Blade Runner 2049
The Square
Un beau soleil intérieur
The Glass Castle
Kleine ijstijd
Clancy Chassay als kleine Ludwig Leven en werk van een eenzame denker

WITTGENSTEIN

Engeland, 1993 | Derek Jarman
Wittgenstein is na Chaplin, Malcolm X en de hier niet vertoonde Hoffa binnen zeer korte tijd de zoveelste biopic. Die andere titels hebben de indruk achtergelaten dat een biopic een film moet zijn die het leven van een beroemd of berucht persoon droog opsomt en vooral te lang duurt. Derek Jarman bewijst met zijn Wittgenstein dat het ook levende cinema kan opleveren.

Van de vier genoemde personen die dit jaar vereerd zijn met een film is Wittgenstein niet de makkelijkste om leven en werk in een speelfilm samen te vatten. Tijdens zijn leven werd maar een boek ('Tractatus Logico-Philosophicus') van hem gepubliceerd, waarin hij de grenzen van de taal probeerde te onderzoeken. "Und wovon man nicht reden kann, darüber muss man schweigen" is de beroemde laatste zin van dat boek. Een overpeinzing die niet direct aanzet tot verdichting naar een scenario of bespreking van de daarnaar vervaardigde film.
Derek Jarman is aan de filmliefhebbers vooral bekend als de maker van onder andere Caravaggio en Edward II. De eerste was een film over de beroemde schilder, de tweede een verfilming van het toneelstuk van Marlowe. Jarman probeerde in beide films de verbinding naar onze tijd te leggen en een niet te missen homo-erotische toon in beeld te brengen. Omdat in Wittgenstein op die typische Jarman-elementen niet de nadruk ligt, heeft hij wellicht zijn meest toegankelijke film gemaakt.

Historische precisie
Jarman begint zijn film met een ongeveer dertienjarig knaapje zich te laten voorstellen als Ludwig Wittgenstein, filosoof. Gespeeld door Clancy Chassay introduceert de kleine Ludwig zijn stinkend rijke Weense familie en vertelt onder meer dat hij een leven lang nodig heeft gehad om zijn beroerde opleiding in zijn jeugd te vergeten. Jarman doet dit niet via de modieuze manier om een van zijn personages onverhoeds recht in de camera te laten kijken en het publiek terzijde toe te spreken. Hij is ook niet geïnteresseerd in historische precisie, zoals bovengenoemde biopics. Met opzet kiest hij voor een theatrale opzet, door de kleine Ludwig en zijn familieleden in een soort operakledij te steken en ze een voor een op te laten komen uit de zwarte achtergrond.
Die zwarte achtergrond handhaaft Jarman de hele film, met midden op het toneel een paar wisselende decorstukken, helder uitgelicht. Wittgenstein keert in die filmstudio, op dat toneel, als veertiger in de persoon van Karl Johnson terug om de periode vanaf de Eerste Wereldoorlog tot zijn dood in 1951 onveranderlijk in hetzelfde grijze kloffie te beleven. De personages waar hij filosofische en/of persoonlijke zaken mee bespreekt zijn gestoken in kostuums met felle kleuren. Zijn leermeester Bertrand Russell, bij wie hij in Cambridge filosofie ging studeren, draagt bijvoorbeeld een rode toga. De onlangs tot held van de homoseksuele gemeenschap verheven John Maynard Keynes steekt in een paars pak met groen vest en Lady Ottoline Morrell in een steeds weer van kleur veranderende jurk met bijpassende grote hoed met nog grotere veren.

Tableaux vivants
Zo verandert Jarman het toneel in verschillende tableaux vivants en laat hij weer zien dat hij een opleiding als kunstenaar heeft gehad. Eerder al 'schilderde' hij met licht in films als Sebastiane, The angelic conversation en The garden. Met een gevoel voor humor dat Wittgenstein zelf zegt te ontberen, belicht Jarman ondertussen het leven en werk van de belangrijkste filosoof van deze eeuw. De stugge Duitse Wener wordt getoond als een briljant man, moeilijk en ongelukkig. Ongelukkig omdat hij een perfectie van de wereld en van zichzelf wilde, die onbereikbaar was. En omdat hij homoseksueel was in een maatschappij die homoseksualiteit strafbaar stelde. Jarman legt op dat laatste deze keer niet de nadruk. Hij probeert ons te laten begrijpen dat Wittgenstein zichzelf alle vormen van plezier of bevrediging probeerde te ontzeggen, door in een afgelegen fjord in Noorwegen te gaan wonen, les te geven aan een provincieschooltje in Oostenrijk of door zijn laatste jaren eenzaam in Ierland door te brengen.
Niet alleen dat, Jarman legt ook de moeilijke filosofische theorieën van Wittgenstein helder uit. Waarom hij alles wat hij in de 'Tractatus Logico-Philosophicus' zo mooi had opgeschreven, later als een ernstige misvatting zag. Jarman kreeg van zijn producent een kant en klaar scenario in handen van Terry Eagleton, waar vermoedelijk die heldere filosofische uiteenzettingen al in stonden. Door het gebrek aan geld en tijd, twaalf draaidagen zegt Jarman nodig gehad te hebben, werd hij genoodzaakt om samen met Ken Butler het scenario van historische kostuumfilm naar de vorm die het nu heeft om te schrijven. Als het gebrek aan geld en tijd tot gevolg heeft dat er een mooie, simpele, lucide, korte film waarin complexe zaken worden uitgelegd wordt afgeleverd, dan zou de opgave aan producenten van Amerikaanse biopics eenvoudig zijn. Maar waarschijnlijk zijn de visie, het talent, de kennis van zaken en de sympathie die de regisseur voor zijn hoofdpersoon heeft belangrijker.

Piet van de Merwe



top
WITTGENSTEIN

Juli/augustus 1993 #136

Produktie
Tariq Ali
Regie
Derek Jarman
Scenario
Derek Jarman
Terry Eagleton
Ken Butler
Camera
James Welland
Geluid
George Richards
Montage
Budge Tremlett
Muziek
Jan Latham-Koenig
Met
Karl Johnson
Sir Michael Gough
Tilda Swinton
John Quentin

Kleur, 75 minuten

Distributie
Argus Film
Te zien
vanaf 22 juli

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


W

W.
W.E.
WAAR IS HET PAARD VAN SINTERKLAAS?
Waar is Knoester
WAAR STAAT HET HUIS VAN MIJN VRIEND?
WAAROM HEEFT NIEMAND MIJ VERTELD DAT HET ZO ERG ZOU WORDEN IN AFGHANISTAN
Wadjda
WAG THE DOG
The Wailing
Waiting for Giraffes
WAITING FOR SANCHO
WAITING FOR SUPERMAN
WAITING FOR THE CLOUDS
WAITING TO EXHALE
WAITRESS
Wake in Fright
Wakefield
The Wakhan Front (Clément Cogitore over)
WAKING LIFE
WAKING NED
WAKING THE DEAD
Wakker in een boze droom
Wakolda
Waldstille
The Walk
A Walk Among the Tombstones
A WALK IN THE CLOUDS
A Walk in the Woods
Walk of Shame
WALK ON WATER
WALK THE LINE
Walk with Me
WALKABOUT
WALKER
Walking Distance
Walking on Sunshine
WALKING TALL
Walking with Dinosaurs
The Wall
WALL STREET: MONEY NEVER SLEEPS
WALL-E
WALLACE & GROMIT ARE BACK!
WALLACE & GROMIT: THE CURSE OF THE WERE-RABBIT
WALLAH BE
WALS VOOR DE STORM
Walt Disney Animation Studios Short Films Collection
WALTZ WITH BASHIR
Die Wand
WANDA
Wanderlust
WANTED
HET WAPEN VAN GELDROP
THE WAR
War Dogs
War for the Planet of the Apes
War Horse
War of the Arrows
WAR OF THE BUTTONS
WAR OF THE WORLDS
THE WAR ROOM
WAR, INC.
Warcraft: The Beginning
The Ward
Warm Bodies
WARM WATER UNDER A RED BRIDGE
THE WARRIOR
Warrior
WARRIORS OF VIRTUE
WAS NICHT PASST WIRD PASSEND GEMACHT
The Watch
THE WATCHER
WATCHMEN
Water Children
The Water Diviner
WATER EN VUUR
WATER FOR ELEPHANTS
WATER HORSE
THE WATERBOY
Waterboys
THE WATERDANCE
WATERLAND
WATERWORLD
The Wave
Wavumba
THE WAY BACK
THE WAY I SPENT THE END OF THE WORLD
A WAY OF LIFE
THE WAY THROUGH THE BLEAK WOODS
The Way Way Back
WAYNE'S WORLD 2
THE WAYWARD CLOUD
Wałęsa: Man of Hope
We Are Brothers (IFFR Jang Jin)
We Are the Best!
We Are What We Are
We are X
We Are Your Friends
We Bought a Zoo
We Come as Friends
WE DON'T LIVE HERE ANYMORE
WE FEED THE WORLD
We Margiela
We Need to Talk About Kevin
WE OWN THE NIGHT
WE SHALL OVERCOME
WE WERE SOLDIERS
We're the Millers
THE WEATHER MAN
Webcam
THE WEDDING BANQUET
WEDDING CRASHERS
THE WEDDING DATE
WEDDING DAZE
THE WEDDING PLANNER
The Wedding Ringer
THE WEDDING SINGER
De wederopstanding van een klootzak
WEDLOCK
Weekend
A Weekend in Paris (Le week-end)
Een weekje weg
WEEMOED & WILDERNIS
Weemoed & wildernis en Smart Cities Unlimited (Workshop Filmkritiek)
WEERSPIEGELINGEN (OTRAZHENIIE V ZARKALE)
Weg van jou
The Weight of Elephants
THE WEIGHT OF WATER
Weiner (Josh Kriegman over)
DAS WEISSE BAND
DER WEISSE WAL (DE WITTE WALVIS)
WELCOME
WELCOME TO COLLINWOOD
WELCOME TO DONGMAKGOL
WELCOME TO SARAJEVO
WELCOME TO THE DOLLHOUSE
WELCOME TO THE JUNGLE
Welcome to the Punch
WELCOME TO THE RILEYS
WELCOME TO WOOP WOOP
DIE WELLE
WELLNESS
Welp
Die Welt
WELT AM DRAHT
WELT SPIEGEL KINO
WENDY AND LUCY
WERCKMEISTER HARMÓNIÁK
DE WERELD VAN SOFIE (SOFIES VERDEN)
WERELD VAN STILSTAND
WES CRAVEN'S NEW NIGHTMARE
WEST OF THE TRACKS
West Side Story
WESTERN
Westworld
De wet van 3
WHALE RIDER
WHAT A GIRL WANTS
WHAT DREAMS MAY COME
What Happened To Monday
WHAT HAPPENS IN VEGAS
WHAT JUST HAPPENED?
WHAT LIES BENEATH
What Maisie Knew
WHAT THE #$*! DO WE KNOW?!
WHAT THE BLEEP — DOWN THE RABBIT HOLE
WHAT TIME IS IT THERE (NI NEIBIAN JIDIAN)
What to Expect when You're Expecting
What We Did On Our Holiday
What We Do In the Shadows
WHAT WOMAN WANT
WHAT'S THE WORST THAT COULD HAPPEN?
What's Your Number?
WHATEVER WORKS
WHEELS OF FORTUNE
WHEN A MAN LOVES A WOMAN
WHEN A STRANGER CALLS
WHEN A WOMAN ASCENDS THE STAIRS
When Marnie Was There
WHEN NIGHT IS FALLING
WHEN THE LEVEES BROKE
WHEN THE LIGHT COMES
WHEN THE ROAD BENDS/GYPSY CARAVAN
WHEN WE WERE KINGS
WHERE ANGELS FEAR NO THREAD
WHERE IN THE WORLD IS OSAMA BIN LADEN
WHERE THE HEART IS
WHERE THE SIDEWALK ENDS
WHERE THE WILD THINGS ARE
Where To Invade Next
While We're Young
WHILE YOU WERE SLEEPING
Whiplash (Leiden International Film Festival)
The Whirlpool
WHISKY
WHISPERING PAGES
WHISPERS IN THE DARK
The Whistleblower
THE WHITE BALLOON
White Bird in a Blizzard
WHITE CHICKS
THE WHITE DIAMOND
WHITE DOG
White God
White House Down
WHITE LIGHTNIN'
WHITE MAN'S BURDEN
THE WHITE MASAI
WHITE MATERIAL
WHITE NOISE
WHITE NOISE 2
WHITE OLEANDER
THE WHITE PLANET
White Shadow
WHITE SQUALL
White Sun (Deepak Rauniyar over)
Whitney: Can I Be Me
WHO AM I
WHO KILLED ATLANTA'S CHILDREN?
WHO THE HELL IS JULIETTE?
THE WHOLE NINE YARDS
Why Him?
WICKED CITY
THE WICKER MAN
WICKIE DE VIKING
Wickie en de schat van de goden
WIDE AWAKE
WIDOW'S PEAK
WILBUR WANTS TO KILL HIMSELF
Wild
WILD BEES
Wild Bill (Dexter Fletcher)
WILD BILL (Walter Hill)
Wild Card
WILD HOGS
WILD ROMANCE
WILD SIDE
Wild Tales
WILD THINGS
THE WILD WILD WEST
WILDE
DE WILDE BENDE
DE WILDE BENDE 2
Wilde mossels
WILDGROEI
WILLIAM SHAKESPEARE'S A MIDSUMMER NIGHT'S DREAM
WILLIAM SHAKESPEARE'S HAMLET
WILLIAM SHAKESPEARE'S ROMEO + JULIET
WILLIE EN HET WILDE KONIJN
DE WIM VERSTAPPEN FILMCOLLECTIE
WIMBLEDON
WIN A DATE WITH TAD HAMILTON
Win Win
WIN/WIN
THE WIND IN THE WILLOWS
The Wind Rises
Wind River
THE WIND THAT SHAKES THE BARLEY
DE WIND ZAL ONS MEENEMEN (BAD MARA KHADAD BORD)
WINDHORSE
WINDKRACHT 10: KOKSIJDE RESCUE
WINDOW TO PARIS
WINDTALKERS
WING COMMANDER
Wings
WINGS OF THE DOVE
WINNEBAGO MAN
Winnetoons — De schat van het Wilde Westen
Winnie
WINNIE THE POOH
THE WINSLOW BOY
WINTER '89
THE WINTER GUEST
Winter Nomads
Winter Sleep
Winter Vacation
WINTER WAR
WINTER'S BONE
Winter's Tale
WINTERSLEEPERS (WINTERSCHLÄFER)
WINTERSTILTE
WINX CLUB & HET GEHEIM VAN HET VERLOREN RIJK
Winx Club: Het magische avontuur
Wiplala
THE WISDOM OF CROCODILES
Wish Upon
WIT LICHT
The Witch
WITCH HUNT
WITHIN THE WHIRLWIND
WITHOUT A PADDLE
WITHOUT MY DAUGHTER
WITMAN FIÚK
De witte waan
WITTGENSTEIN
Das Wochenende
HET WOEDEN DER GEHELE WERELD
Woezel & Pip Op zoek naar de Sloddervos!
Wolf (Jim Taihuttu)
WOLF (Mike Nichols)
Wolf and Sheep (Shahrbanoo Sadat over)
A Wolf at the Door
The Wolf of Wall Street
THE WOLFMAN
The Wolfpack
WOLFSBERGEN
WOLKE NEUN (CLOUD 9)
WOLKEN IN MEI (MAYIS SIKINTISI)
The Wolverine
Wolves
The Woman in Black
The Woman in Black 2: Angel of Death
Woman in Gold
WOMAN ON TOP
THE WOMEN
THE WOMEN FROM THE LAKE OF SCENTED SOULS
WOMEN WITHOUT MEN
WONDER BOYS
Wonder Woman
WONDERFUL TOWN
WONDERLAND (James Cox)
WONDERLAND (Michael Winterbottom)
THE WOODEN MAN'S BRIDE
THE WOODSMAN
The Words
Workers
WORKINGMAN'S DEATH
THE WORLD
WORLD INVASION: BATTLE LOS ANGELES
THE WORLD IS NOT ENOUGH
WORLD TRADE CENTER
World War Z
The World's End
THE WORLD'S FASTEST INDIAN
WOYZECK
WR: MYSTERIES OF THE ORGANISM
Wrath of the Titans
Wreck-It Ralph
THE WRESTLER
WRESTLING ERNEST HEMINGWAY
WRISTCUTTERS: A LOVE STORY
Wrong
DAS WUNDER VON BERN
Wuthering Heights
WWW: WHAT A WONDERFUL WORLD
WYATT EARP