILLERS
LAGAAN
LAGRIMAS NEGRAS
LAILA'S BIRTHDAY
LAISSEZ-PASSER
LE LAIT DE LA TENDRESSE HUMAINE
THE LAKE HOUSE
LAKE PLACID
LAKE TAHOE
LAKEBOAT
LAMENTO EMORI
LAMERICA
LAND AND FREEDOM
Land of Mine — Under Sandet
LAND OF PLENTY
LAND OF THE DEAD
The Land of the Enlightened
THE LAND OF THE WANDERING SOULS
Land van aankomst
Landscape Suicide
LANDSCHAPPEN WAAR NIEMAND VAN WEET
LANG & GELUKKIG
Lang leve de Koningin
De lange weg naar het Noorden (Tout en haut du monde)
LANGER LICHT
THE LANGOLIERS
DE LANGSTE REIS
LANSKY
LANTANA
LAP ROUGE
LARA CROFT TOMB RAIDER: THE CRADLE OF LIFE
LARA CROFT: TOMB RAIDER
Larry Crowne
LARS AND THE REAL GIRL
LAST ACTION HERO
THE LAST AIRBENDER 3D
THE LAST BROADCAST
THE LAST CASTLE
LAST CHANCE HARVEY
LAST CONVERSATION
LAST DANCE
LAST DAYS
THE LAST DAYS
THE LAST DAYS OF SHISHMAREF
The Last Elvis (El último Elvis)
THE LAST EXORCISM
The Last Exorcism part II
Last Hijack (Femke Wolting en Tommy Pallotta over)
LAST HOLIDAY
THE LAST HOUSE ON THE LEFT
THE LAST KING OF SCOTLAND
THE LAST LEGION
LAST MAN STANDING
LAST NIGHT
LAST RESORT
THE LAST SAMURAI
THE LAST SEDUCTION
THE LAST SEDUCTION II
The Last Sentence
THE LAST STATION
LAST STOP 174
THE LAST SUPPER
THE LAST TRAIN
LAST TRAIN HOME
Last Vegas
The Last Witch Hunter
The Last Wolf
LATCHO DROM
LATE FRAGMENT
LATE MARRIAGE
Late Mizoguchi
A Late Quartet
Late Spring
LAURA'S STER
Laurence Anyways
LAW ABIDING CITIZEN
Lawless
LAWNMOWER MAN 2: BEYOND CYBERSPACE
Lay the Favorite
LAYER CAKE
Layla Fourie
Layla M.
LEAF ON A PILLOW
THE LEAGUE OF EXTRAORDINARY GENTLEMEN
A LEAGUE OF THEIR OWN
LEAP YEAR
Leatherface
LEATHERHEADS
LEAVING LAS VEGAS
LEAVING MANDELA PARK
LEBANON
DAS LEBEN DER ANDEREN
DAS LEBEN IST EINE BAUSTELLE
Lee Towers: The Voice of Rotterdam
LEEF!
DE LEEUWENKONING II: SIMBA'S TROTS
LEF
LEFT LUGGAGE
LEGALLY BLONDE
LEGALLY BLONDE (2): RED WHITE AND BLONDE
Legend
THE LEGEND OF 1900
THE LEGEND OF BAGGER VANCE
THE LEGEND OF GINGKO/GINGKO BED 2
The Legend of Hercules
The Legend of Longwood
The Legend of Tarzan
LEGEND OF THE GUARDIANS 3D
LEGEND OF ZORRO
De legende van Walhalla: Thor
LEGENDS OF THE FALL
De LEGO Batman Film
De LEGO Film
De LEGO Ninjago Film
LEK
LEMMING
LEMON TREE
Lemonade
LEMONY SNICKET'S A SERIES OF UNFORTUNATE EVENTS
Lena
LEO TOLSTOY'S ANNA KARENINA
LA LEÓN
LEON
LEONARD COHEN: I'M YOUR MAN
LEONERA
THE LEOPARD SON
LEPEL
LESBIAN VAMPIRE KILLERS
The Lesson
LET EACH ONE GO WHERE HE MAY
LET ME HAVE IT ALL
LET ME IN
LET THE RIGHT ONE IN
Let's Be Cops
LET'S MAKE MONEY
LETHAL WEAPON 4
LETTER TO AMERICA
LETTERS FROM A KILLER
LETTERS FROM IWO JIMA
LETTERS TO JULIET
LA LETTRE
DE LEUGEN
Leve boerenliefde
LEVE HET BRUINE MONSTER
LEVEN MET JE OGEN
HET LEVEN UIT EEN DAG
Het leven volgens Nino
Leven? Of theater?
HET LEVENDE BOS
Levende rivier
Leviathan (Andrei Zvjagintsev)
Leviathan (Lucien Castaing-Taylor, Verena Paravel)
LEVITY
UNE LIAISON PORNOGRAPHIQUE
LIAM
LIAR
LIAR LIAR
LIBERA
La libertad
LIBERTÉ
THE LIBERTINE
LIBERTY HEIGHTS
LICENSE TO WED
LICHTER (DISTANT LIGHTS)
LIEBE IN GEDANKEN (LOVE IN THOUGHTS)
Het lied van de zee
LIEDEREN UIT HET LAND VAN MIJN MOEDER
LIEFDE EN GELUK
Liefde is aardappelen
LIES
Life (Anton Corbijn)
Life (Daniel Espinosa)
LIFE (Ted Demme)
LIFE ACCORDING TO AGFA
THE LIFE AND DEATH OF PETER SELLERS
THE LIFE AQUATIC WITH STEVE ZISSOU
LIFE AS A HOUSE
LIFE AS WE KNOW IT
THE LIFE BEFORE HER EYES
LIFE DURING WARTIME
LIFE IS A MIRACLE
Life is Beautiful
A LIFE LESS ORDINARY
Life of Crime
THE LIFE OF DAVID GALE
Life of Pi
Life, Animated
Lifeforce
Lifelong
LIFESAVERS
LIFETIMES
The Light Between Oceans
LIGHT SLEEPER
The Light Thief
Light Years
THE LIGHTHOUSE
LIGHTS IN THE DUSK
Lights Out
LIJMEN HET BEEN
Like Father, Like Son
LIKE GRAINS OF SAND
LIKE IT IS
LIKE MIKE
Like Someone in Love
LILA DIT ÇA
Lilet Never Happened
LILJA 4-EVER
LILO & STITCH
Lilting (Hong Khaou over)
Lily Lane (Previously Unreleased)
LIMBO
THE LIMEY
LIMITLESS
THE LIMITS OF CONTROL
LIMO
Lincoln
THE LINCOLN LAWYER
LINHA DE PASSE
LINKS
Lion
THE LION KING
Lion King 3D
LIONS FOR LAMBS
LIPSTICK ON YOUR COLLAR
LISA
Lisandro Alonso Box
LISBON STORY
Listen to Me Marlon
Little Black Spiders
LITTLE BUDDHA
LITTLE CHILDREN
LITTLE MAN
Little Men
LITTLE MISS SUNSHINE
LITTLE NICKY
LITTLE ODESSA
A LITTLE PRINCESS
THE LITTLE RASCALS
LITTLE SENEGAL
Little Sparrows
A LITTLE TRIP TO HEAVEN
THE LITTLE VAMPIRE
LITTLE VOICE
LITTLE WOMEN
Live By Night
LIVE FLESH
LIVE FOREVER
LIVE!
LIVERPOOL
Living and Other Fictions
LIVING IN OBLIVION
LIVING OUT LOUD
LIVING WITH AN IDIOT
Liza, the Fox-Fairy
THE LIZZIE MCGUIRE MOVIE
Lo and Behold: Reveries of the Connected World
LOADED
The Lobster
THE LOCALS
LOCH NESS
LOCK, STOCK AND TWO SMOKING BARRELS
Locke
Lockout
LOENATIK DE MOEVIE
Loenatik, te gek
LOFT
Logan
Logan Lucky
La loi du marché (Vincent Lindon over)
Loin des hommes
LOL: Laughing Out Loud
LOLA RENNT
Lola Versus
LOLITA
LOMAX, THE SONGHUNTER
LONDON RIVER
LONDON TO BRIGHTON
LONE STAR
The Loneliest Planet
LONELY HEARTS
A Long and Happy Life
THE LONG DAY CLOSES
UN LONG DIMANCHE DE FIANÇAILLES
THE LONG KISS GOODNIGHT
A Long Story
LONG TIME DEAD
THE LONG WEEKEND
The Longest Ride
The Look of Love
The Look of Silence (Joshua Oppenheimer over)
LOOK WHO'S TALKING NOW!
LOOKING FOR ERIC
LOOKING FOR RICHARD
THE LOOKOUT (John Badham)
THE LOOKOUT (Scott Frank)
LOONEY TUNES: BACK IN ACTION
Looper
LORD OF ILLUSIONS
THE LORD OF THE RINGS: THE FELLOWSHIP OF THE RING
THE LORD OF THE RINGS: THE RETURN OF THE KING
THE LORD OF THE RINGS: THE TWO TOWERS
LORD OF WAR
Lore
LORENZO'S OIL
LOST AND DELIRIOUS
THE LOST CITY
The Lost City of Z
LOST HIGHWAY
LOST IN SPACE
LOST IN TRANSLATION
LOST IN YONKERS
LOST PARADISE
THE LOST PARADISE
LOST PERSONS AREA
Lost River
LOST SOULS
The Lost Weekend
THE LOST WORLD: JURASSIC PARK
LOT
A LOT LIKE LOVE
Lotgenoten
Lotte en de maansteen
LOTTE VAN UITVINDERSDORP
Lotus
LOU BIOU
LOU REED'S BERLIN
Louder Than Bombs (Joachim Trier over)
Louis Theroux: My Scientology Movie
Louis van Gasteren-box
LOUISE (TAKE 2)
Louise en hiver
Louise Wimmer
LOURDES
Love & Friendship
Love & Fungi
LOVE & OTHER DRUGS
LOVE & SEX
Love (Judd Apatow, Paul Rust, Lesley Arfin)
Love (William Eubank)
Love 3D (Gaspar Noé)
LOVE ACTUALLY
LOVE AFFAIR
LOVE AND DEATH ON LONG ISLAND
Love and Honor
LOVE AND HUMAN REMAINS
LOVE AND OTHER CATASTROPHES
LOVE CONQUERS ALL
LOVE ETC.
Love Eternal
THE LOVE GURU
LOVE IN THE TIME OF CHOLERA
Love Is All You Need
Love is Strange
LOVE IS THE DEVIL
Love is Thicker Than Water
THE LOVE LETTER
LOVE LIVE LONG
LOVE LIZA
LOVE ME
LOVE OBJECT
The Love Punch
LOVE RANCH
LOVE SERENADE
LOVE! VALOUR! COMPASSION!
Love, Rosie
Lovelace
Loveless
LOVELY & AMAZING
THE LOVELY BONES
LOVELY BY SURPRISE
LOVELY RITA
LOVER OF LOSER
A LOVESONG FOR BOBBY LONG
Loving
Loving Vincent
THE LOW LIFE
Lucia de B.
LUCÍA Y EL SEXO
LUCKY BREAK
LUCKY EN ZORBA
LUCKY NUMBER SLEVIN
LUCKY NUMBERS
The Lucky One
LUCKY YOU
THE LUCONA AFFAIR
LUDWIG
LUDWIG 1881
LUGARES COMUNES
Lukas & Abel: Vleugelbroertjes
LULU
LUMUMBA
LUNA PAPA
LUNAR ECLIPSE
The Lunchbox
LUNDI MATIN
LOS LUNES AL SOL
LUST, CAUTION
LUTHER
THE LUZHIN DEFENCE
LYNCH (ONE)