Kedi (Ceyda Torun over)
Aquarius
The Beguiled
Una mujer fantástica
Jaap van Heusden over In Blue
Foto collectie EYE Tussen genie en mislukking

De witte waan

Nederland, 1984 | Adriaan Ditvoorst
In 1987 stapte regisseur Adriaan Ditvoorst op 47-jarige leeftijd uit het leven door bij zijn geboorteplaats Bergen op Zoom in De Schelde te springen. Zijn zelfmoord markeert het einde van een korte, bewogen filmcarrière.

Door Guus Schulting

Terugkijkend lijkt Adriaan Ditvoorst een tragische figuur in de Nederlandse filmgeschiedenis. Na een flitsende start in de jaren zestig eindigde zijn veelbelovende filmcarrière twintig jaar later met zijn zelfmoord. Tijdens die carrière maakte Ditvoorst geen school, had hij geen volgelingen en bracht zijn compromisloze karkater hem herhaaldelijk in moeilijkheden met producenten en geldschieters. Pogingen om het grote publiek te bereiken faalden jammerlijk, en ondanks dat zijn eigenzinnige manier van filmen hem veel lof opleverde, werd hij even vaak als excentriek en onbegrijpelijk weggezet.
Tussen genie en mislukking: het is precies die combinatie van beeldende kracht en persoonlijke thematiek die Ditvoorst uniek maakt en die vandaag nog tot de verbeelding spreekt. Zijn vaak claustrofobische films tonen niet de alledaagse realiteit, maar scheppen door het gebruik van onconventionele camerastandpunten, wonderlijke geluidstrack en experimentele vertelstructuur een geheel eigen werkelijkheid. Een persoonlijk universum waarin de filmmaker, zo schrijft hij in een director's statement naar aanleiding van zijn afstudeerfilm Ik kom wat later naar Madra (1965), kon afrekenen met obsessies en trauma's die in het dagelijks leven geen plaats konden krijgen, "maar die vragen om een oplossing. Schreeuwen om een climax".

Veranderende tijden
In geen andere film komt dit zo sterk naar voren als zijn laatste, De witte waan uit 1984. Dit door cameraman Albert van de Wildt als een hallucinerende trip gefilmde verhaal, gaat over kunstenaar en heroïnegebruiker Lazlo (Thom Hoffman) die zijn hulpbehoevende moeder (Pim Lambeau) tijdens haar laatste dagen bijstaat. De dan 44-jarige regisseur maakte de film na twee commerciële flops. Hij voelde zich eenzaam en niet langer begrepen, was verslaafd aan alcohol en had zich als laatste hoop voor de toekomst tot de radicale ideeën van de Amsterdamse kraakbeweging gericht. De witte waan werd een laatste uitbarsting van obsessies en ideeën die jaren door het hoofd van de regisseur moeten hebben rondgespookt.
Adriaan Ditvoorst wordt in 1940 tijdens de oorlog geboren en groeit op in een katholiek arbeidersgezin in Bergen op Zoom. Na het gymnasium komt hij via een omweg bij de net opgerichte Filmacademie terecht. Aldaar ontmoet hij de mensen met wie hij midden jaren zestig de zogenaamde eerste golf vormt: filmmakers als Pim de la Parra en Wim Verstappen en cameramensen als Jan de Bont en Frans Bromet. Ze vormen de eerste lichting afgestudeerden die geïnspireerd door de Nouvelle Vague in Frankrijk de Nederlandse film internationaal op de kaart willen zetten.
Binnen die groep had Ditvoorst artistiek gezien misschien wel het meeste succes. Zijn korte afstudeerfilm Ik kom wat later naar Madra draaide met veel succes op de buitenlandse filmfestivals en werd daar opgemerkt door mensen als Godard, Truffaut en Bertolucci. De film vertelt het verhaal van een jonge soldaat die vanuit de legerbasis naar zijn vrouw in het ziekenhuis wordt geroepen en viel op door zijn gefragmenteerde vertelstructuur. Na dit succes kan Ditvoorst met steun van het productiefonds een lange speelfilm maken. Ook dit speelfilmdebuut, de W.F. Hermans verfilming Paranoia (1967), oogst succes: de Nederlandse kritieken prijzen het internationale niveau, het toonaangevende Franse filmblad Cahiers du Cinéma omarmt Ditvoorst als Nederlands enige auteur.
Maar is hij in de jaren zestig nog de gevierde man, in de jaren zeventig verandert het Nederlands filmklimaat. De auteurstheorie raakt uit de mode en met films als Blue Movie (1971) en Turks fruit (1973) weten regisseurs Wim Verstappen en Paul Verhoeven een groot publiek te bereiken. Er ontstaat het begin van een filmindustrie waarin Ditvoorsts persoonlijke experimenten moeilijk een plek kunnen vinden. Ook raakt hij steeds meer vervreemd van zijn collega's. Verhoeven bijvoorbeeld levert moordende kritiek tijdens een groepsdiscussie in het literaire tijdschrift De Revisor: "Ik vind dat hij, ja, niet verder kijkt dan zijn neus lang is. Hij wil gewoon graag doen wat hij wil. Dat streeft hij na en over tien jaar heeft hij nog niets gemaakt op die manier."

Tragisch einde
Binnen deze nieuwe beweging raakt Ditvoorst steeds meer geïsoleerd, een eenling die gedreven door persoonlijke obsessies een duister en afgesloten wereldbeeld omarmt. Waar Verstappen en Verhoeven de maatschappij lijken aan te spreken met een vitaliteit en omarming van het leven, blijft zelfs wanneer het grote publiek lokt de wereld in Ditvoorsts films onheilspellend en tragisch: Flanagan (1975) naar de gelijknamige roman van Tim Krabbé is een in eigen woorden 'stijlvolle thriller voor het grote publiek' over een man die wraak neemt op diegenen die hem acht jaar eerder in de gevangenis hebben laten belanden. Ook de sketchachtige komedie De mantel der liefde (1978) was groter van opzet, om publiek te trekken prijkt op de poster de prikkelende aanprijzing: 'Adriaan Ditvoorst's schokkende persiflage op De Tien Geboden!' Beide films floppen.
Achteraf blijkt juist in deze handreikingen naar het grote publiek de tragiek van de filmmaker te liggen: zijn talent, die eigenzinnigheid en dat beeldend vermogen, gaat hem in de weg zitten en slaat om naar een in zichzelf gekeerd kunstenaarschap. Ook De witte waan kreeg al snel het predicaat te moeilijk opgeplakt: Het Parool bijvoorbeeld kopte dat er geen verhaal in zat en het publiek liet de film veelal links liggen.
Toch zien we in De witte waan nog een keer het genie van Ditvoorst: een eenzame held wordt gekweld door het verleden en opgeslokt door de industriële leegte van een samenleving in verval — de hele wereld voelt claustrofobisch, de personages daarin hulpeloos. Vanuit nu bezien, met de wetenschap dat Ditvoorst drie jaar later zelfmoord zou plegen, blijft vooral het einde indrukwekkend, wanneer Lazlo zijn moeder naar de dood begeleidt. Ineens is daar een heel intiem maar tegelijkertijd theatraal moment, alsof Lazlo en zijn moeder een toneelstukje opvoeren. Nog eenmaal: een laatste, bevrijdende opvoering, want dan heel even komen ze los van die bedrukkende werkelijkheid. Dat moet het gevoel zijn dat Adriaan Ditvoorst tijdens zijn filmcarrière heeft nagestreefd: filmen is afrekenen en dat is bevrijdend.



top
De witte waan

Januari 2014 #361

Regie
Adriaan Ditvoorst
Met
Thom Hoffman
Pim Lambeau

96 minuten

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


W

W.
W.E.
WAAR IS HET PAARD VAN SINTERKLAAS?
Waar is Knoester
WAAR STAAT HET HUIS VAN MIJN VRIEND?
WAAROM HEEFT NIEMAND MIJ VERTELD DAT HET ZO ERG ZOU WORDEN IN AFGHANISTAN
Wadjda
WAG THE DOG
The Wailing
Waiting for Giraffes
WAITING FOR SANCHO
WAITING FOR SUPERMAN
WAITING FOR THE CLOUDS
WAITING TO EXHALE
WAITRESS
Wake in Fright
Wakefield
The Wakhan Front (Clément Cogitore over)
WAKING LIFE
WAKING NED
WAKING THE DEAD
Wakker in een boze droom
Wakolda
Waldstille
The Walk
A Walk Among the Tombstones
A WALK IN THE CLOUDS
A Walk in the Woods
Walk of Shame
WALK ON WATER
WALK THE LINE
WALKABOUT
WALKER
Walking Distance
Walking on Sunshine
WALKING TALL
Walking with Dinosaurs
The Wall
The Wall
WALL STREET: MONEY NEVER SLEEPS
WALL-E
WALLACE & GROMIT ARE BACK!
WALLACE & GROMIT: THE CURSE OF THE WERE-RABBIT
WALLAH BE
WALS VOOR DE STORM
Walt Disney Animation Studios Short Films Collection
WALTZ WITH BASHIR
Die Wand
WANDA
Wanderlust
WANTED
HET WAPEN VAN GELDROP
THE WAR
War Dogs
War for the Planet of the Apes
War Horse
War of the Arrows
WAR OF THE BUTTONS
WAR OF THE WORLDS
THE WAR ROOM
WAR, INC.
Warcraft: The Beginning
The Ward
Warm Bodies
WARM WATER UNDER A RED BRIDGE
THE WARRIOR
Warrior
WARRIORS OF VIRTUE
WAS NICHT PASST WIRD PASSEND GEMACHT
The Watch
THE WATCHER
WATCHMEN
Water Children
The Water Diviner
WATER EN VUUR
WATER FOR ELEPHANTS
WATER HORSE
THE WATERBOY
Waterboys
THE WATERDANCE
WATERLAND
WATERWORLD
The Wave
Wavumba
THE WAY BACK
THE WAY I SPENT THE END OF THE WORLD
A WAY OF LIFE
THE WAY THROUGH THE BLEAK WOODS
The Way Way Back
WAYNE'S WORLD 2
THE WAYWARD CLOUD
Wałęsa: Man of Hope
We Are Brothers (IFFR Jang Jin)
We Are the Best!
We Are What We Are
We Are Your Friends
We Bought a Zoo
We Come as Friends
WE DON'T LIVE HERE ANYMORE
WE FEED THE WORLD
We Need to Talk About Kevin
WE OWN THE NIGHT
WE SHALL OVERCOME
WE WERE SOLDIERS
We're the Millers
THE WEATHER MAN
Webcam
THE WEDDING BANQUET
WEDDING CRASHERS
THE WEDDING DATE
WEDDING DAZE
THE WEDDING PLANNER
The Wedding Ringer
THE WEDDING SINGER
De wederopstanding van een klootzak
WEDLOCK
Weekend
A Weekend in Paris (Le week-end)
Een weekje weg
WEEMOED & WILDERNIS
Weemoed & wildernis en Smart Cities Unlimited (Workshop Filmkritiek)
WEERSPIEGELINGEN (OTRAZHENIIE V ZARKALE)
The Weight of Elephants
THE WEIGHT OF WATER
Weiner (Josh Kriegman over)
DAS WEISSE BAND
DER WEISSE WAL (DE WITTE WALVIS)
WELCOME
WELCOME TO COLLINWOOD
WELCOME TO DONGMAKGOL
WELCOME TO SARAJEVO
WELCOME TO THE DOLLHOUSE
WELCOME TO THE JUNGLE
Welcome to the Punch
WELCOME TO THE RILEYS
WELCOME TO WOOP WOOP
DIE WELLE
WELLNESS
Welp
Die Welt
WELT AM DRAHT
WELT SPIEGEL KINO
WENDY AND LUCY
WERCKMEISTER HARMÓNIÁK
DE WERELD VAN SOFIE (SOFIES VERDEN)
WERELD VAN STILSTAND
WES CRAVEN'S NEW NIGHTMARE
WEST OF THE TRACKS
West Side Story
WESTERN
Westworld
De wet van 3
WHALE RIDER
WHAT A GIRL WANTS
WHAT DREAMS MAY COME
WHAT HAPPENS IN VEGAS
WHAT JUST HAPPENED?
WHAT LIES BENEATH
What Maisie Knew
WHAT THE #$*! DO WE KNOW?!
WHAT THE BLEEP — DOWN THE RABBIT HOLE
WHAT TIME IS IT THERE (NI NEIBIAN JIDIAN)
What to Expect when You're Expecting
What We Did On Our Holiday
What We Do In the Shadows
WHAT WOMAN WANT
WHAT'S THE WORST THAT COULD HAPPEN?
What's Your Number?
WHATEVER WORKS
WHEELS OF FORTUNE
WHEN A MAN LOVES A WOMAN
WHEN A STRANGER CALLS
WHEN A WOMAN ASCENDS THE STAIRS
When Marnie Was There
WHEN NIGHT IS FALLING
WHEN THE LEVEES BROKE
WHEN THE LIGHT COMES
WHEN THE ROAD BENDS/GYPSY CARAVAN
WHEN WE WERE KINGS
WHERE ANGELS FEAR NO THREAD
WHERE IN THE WORLD IS OSAMA BIN LADEN
WHERE THE HEART IS
WHERE THE SIDEWALK ENDS
WHERE THE WILD THINGS ARE
Where To Invade Next
While We're Young
WHILE YOU WERE SLEEPING
Whiplash (Leiden International Film Festival)
The Whirlpool
WHISKY
WHISPERING PAGES
WHISPERS IN THE DARK
The Whistleblower
THE WHITE BALLOON
White Bird in a Blizzard
WHITE CHICKS
THE WHITE DIAMOND
WHITE DOG
White God
White House Down
WHITE LIGHTNIN'
WHITE MAN'S BURDEN
THE WHITE MASAI
WHITE MATERIAL
WHITE NOISE
WHITE NOISE 2
WHITE OLEANDER
THE WHITE PLANET
White Shadow
WHITE SQUALL
Whitney: Can I Be Me
WHO AM I
WHO KILLED ATLANTA'S CHILDREN?
WHO THE HELL IS JULIETTE?
THE WHOLE NINE YARDS
Why Him?
WICKED CITY
THE WICKER MAN
WICKIE DE VIKING
Wickie en de schat van de goden
WIDE AWAKE
WIDOW'S PEAK
WILBUR WANTS TO KILL HIMSELF
Wild
WILD BEES
WILD BILL
Wild Bill
Wild Card
WILD HOGS
WILD ROMANCE
WILD SIDE
Wild Tales
WILD THINGS
THE WILD WILD WEST
WILDE
DE WILDE BENDE
DE WILDE BENDE 2
Wilde mossels
WILDGROEI
WILLIAM SHAKESPEARE'S A MIDSUMMER NIGHT'S DREAM
WILLIAM SHAKESPEARE'S HAMLET
WILLIAM SHAKESPEARE'S ROMEO + JULIET
WILLIE EN HET WILDE KONIJN
DE WIM VERSTAPPEN FILMCOLLECTIE
WIMBLEDON
WIN A DATE WITH TAD HAMILTON
Win Win
WIN/WIN
THE WIND IN THE WILLOWS
The Wind Rises
Wind River
THE WIND THAT SHAKES THE BARLEY
DE WIND ZAL ONS MEENEMEN (BAD MARA KHADAD BORD)
WINDHORSE
WINDKRACHT 10: KOKSIJDE RESCUE
WINDOW TO PARIS
WINDTALKERS
WING COMMANDER
Wings
WINGS OF THE DOVE
WINNEBAGO MAN
Winnetoons — De schat van het Wilde Westen
Winnie
WINNIE THE POOH
THE WINSLOW BOY
WINTER '89
THE WINTER GUEST
Winter Nomads
Winter Sleep
Winter Vacation
WINTER WAR
WINTER'S BONE
Winter's Tale
WINTERSLEEPERS (WINTERSCHLÄFER)
WINTERSTILTE
WINX CLUB & HET GEHEIM VAN HET VERLOREN RIJK
Winx Club: Het magische avontuur
Wiplala
THE WISDOM OF CROCODILES
Wish Upon
WIT LICHT
The Witch
WITCH HUNT
WITHIN THE WHIRLWIND
WITHOUT A PADDLE
WITHOUT MY DAUGHTER
WITMAN FIÚK
De witte waan
WITTGENSTEIN
Das Wochenende
HET WOEDEN DER GEHELE WERELD
Woezel & Pip Op zoek naar de Sloddervos!
WOLF
Wolf
Wolf and Sheep (Shahrbanoo Sadat over)
A Wolf at the Door
The Wolf of Wall Street
THE WOLFMAN
The Wolfpack
WOLFSBERGEN
WOLKE NEUN (CLOUD 9)
WOLKEN IN MEI (MAYIS SIKINTISI)
The Wolverine
Wolves
The Woman in Black
The Woman in Black 2: Angel of Death
Woman in Gold
WOMAN ON TOP
THE WOMEN
THE WOMEN FROM THE LAKE OF SCENTED SOULS
WOMEN WITHOUT MEN
WONDER BOYS
Wonder Woman
WONDERFUL TOWN
WONDERLAND
WONDERLAND
THE WOODEN MAN'S BRIDE
THE WOODSMAN
The Words
Workers
WORKINGMAN'S DEATH
THE WORLD
WORLD INVASION: BATTLE LOS ANGELES
THE WORLD IS NOT ENOUGH
WORLD TRADE CENTER
World War Z
The World's End
THE WORLD'S FASTEST INDIAN
WOYZECK
WR: MYSTERIES OF THE ORGANISM
Wrath of the Titans
Wreck-It Ralph
THE WRESTLER
WRESTLING ERNEST HEMINGWAY
WRISTCUTTERS: A LOVE STORY
Wrong
DAS WUNDER VON BERN
Wuthering Heights
WWW: WHAT A WONDERFUL WORLD
WYATT EARP