The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Kosmopolitische beluga Loch Ness-monster in het IJsselmeer

DER WEISSE WAL (DE WITTE WALVIS)

Duitsland/Nederland, 2001 | Stephan Koester
De vreemdste documentaire die deze maand in DocuZone draait, is die over de witte walvis. De makers zijn er bijna klakkeloos van uitgegaan dat het Canadese zeedier 36 jaar geleden in het Nederlandse IJsselmeer rondzwom. Waargebeurd of een sprookje?

De Noordzee, 1966. Een in Canadese wateren gevangen 'witte walvis' is verkocht aan een Londense dierentuin. Een vrachtschip verscheept het dier in een bassin op het dek. Maar onderweg steekt er storm op. Als het schip bijna kapseist, floept de vis overboord, de Noordzee in. Alsof dat nog niet uitzonderlijk genoeg is, zwemt hij vervolgens bij Rotterdam de Rijn op tot aan Duisburg in Duitsland. Daarna gaat hij stroomafwaarts, Nederland weer in, afslag IJssel, richting IJsselmeer. Hoewel de sluizen in de Afsluitdijk bij Kornwerderzand wijd open staan voor een vrije passage naar open zee, draait het beest opeens weer om. Weer Duitsland in via IJssel en Rijn, dit keer helemaal tot in Bonn. Tenslotte zet het koers terug naar Rotterdam. Wie weten wil of het dier ooit de zee weer zag, kan nu kijken naar De witte walvis, een Duits-Nederlandse coproductie die bijna 700.000 euro heeft gekost. De vraag of het waar is dat de walvis ooit in het IJsselmeer rondzwom, wordt daarin niet beantwoord; daar is gewoon van uitgegaan.
De twijfel begint met het zien van de documentaire zelf. Veel van het beeldmateriaal is nieuw, in scène gezet, soms met een filtertje eroverheen zodat het voor oud materiaal door kan gaan. Vaak zijn het contextloze beelden van een witte vis in het water. Wie zegt dat die in 1966 in Duitsland of Nederland zijn opgenomen? Juist: de voice-over. En hoe betrouwbaar is die?

Zeekanarie
De poging de reis van het beest geloofwaardig te maken, werkt door de vele kunstgrepen juist argwaan bij de kritische kijker. Het grootste deel van de film drijft op suggestie. Wat er van het op zich al ongelooflijke verhaal op feiten berust, is moeilijk te traceren. En als er dan ook nog een verwijzing wordt gemaakt naar een Belgische mythe over een witte walvis die in 1711 langs Dendermonde zwom, is er weinig reden om niet van een sprookje uit te gaan. Een sprookje, gebaseerd op waargebeurde feiten?
De witte walvis is geen walvis met baleinen, maar een vijf meter lange beluga, afkomstig uit Noord-Canadese wateren. Hij kreeg bijnamen als Zeekanarie, Moby Dick en in Friesland Witte Wietze. Praktisch gezien is het mogelijk, denkt Theo de Lange van Rijkswaterstaat, dat een beluga van Rotterdam naar Duitsland zwemt. "In de Rijn zitten sinds de jaren '50 sluizen en stuwen; bij Maurik, Hagestein en Amerongen, maar die sluizen zijn minstens 3,5 meter diep. Als zo'n beluga tegen de stroming op kan, kan hij daar ongezien doorheen. De route via de Waal is nog gemakkelijker; daar zit geen enkel obstakel in." De Lange, geboren in 1953, kan zich geen witte walvis uit 1966 herinneren. "Ik herinner me wel een 1 april-grap die begin jaren '70 in Rotterdam is uitgehaald. Het gerucht ging dat er een witte walvis was gesignaleerd, die op 1 april door Rotterdam zou zwemmen. De mensen die daar toen op stonden te wachten, zagen alleen een witgeverfde dekschuit passeren."
Nog harder wordt er gelachen op de redactie van de Leeuwarder Courant. Binnenlandchef Arend van der Meulen zegt dat het voor 99% zeker is dat de witte walvis een verzinsel was. Zijn collega Sietze Singelsma, die knipsels over de mythe heeft verzameld, weet hoe het verhaal de wereld in kwam: "Door verslaggever Kees van Dijk." Van Dijk is al overleden, maar zijn 76-jarige oud-collega U.G. de Jong weet nog hoe het ging: "Die Van Dijk was fanatiek! Als die wat op het spoor was, ging hij erachter aan. Hij had een paar Makkummer vissers opgespoord die de witte walvis hadden gezien, maar toen hij doorvroeg bleek het een onduidelijk verhaal. Ze hadden 'een schim' gezien, maar dat kan ook een dooie vis of de spiegeling van de zon op het water zijn geweest. Die witte walvis is hier in Nederland nooit gefotografeerd. Volgens mij was het net zoiets als het monster van Loch Ness. Maar er zijn mensen die er heilig in geloven."
Volgens Singelsma was het verhaal nog mooier. "In de jaren '60 was humor in de berichtgeving nog mogelijk. Van Dijk was daar een meester in. Uit een berichtje van iemand die iets wits bij Harlingen in de Waddenzee had gezien, heeft hij door gericht te vragen een witte walvis gedestilleerd. Toen er daarna in het Van Harinxmakanaal een wit golfje werd gesignaleerd, was Van Dijk er als de kippen bij. Hij belde sluiswachters, ging vissers langs om witte golfjes te verzamelen waar hij zijn verhaal mee vol kon houden. Tot in Duitsland heeft hij zijn Witte Wietze gevolgd. Toen Wietze uiteindelijk terugzwom naar het IJsselmeer, kwam Van Dijk met de onthulling: Wietze is een Wietske. De walvis was zwanger. En daarmee waren we de nieuwsluwe zomermaanden door. Die walvis was niet meer dan een zomermythe."

Veerbaas
Reden om nog eens kritisch naar de Nederlandse getuigen in de documentaire te luisteren. Wat blijkt? De mensen uit de buurt van de sluizen van Kornwerderzand hebben de walvis niet zelf gezien; hun al overleden (schoon)vader heeft dat beweerd. Hennie van Malsen, die op de aftiteling abusievelijk als Annie staat vermeld, kent behalve haar overleden schoonvader geen vissers, schippers of waterpolitiemensen die de walvis ook hebben gezien: "Naar wat ik ervan begrepen heb, zaten er vooral journalisten achteraan." Getuigen die naar journalisten wijzen en journalisten die naar getuigen wijzen.
Als de landelijke kranten over de witte walvis schrijven, formuleren ze voorzichtig dat hij 'schijnt' te zijn gesignaleerd. De opgevoerde getuigen worden niet bij naam genoemd. Alleen de Volkskrant noemt een keer een veerbaas Groen uit Rheden. De enige Groen die nu nog onder Rheden in het telefoonboek staat, is geen familie, en kent de veerbaas niet. De deskundige van het Harderwijkse Dolfinarium, Dudok van Heel, geeft in de documentaire — net als in de kranten destijds — wel zijn professionele mening, maar zegt niets waaruit blijkt dat hij ook maar in de buurt van het dier is geweest. De foto's die in twee Nederlandse kranten zijn afgedrukt, zijn beide in Duitsland gemaakt. Andere foto's die in Duitse kranten verschenen zijn overtuigend genoeg: er was eens — in Duitsland — een witte walvis. Maar in hoeverre het dier Nederland doorkruiste en of het ooit wérkelijk in het IJsselmeer rondzwom, blijft een raadsel.
Producent George Weiss reageert verbaasd op de scepsis: "De ontdekking van de witte walvis bracht destijds in Duitsland een waar mediaspektakel op gang. In Nederland is er veel minder over in de kranten geschreven, maar dat heeft volgens mij met de Nederlandse mentaliteit te maken. Het mooie is juist dat dit sprookje waar is gebeurd. Omdat er te weinig authentiek materiaal was om een sterk beeldverhaal te maken, moesten we dat aanvullen. Ik verklap liever niet wat we allemaal hebben toegevoegd omdat het de kracht van de beelden aantast. Dat shot van de walvis die overboord slaat, daar ben ik trots op; dat hebben we digitaal gemaakt. Maar dat van die mensen op de Afsluitdijk, dat is echt. Je kunt je afvragen welke route de walvis precies in Nederland heeft genomen, maar in de basis is het een waar verhaal."

Karin Wolfs



top
DER WEISSE WAL (DE WITTE WALVIS)

April 2002 #232

Productie
Joachim Ormanns
George Weiss
Jörg Kobel
Regie
Stephan Koester
Camera
Ralf Mendle
Montage
Rike Anders
Muziek
Rainer Brüninghaus
Verteller
Joachim Król

Kleur en zwart-wit, 71 minuten

Distributie
DocuZone
Te zien
vanaf 25 april

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


W

W.
W.E.
WAAR IS HET PAARD VAN SINTERKLAAS?
Waar is Knoester
WAAR STAAT HET HUIS VAN MIJN VRIEND?
WAAROM HEEFT NIEMAND MIJ VERTELD DAT HET ZO ERG ZOU WORDEN IN AFGHANISTAN
Wadjda
WAG THE DOG
The Wailing
Waiting for Giraffes
WAITING FOR SANCHO
WAITING FOR SUPERMAN
WAITING FOR THE CLOUDS
WAITING TO EXHALE
WAITRESS
Wake in Fright
Wakefield
The Wakhan Front (Clément Cogitore over)
WAKING LIFE
WAKING NED
WAKING THE DEAD
Wakker in een boze droom
Wakolda
Waldstille
The Walk
A Walk Among the Tombstones
A WALK IN THE CLOUDS
A Walk in the Woods
Walk of Shame
WALK ON WATER
WALK THE LINE
Walk with Me
WALKABOUT
WALKER
Walking Distance
Walking on Sunshine
WALKING TALL
Walking with Dinosaurs
The Wall
WALL STREET: MONEY NEVER SLEEPS
WALL-E
WALLACE & GROMIT ARE BACK!
WALLACE & GROMIT: THE CURSE OF THE WERE-RABBIT
WALLAH BE
WALS VOOR DE STORM
Walt Disney Animation Studios Short Films Collection
WALTZ WITH BASHIR
Die Wand
WANDA
Wanderlust
WANTED
HET WAPEN VAN GELDROP
THE WAR
War Dogs
War for the Planet of the Apes
War Horse
War of the Arrows
WAR OF THE BUTTONS
WAR OF THE WORLDS
THE WAR ROOM
WAR, INC.
Warcraft: The Beginning
The Ward
Warm Bodies
WARM WATER UNDER A RED BRIDGE
THE WARRIOR
Warrior
WARRIORS OF VIRTUE
WAS NICHT PASST WIRD PASSEND GEMACHT
The Watch
THE WATCHER
WATCHMEN
Water Children
The Water Diviner
WATER EN VUUR
WATER FOR ELEPHANTS
WATER HORSE
THE WATERBOY
Waterboys
THE WATERDANCE
WATERLAND
WATERWORLD
The Wave
Wavumba
THE WAY BACK
THE WAY I SPENT THE END OF THE WORLD
A WAY OF LIFE
THE WAY THROUGH THE BLEAK WOODS
The Way Way Back
WAYNE'S WORLD 2
THE WAYWARD CLOUD
Wałęsa: Man of Hope
We Are Brothers (IFFR Jang Jin)
We Are the Best!
We Are What We Are
We are X
We Are Your Friends
We Bought a Zoo
We Come as Friends
WE DON'T LIVE HERE ANYMORE
WE FEED THE WORLD
We Margiela
We Need to Talk About Kevin
WE OWN THE NIGHT
WE SHALL OVERCOME
WE WERE SOLDIERS
We're the Millers
THE WEATHER MAN
Webcam
THE WEDDING BANQUET
WEDDING CRASHERS
THE WEDDING DATE
WEDDING DAZE
THE WEDDING PLANNER
The Wedding Ringer
THE WEDDING SINGER
De wederopstanding van een klootzak
WEDLOCK
Weekend
A Weekend in Paris (Le week-end)
Een weekje weg
WEEMOED & WILDERNIS
Weemoed & wildernis en Smart Cities Unlimited (Workshop Filmkritiek)
WEERSPIEGELINGEN (OTRAZHENIIE V ZARKALE)
Weg van jou
The Weight of Elephants
THE WEIGHT OF WATER
Weiner (Josh Kriegman over)
DAS WEISSE BAND
DER WEISSE WAL (DE WITTE WALVIS)
WELCOME
WELCOME TO COLLINWOOD
WELCOME TO DONGMAKGOL
WELCOME TO SARAJEVO
WELCOME TO THE DOLLHOUSE
WELCOME TO THE JUNGLE
Welcome to the Punch
WELCOME TO THE RILEYS
WELCOME TO WOOP WOOP
DIE WELLE
WELLNESS
Welp
Die Welt
WELT AM DRAHT
WELT SPIEGEL KINO
WENDY AND LUCY
WERCKMEISTER HARMÓNIÁK
DE WERELD VAN SOFIE (SOFIES VERDEN)
WERELD VAN STILSTAND
WES CRAVEN'S NEW NIGHTMARE
WEST OF THE TRACKS
West Side Story
WESTERN
Westworld
De wet van 3
WHALE RIDER
WHAT A GIRL WANTS
WHAT DREAMS MAY COME
What Happened To Monday
WHAT HAPPENS IN VEGAS
WHAT JUST HAPPENED?
WHAT LIES BENEATH
What Maisie Knew
WHAT THE #$*! DO WE KNOW?!
WHAT THE BLEEP — DOWN THE RABBIT HOLE
WHAT TIME IS IT THERE (NI NEIBIAN JIDIAN)
What to Expect when You're Expecting
What We Did On Our Holiday
What We Do In the Shadows
WHAT WOMAN WANT
WHAT'S THE WORST THAT COULD HAPPEN?
What's Your Number?
WHATEVER WORKS
WHEELS OF FORTUNE
WHEN A MAN LOVES A WOMAN
WHEN A STRANGER CALLS
WHEN A WOMAN ASCENDS THE STAIRS
When Marnie Was There
WHEN NIGHT IS FALLING
WHEN THE LEVEES BROKE
WHEN THE LIGHT COMES
WHEN THE ROAD BENDS/GYPSY CARAVAN
WHEN WE WERE KINGS
WHERE ANGELS FEAR NO THREAD
WHERE IN THE WORLD IS OSAMA BIN LADEN
WHERE THE HEART IS
WHERE THE SIDEWALK ENDS
WHERE THE WILD THINGS ARE
Where To Invade Next
While We're Young
WHILE YOU WERE SLEEPING
Whiplash (Leiden International Film Festival)
The Whirlpool
WHISKY
WHISPERING PAGES
WHISPERS IN THE DARK
The Whistleblower
THE WHITE BALLOON
White Bird in a Blizzard
WHITE CHICKS
THE WHITE DIAMOND
WHITE DOG
White God
White House Down
WHITE LIGHTNIN'
WHITE MAN'S BURDEN
THE WHITE MASAI
WHITE MATERIAL
WHITE NOISE
WHITE NOISE 2
WHITE OLEANDER
THE WHITE PLANET
White Shadow
WHITE SQUALL
White Sun (Deepak Rauniyar over)
Whitney: Can I Be Me
WHO AM I
WHO KILLED ATLANTA'S CHILDREN?
WHO THE HELL IS JULIETTE?
THE WHOLE NINE YARDS
Why Him?
WICKED CITY
THE WICKER MAN
WICKIE DE VIKING
Wickie en de schat van de goden
WIDE AWAKE
WIDOW'S PEAK
WILBUR WANTS TO KILL HIMSELF
Wild
WILD BEES
Wild Bill (Dexter Fletcher)
WILD BILL (Walter Hill)
Wild Card
WILD HOGS
WILD ROMANCE
WILD SIDE
Wild Tales
WILD THINGS
THE WILD WILD WEST
WILDE
DE WILDE BENDE
DE WILDE BENDE 2
Wilde mossels
WILDGROEI
WILLIAM SHAKESPEARE'S A MIDSUMMER NIGHT'S DREAM
WILLIAM SHAKESPEARE'S HAMLET
WILLIAM SHAKESPEARE'S ROMEO + JULIET
WILLIE EN HET WILDE KONIJN
DE WIM VERSTAPPEN FILMCOLLECTIE
WIMBLEDON
WIN A DATE WITH TAD HAMILTON
Win Win
WIN/WIN
THE WIND IN THE WILLOWS
The Wind Rises
Wind River
THE WIND THAT SHAKES THE BARLEY
DE WIND ZAL ONS MEENEMEN (BAD MARA KHADAD BORD)
WINDHORSE
WINDKRACHT 10: KOKSIJDE RESCUE
WINDOW TO PARIS
WINDTALKERS
WING COMMANDER
Wings
WINGS OF THE DOVE
WINNEBAGO MAN
Winnetoons — De schat van het Wilde Westen
Winnie
WINNIE THE POOH
THE WINSLOW BOY
WINTER '89
THE WINTER GUEST
Winter Nomads
Winter Sleep
Winter Vacation
WINTER WAR
WINTER'S BONE
Winter's Tale
WINTERSLEEPERS (WINTERSCHLÄFER)
WINTERSTILTE
WINX CLUB & HET GEHEIM VAN HET VERLOREN RIJK
Winx Club: Het magische avontuur
Wiplala
THE WISDOM OF CROCODILES
Wish Upon
WIT LICHT
The Witch
WITCH HUNT
WITHIN THE WHIRLWIND
WITHOUT A PADDLE
WITHOUT MY DAUGHTER
WITMAN FIÚK
De witte waan
WITTGENSTEIN
Das Wochenende
HET WOEDEN DER GEHELE WERELD
Woezel & Pip Op zoek naar de Sloddervos!
Wolf (Jim Taihuttu)
WOLF (Mike Nichols)
Wolf and Sheep (Shahrbanoo Sadat over)
A Wolf at the Door
The Wolf of Wall Street
THE WOLFMAN
The Wolfpack
WOLFSBERGEN
WOLKE NEUN (CLOUD 9)
WOLKEN IN MEI (MAYIS SIKINTISI)
The Wolverine
Wolves
The Woman in Black
The Woman in Black 2: Angel of Death
Woman in Gold
WOMAN ON TOP
THE WOMEN
THE WOMEN FROM THE LAKE OF SCENTED SOULS
WOMEN WITHOUT MEN
Wonder
WONDER BOYS
Wonder Woman
WONDERFUL TOWN
WONDERLAND (James Cox)
WONDERLAND (Michael Winterbottom)
Wonderstruck
THE WOODEN MAN'S BRIDE
THE WOODSMAN
The Words
Workers
WORKINGMAN'S DEATH
THE WORLD
WORLD INVASION: BATTLE LOS ANGELES
THE WORLD IS NOT ENOUGH
WORLD TRADE CENTER
World War Z
The World's End
THE WORLD'S FASTEST INDIAN
Wormwood
WOYZECK
WR: MYSTERIES OF THE ORGANISM
Wrath of the Titans
Wreck-It Ralph
THE WRESTLER
WRESTLING ERNEST HEMINGWAY
WRISTCUTTERS: A LOVE STORY
Wrong
DAS WUNDER VON BERN
Wuthering Heights
WWW: WHAT A WONDERFUL WORLD
WYATT EARP