The Florida Project
Phantom Thread
The Shape of Water
The End of Fear (Barbara Visser over)
Doof kind
Zonder de angel

TIRZA

Nederland, 2010 | Rudolf van den Berg
Drie keer Tirza: hoe verhouden boek, toneelstuk en film zich tot elkaar? De angel verdween uit Grunbergs verhaal maar toch komt regisseur Rudolf van den Berg met een paar uiterst originele, handige vondsten. En dat allemaal zonder voice-over!

Arnon Grunberg ging deze zomer op vakantie met een doodgewoon Nederlands gezin. Hij plaatste een contactadvertentie in NRC Handelsblad, organiseerde op een lenteachtige zondagmiddag een auditie voor de zestig (!) geïnteresseerde brievenschrijvers en maakte een keuze: Benno, uit Almere. "Het normaalste, misschien ook engste gezin", aldus de krant.
Die typering werd niet zomaar gekozen. Grunberg bedacht het idee voor zijn zoveelste sociologische experiment weliswaar een jaar eerder, tijdens een logeerpartijtje bij een familie in de vinexwijk Leidsche Rijn, in feite zijn al zijn romans een zoektocht naar de morbide kanten van het alledaagse. Ook in Tirza, zijn eerste boek dat verfilmd werd, voert Grunberg een type man ten tonele dat iedereen in zijn omgeving kan hebben. Het gaat om Jürgen Hofmeester, redacteur Oost-Europese fictie bij een gerenommeerde uitgeverij, vader van twee intelligente dochters, wonend op stand in Amsterdam-Zuid, gepassioneerd sushimeester in zijn vrije tijd. De ideale schoonzoon-op-middelbare-leeftijd.
Nu ja: dat is het beeld dat Hofmeester zorgvuldig van zichzelf probeert hoog te houden. In werkelijkheid is het een dekmantel voor de betonrot die zijn gezin heeft kaalgevreten. Het verhaal begint op het eindexamenfeest van Hofmeesters jongste dochter, zijn "hoog-hoogbegaafde" oogappel Tirza. De voorbereidingen zijn in volle gang, en ineens staat de vermiste echtgenote weer op de stoep — na drie jaar afwezigheid. Moeders ondernam een mislukte poging om met een versleten jeugdliefde alsnog iets van haar leven te maken. Hofmeester ontpopte zich ondertussen als de over-overbezorgde vader, die zijn dochters geen enkele afstand liet. Nu eigenlijk nog steeds niet. Het liefst zou hij een stokje steken voor de Namibië-reis die Tirza gaat maken.

Demon
Maar zijn onvoorwaardelijke liefde voor Tirza is niet Hofmeesters grootste demon. Dat is de tweestrijd tussen het verstand en de onderbuik. Tussen de verheven geestelijke idealen die hij nastreeft en het wilde beest dat er in hem schuilt. Hoe hard hij ook probeert, zijn driften laten zich niet onderdrukken. Op momenten beuken ze genadeloos naar de oppervlakte. Zo zag Hofmeester per ongeluk hoe de onderhuurder, een hedonistische architect, zijn puberende dochter Ibi op z'n hondjes nam, terwijl zij alleen maar de huur kwam innen. Een razende Hofmeester ramt met een lamp een gat in zijn voorhoofd. Op het eindexamenfeestje kan hij zijn eigen seksuele neigingen weer niet beheersen. In het tuinschuurtje doet hij het met een depressieve klasgenoot van Tirza, tot afgrijzen van zijn dochter.
Grunberg zou Grunberg niet zijn als hij dit innerlijke gevecht niet een dubbelzinnige lading had gegeven. Want alleen als beest is Hofmeester mens, voelt hij dat hij leeft. Het zijn kortstondige momenten van peilloze leegte, flitsen eigenlijk, waarop zijn gedachten over wat beschaafd is en moreel juist, de heersende conventies en de drukkende normen, kortom alle culturele ballast, voor even verdwijnen. Leven mag dan een poging zijn om controle te krijgen, het (kortstondige) geluk vinden we juist als we de controle verliezen.

Boekenkast
Dit is maar één van de existentiële thema's die Grunberg aansnijdt en die in de film niet uit de verf komen. Niet kunnen komen, want hoe vertaal je zulke filosofisch-abstracte ideeën in bewegende beelden? Een lastige opgave. Toch wordt er steeds weer naar de boekenkast gegrepen. De Nederlandse filmwereld doet niet anders: de Tilburgse literatuurwetenschapper Hans van Driel becijferde ooit dat het aantal boekverfilmingen in de lage landen ongeveer één op de drie bedraagt. Aan de brille van onze schrijvers kan het nauwelijks liggen. Is het dus effectbejag, het willen meeliften op het succes van een roman? Winstbejag, vanuit de wetenschap dat de liefhebbers van het boek toch wel komen kijken? Of oprechte liefde, puur omdat de filmmaker zelf het boek zo mooi vond?
In het geval van tirza zou het alle drie kunnen. Marketingtechnisch wordt de film precies op het juiste moment gelanceerd, vlak na de bewerking voor het toneel, als openingsfilm van het Nederlands Film Festival, en nog vóór het verschijnen van Grunbergs volgende roman, zodat het boek Tirza nog redelijk vers in het geheugen ligt. Maar anderzijds heeft Rudolf van den Berg zijn sporen als literatuurliefhebber meer dan verdiend. Zo regisseerde hij eerder de avonden (Gerard Reve), bastille en zoeken naar eileen (Leon de Winter) en the cold light of day (Friedrich Dürrenmatt).
Van den Berg maakt het zichzelf, net als alle enthousiaste boekenverfilmers, alleen zo ontzettend moeilijk. Zolang een ander medium het uitgangspunt vormt, zal een filmmaker daar altijd rekening mee (moeten) houden. Hoe minimaal die rekenschap aan de bron ook mag zijn. En het publiek, in het bijzonder de liefhebbers van het boek, zal boek en film altijd naast elkaar leggen. De adapterende filmmaker beknot zichzelf dus in zijn artistieke vrijheid, én maakt zichzelf tot een gemakkelijk mikpunt van kritiek. Het maximale wat hij kan bereiken, is niet mislukken.

Vakantieplakboek
En het moet gezegd: tirza is niet mislukt. Van den Berg komt met een aantal uiterst originele, handige vondsten. Het scenario, door hemzelf geschreven, begint waar de roman zijn apotheose bereikt. Het eindexamenfeest, de terugkeer van de echtgenote, Hofmeesters 'eervolle' ontslag bij de uitgeverij — ze zijn hier een gegeven. Hofmeester (Gijs Scholten van Aschat) reist meteen naar de Afrikaanse woestenij, om op zoek te gaan naar Tirza en haar vriendje Choukri. Die hebben sinds hun vertrek nog helemaal niets van zich laten horen.
tirza is dus een roadmovie, met veel actie en dynamiek, en mooie beelden die rechtstreeks afkomstig lijken uit een vakantieplakboek. De uitgestrekte, ruige zandvlaktes zijn bovendien een treffende metafoor voor de chaos in Hofmeesters hoofd. Met flashbacks legt Van den Berg uit hoe het zo ver heeft kunnen komen. Deze zijn, net als in de roman, als puzzelstukjes door het verhaal geweven.

Gewürztraminer
Het toneelstuk van het Nationale Toneel, dat eerder dit jaar op tournee ging langs de Nederlandse theaters, pakt het anders aan. Regisseur Johan Doesburg balt Hofmeesters complete leven samen op één plek, voor hetzelfde decor. Van de met flessen Gewürztraminer en sushihapjes gevulde koelkast voor het feest, de tafel waaronder de huurder Ibi neukt tot een televisiescherm waarop een kille zakenvrouw Hofmeester mededeelt dat hij zijn hele vermogen kwijt is — hedgefonds failliet. Heden en verleden lopen soepel in elkaar over. Het is de breuk met de chronologie die werkt. Hofmeester leeft namelijk evenzeer in zijn herinneringen als in het hier en nu. Het verleden maakt hem tot wie hij is, zoals hij zelf verzucht.
We zitten in het toneelstuk, net als in de roman die volledig vanuit zijn perspectief verteld wordt, toch een beetje in Hofmeesters hoofd. De flashbacks in de film hebben eenzelfde effect. Ze vervloeien volledig met de barre trip door de woestijn. Geen fade-ins en fade-outs, niet even het beeld op zwart zetten, zelfs de aanduiding van wanneer iets zich afspeelde ontbreekt. Het zijn net herinneringen: willekeurig, fragmentarisch en associatief gemonteerd.
Ze zorgen ervoor dat een voice-over overbodig is. Van den Berg heeft zichzelf, op de dialogen na, sowieso niet te afhankelijk gemaakt van Grunbergs tekst. Het toneelstuk doet dat wel — daar treedt Hofmeester ook op als verteller — maar daar is dat minder een probleem. Theater is een medium van het woord, en bovendien begon Grunberg zijn carrière als toneelschrijver — wat nog altijd doorsijpelt in zijn gedetailleerde situatieschetsen en snedige, spelklare dialogen.

Sentimenteel
Heeft Van den Berg dan echt het maximale eruit gehaald? Bijna. Oplossingen voor plot, vertelperspectief en plaats van handeling zijn nog relatief eenvoudig te verzinnen. Dat ligt anders voor de toon van een roman. Grunberg schrijft sarcastisch, met een grimmige, bijtende spot. Zijn doel: de illusies ontmantelen waarmee zijn personages hun leven draaglijk houden. Het toneelstuk houdt dit nihilisme redelijk vast, al heeft Van Doesburg er een flitsende show omheen gebouwd, waarin het vette spel en de haarscherpe dialogen de boventoon voeren. Het is bijna een satire. Maar de film riekt naar een sentimentaliteit die bij Grunberg volstrekt afwezig is. Uitgekleed tot een tragedie over de gepassioneerde liefde van een vader voor zijn dochter blijft er een menselijk drama over. De muziek onderstreept dat: melancholisch, gevoelig, serieus.

Zwartgallig
Deze keuze is ook een knieval voor een massapubliek, een massapubliek dat cinema meer dan literatuur en theater geacht wordt te bedienen. Het maakt tirza tot de Nederlandse tegenhanger van de Duitse verfilming van Michel Houellebecqs Elementaire deeltjes: wel de dramatische verhaallijn, niet de scherpe angel. De cynische, zwartgallige cultuurkritiek en de sardonische misantropie zijn achterwege gelaten. Terwijl het Grunberg en Houellebecq daar juist om te doen is.

Niels Bakker



top
TIRZA

September 2010 #324

Productie
San Fu Maltha
Jeroen Koolbergen
Regie en scenario
Rudolf van den Berg
Camera
Gábor Szabó
Montage
Job ter Burg
Art direction
Benedict Schillemans
Muziek
Bob Zimmerman
Met
Gijs Scholten van Aschat
Sylvia Hoeks
Johanna ter Steege
Keitumetse Matlabo

Kleur, 102 minuten

Distributie
Independent Films
Te zien
vanaf 30 september

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


T

T2 Trainspotting
Taal is zeg maar echt mijn ding
TABEE TOEAN
Tabloid
Tabu
Tabu: A Story of the South Seas
TADPOLE
TAEGUKGI
TAG
THE TAILOR OF PANAMA
THE TAKE
TAKE CARE OF YOUR SCARF, TATJANA
Take Shelter
TAKE THE LEAD
Take This Waltz
TAKEN
Taken 2
Taken 3
TAKERS
TAKING LIVES
The Taking of Deborah Logan
THE TAKING OF PELHAM 1-2-3
TAKING SIDES
TAKING WOODSTOCK
The Tale of Princess Kaguya (Isao Takahata over)
A TALE OF TWO SISTERS
THE TALENTED MR. RIPLEY
Tales (Ghesse-ha)
TALES FROM EARTHSEA
TALES FROM THE GOLDEN AGE
TALK TO ME
TALKING GUITARS
Tamara
TAMARA DREWE
TAMBIEN LA LLUVIA
TAN DE REPENTE
TANGO
TANGO ARGENTINO
LE TANGO DES RASHEVSKI
THE TANGO LESSON
TANK GIRL
Tanta agua
THE TAO OF STEVE
TAPAS
Tape (Diederik van Rooijen)
TAPE (Richard Linklater)
TARA
TARA ROAD
TARNATION
Tarzan
DE TASJESDIEF
TASTE OF CHERRY (TA'M E GUILASS)
THE TASTE OF TEA
Tatsumi
TAURUS
TAXI
TAXI 2
TAXI 3
Taxi Teheran
TAXIDERMIA
TBS
TE DOY MIS OJOS
TEA
TEA WITH MUSSOLINI
The Teacher
TEACHING MRS. TINGLE
TEAM AMERICA: WORLD POLICE
TEARS OF THE BLACK TIGER
TEARS OF THE SUN
TECHNOCALYPS
Ted
Ted & de schat van de mummie
Ted 2
TED BUNDY
TEGEN HET VERGETEN
TEIGETJES FILM
TEKKONKINKREET
TELEGRAM
TELL NO ONE
TEMMINK: THE ULTIMATE FIGHT
LES TÉMOINS
TEMPORADA DE PATOS
LE TEMPS DU LOUP
LES TEMPS QUI CHANGENT
LE TEMPS QUI RESTE
LE TEMPS RETROUVÉ
TEMPTATION OF A MONK
THE TEMPTATION OF ST. TONY
TEMPUS FUGIT
TEN
TEN CANOES
TEN MONOLOGUES FROM THE LIVES OF THE SERIAL KILLERS
TENACIOUS D: THE PICK OF DESTINY
TENDER SON — THE FRANKENSTEIN PROJECT
TENDERNESS
La tendresse
Term Life
THE TERMINAL
TERMINAL VELOCITY
Terminator 2: Judgement Day 3D
TERMINATOR 3: RISE OF THE MACHINES
TERMINATOR SALVATION
Terminator: Genesys
THE TERMINATOR: SPECIAL EDITION
TERMINUS PARADIS
Terraferma
TERRIBLY HAPPY
TERRORAMA!
TERUG NAAR DE KUST
TESIS
THE TESSERACT
DAS TESTAMENT DES DOKTOR MABUSE
Testament of Youth
LA TETA ASUSTADA
LA TÊTE EN FRICHE
La tête haute
TETSUO II: THE BODY HAMMER
Texas Chainsaw Massacre
THE TEXAS CHAINSAW MASSACRE
THE TEXAS CHAINSAW MASSACRE: THE BEGINNING
Texas Killing Fields
TEZA
THANK YOU FOR SMOKING
Thank You for Your Service
Thanks for Sharing
That Awkward Moment
That Small Piece
That Sugar Film
THAT THING YOU DO!
The Twilight Saga: Breaking Dawn Part 2
Theeb
Their Finest
Thelma
THELONIOUS MONK: STRAIGHT NO CHASER
The Theory of Everything
THERE WILL BE BLOOD
THERE'S ONLY ONE JIMMY GRIMBLE
THERE'S SOMETHING ABOUT MARY
Thérèse Desqueyroux
THEY
THE THICK OF IT
THE THIN RED LINE
The Thing
THINGS TO DO IN DENVER WHEN YOU'RE DEAD
THINGS WE LOST IN THE FIRE
THINGS YOU CAN TELL JUST BY LOOKING AT HER
THE THIRD MIRACLE
The Third Side of the River
THE THIRD WHEEL
THIRTEEN
THIRTEEN DAYS
THIRTEEN GHOSTS
THIS BOY'S LIFE
THIS FILM IS NOT YET RATED
This is 40
THIS IS ENGLAND
This Means War
This Must Be the Place
THIS WORLD, THEN THE FIREWORKS
THE THOMAS CROWN AFFAIR
THOMAS EST AMOUREUX
THOR 3D
Thor: Ragnarok
Thor: The Dark World
Those Who Feel the Fire Burning
A THOUSAND ACRES
THOUSAND PIECES OF GOLD
A Thousand Times Good Night
Three Billboards Outside Ebbing, Missouri
THE THREE BURIALS
The Three Disappearances of Soad Hosni
Three Generations
THREE KINGS
THREE MILES NORTH OF MOLKOM
THREE MONKEYS
The Three Musketeers (Paul W.S. Anderson)
THE THREE MUSKETEERS (Stephen Herek)
THREE NINJAS
THREE SEASONS
THREE TIMES
THREE TO TANGO
THREESOME
THRILLER — EN GRYM FILM
THROUGH THE OLIVE TREES
Through the Wall (Laavor et Hakir)
THUIS
THUMBSUCKER
THUNDERBIRDS
THUNDERHEART
TIC TAC
TICKET TO JERUSALEM
TICKETS
TIDELAND
TIE XI QU: WEST OF THE TRACKS
TIENGEMETEN
TIERRA
La tierra y la sombra
THE TIGER AND THE SNOW
TIGERLAND
EEN TIJD VOOR DRONKEN PAARDEN
TIJL UILENSPIEGEL
TILL HUMAN VOICES WAKE US
TIM BURTON'S THE NIGHTMARE BEFORE CHRISTMAS
TIMBOEKTOE
Timbuktu
TIME AND TIDE
THE TIME MACHINE
THE TIME THAT REMAINS
A TIME TO KILL
A TIME TO LOVE AND A TIME TO DIE
THE TIME TRAVELLER'S WIFE
TIMECOP
TIMELINE
Times like deese
THE TIMES OF HARVEY MILK
TIN CUP
TINA, WHAT'S LOVE GOT TO DO WITH IT
Tini, het nieuwe leven van Violetta
TINKE
Tinker Bell
Tinker Tailor Soldier Spy
TINKERBEL EN DE GROTE REDDINGSOPERATIE
Tinkerbell & de legende van het Nooitgedachtbeest
Tinkerbell en de piraten
TIRAMISU
TIRZA
TISHE!
TITAN A.E.
TITANIC
Titanic 3D
TITUS
TMNT
TO DIE FOR
TO END ALL WARS
To My Beloved (Para monha amada morta)
To Rome with Love (Woody Allen over)
TO SANG FOTOSTUDIO
To Stay Alive — A Method
To the Wonder
TO WONG FOO, THANKS FOR EVERYTHING! JULIE NEWMAR
DIE TÖDLICHE MARIA
TODO SOBRE MI MADRE (ALL ABOUT MY MOTHER)
Toegetakeld door de liefde
DE TOEKOMST IS OVER EEN UUR
Toen mijn vader een struik werd (setbezoek)
Toen was geluk heel gewoon — De film
TOGETHER (Chen Kaige)
TOGETHER (Lukas Moodysson)
TOKYO DECADENCE
TOKYO EYES
TOKYO FIST
TOKYO RAIDERS
TOKYO SONATA
Tokyo Trial
TOLLBOOTH
TOM & THOMAS
TOM & VIV
Tom à la ferme
TOM AND JERRY
TOMBOY
TOMBSTONE
TOMMY BOY
Tomorrow
TOMORROW NEVER DIES
Toni Erdmann
TONINO
Tonio
Tony
Tony 10
TONY MANERO
TONY TAKITANI
TOO MUCH FLESH
TOOTLETUBS & JYRO
Top of the Lake
Top of the Lake China Girl
TOPSY-TURVY
Torn
TORQUE
Toscaanse bruiloft
Tot altijd
TOT ZIENS
TOTAL BALALAIKA SHOW
TOTAL ECLIPSE
TOTAL LOSS
Total Recall
TOTALLY F***ED UP
TOTALLY SPIES!
Toto and His Sisters
TOTÒ CHE VISSE DUE VOLTE
TOUCH
THE TOUCH
TOUCH OF EVIL
A TOUCH OF FEVER
A Touch of Sin
Touch of the Light
TOUCHING THE VOID
Tour de France
TOUR DES LÉGENDES
THE TOURIST
TOURNÉE
LA TOURNEUSE DE PAGES
Tous ensemble
Tous les chats sont gris
TOUS LES MATINS DU MONDE
TOUS LES SOLEILS
TOUT EST PARFAIT
Le tout nouveau testament
TOUT VA BIEN (ON S'EN VA)
TOWELHEAD
Tower Heist
Towers & Comets (Torres & cometas)
THE TOWN
TOWN AND COUNTRY
TOY STORY
TOY STORY 1 & 2, 3D
TOY STORY 2
TOY STORY 3, 3D
Tracers
Tracks
TRADE
TRAFFIC
TRAHIR
Train to Busan
TRAINING DAY
TRAINSPOTTING
Trainwreck
TRAITOR
TRAMONTANA
Tramontane (Rabih) (Vatche Boulghourian over)
Trance
TRANSAMERICA
Transcendence
TRANSE
TRANSFORMERS
Transformers: Age of Extinction
Transformers: Dark of the Moon 3D
TRANSFORMERS: REVENGE OF THE FALLEN
Transformers: The Last Knight
Transit Havana
TRANSPORTER
TRANSPORTER 2
The Transporter Refueled
TRANSSIBERIAN
TRANSYLVANIA
THE TRAP (KLOPKA)
Trash
TRASH HUMPERS
TRAVELING BIRDS
TRAVELLERS AND MAGICIANS
The Treasure (Corneliu Porumboiu over)
TREASURE PLANET (PIRATENPLANEET)
THE TREE
THE TREE OF LIFE
TREES LOUNGE
Treme seizoen 1
TRÊS IRMÃOS
Trespass (Joel Schumacher)
TRESPASS (Walter Hill)
TRI BRATA
THE TRIAL
TRIAL BY JURY
TRIANGLE
The Tribe
THE TRIBUNAL
TRICKS
TRIGGER
THE TRIGGER EFFECT
THE TRIP
The Trip to Italy
DE TRIP VAN TEETJE
Triple 9
TRIPLE AGENT
TRIPLE BOGEY ON A PAR 5 HOLE
LES TRIPLETTES DE BELLEVILLE
Trippel Trappel: dierensinterklaas
Trishna
TRISTAN + ISOLDE
TRISTRAM SHANDY: A COCK AND BULL STORY
TROIS COULEURS: BLANC
TROIS COULEURS: BLEU
TROIS COULEURS: ROUGE
Trois mondes
Trois souvenirs de ma jeunesse
TROIS VIES ET UNE SEULE MORT
TROJAN EDDIE
THE TROLL HUNTER
Trolls
TROMABILIA
TROPA DE ELITE
La Tropa de Elite 2
TROPIC THUNDER
TROPICAL MALADY
LE TROU
Trouble with the Curve
TROUBLED WATER
TROY
THE TRUCE
TRUE CRIME
True Detective
TRUE GRIT
TRUE LIES
TRUE NOON
TRUE ROMANCE
Truman
THE TRUMAN SHOW
Trumbo
TRUST
THE TRUTH ABOUT CATS & DOGS
TRYS DIENOS
TSATSIKI
TSATSIKI 2
Tschick
TSOTSI
Tu dors Nicole
TU RIDI
TUCKER & DALE VS EVIL
TUESDAY, AFTER CHRISTMAS
DE TUIN VAN DE FINZI-CONTINI'S
Tuintje in mijn hart
Tula: The Revolt
Tulip Fever
Tulipani
TULPAN
THE TULSE LUPER SUITCASES. PART ONE: THE MOAB STORY
Turbo
TURBULENCE
Türelem (With a Little Patience)
The Turin Horse
Turist
TURISTAS (Previously Unreleased)
TURKS FRUIT
THE TURNER REVELATION
TURTLE: THE INCREDIBLE JOURNEY
TURTLES CAN FLY
Tussen 10 en 12
TUSSEN HEMEL EN AARDE
TUSSENLAND
TUSSENSTAND
DE TUSSENTIJD
TUVALU
THE TUXEDO
TUYA'S MARRIAGE
TWEE KEER IDA (FORBUDT FOR BØRN)
TWEE VROUWEN
De tweeling
TWELFTH NIGHT
TWELVE
TWENTYFOURSEVEN
Twentynine Palms
TWILIGHT (Catherine Hardwicke)
TWILIGHT (Robert Benton)
The Twilight Saga: Breaking Dawn — Part 1
TWILIGHT SAGA: ECLIPSE
TWILIGHT SAMURAI
TWIN FALLS IDAHO
TWIN PEAKS FIRE WALK WITH ME
TWIN TOWN
TWISTED
TWISTER
TWO BITS
The Two Faces of January
TWO FAMILY HOUSE
TWO FOR THE MONEY
TWO HANDS
THE TWO HORSES OF GENGHIS KHAN
TWO LOVERS
Two Mothers
TWO MUCH
Two Night Stand
TWO WEEKS NOTICE
TWO-LANE BLACKTOP
TYKHO MOON
Tyrannosaur