De geruchtenmachine - mei 1997, nr 178

Vette roddelzeug is de kwalificatie die Volkskrant-filmmedewerker Huib Stam over heeft voor Theo van Gogh, nadat deze in Nieuwe Revu de integriteit van Stam, die een positieve recensie over Karakter schreef, in twijfel trok. Van Gogh was ter ore gekomen dat Stams vriendin als publiciteitsmedewerker werkt bij First Floor Features, de producent van Karakter. Ook heeft Stam in het verleden een scenario in opdracht van deze producent geschreven. Voldoende redenen voor Van Gogh om de aanval op Stam te openen. Volgens hem had Stam met zijn connecties om de schijn te vermijden nooit over Karakter mogen schrijven. "Wie wil niet aanschurken in blijde verwachting als z'n meisje en vriendjes bidden om succes", zo 'verklaart' hij Stams positieve Karakter-recensie. Om te vervolgen met: "Jammer alleen dat de lezers van de Volkskrant met al dat welbegrepen eigenbelang niets te schaften hebben; die zouden graag onbezwangerd worden geïnformeerd", daarmee suggererend dat Stam dat niet gedaan zou hebben. Stam noemt de aantijgingen "reuze onverkwikkelijk" en "misselijke verdachtmakerij". "Natuurlijk heb ik er van tevoren over nagedacht of ik over Karakter zou schrijven, omdat ik wist dat sommigen zouden denken dat ik mij niet onafhankelijk zou opstellen. Ik heb besloten om juist wel over de film te schrijven, omdat ik niets met schijn te maken heb. Het is mijn taak om films te recenseren en dat doe ik dus ook bij Karakter, wat niet wegneemt dat ik mij kan voorstellen dat anderen een andere beslissing zouden nemen. Ik heb er geen moeite mee dat Van Gogh een paar persoonlijke feiten over mij opdist, maar de conclusie die hij daaruit trekt dat ik corrupt zou zijn, kan alleen in het brein van deze vette roddelzeug opkomen. Van Gogh reken ik vanaf nu definitief bij het foute deel van de mensheid. Voor mij heeft hij helemaal afgedaan." Of Stam de volgende film van Van Gogh zal recenseren? "Van Gogh? Wie is dat? Maakt die films?"

De zomer is nog ver weg, maar niet in Hollywood, dat er een eigen kalender op nahoudt. De blockbusters die het van de zomer moeten hebben, worden namelijk al vanaf eind april gelanceerd. De zenuwen beginnen bij producenten inmiddels flink op te spelen, want het is zeker dat een aantal van hen na de zomer in financiële problemen zal verkeren. Zo'n kleine vijftig films staan elkaar de komende maanden naar het leven. Veel van deze films hebben zoveel geld gekost, dat een flop desastreuze gevolgen heeft. Al zegt men elk jaar in Hollywood dat het zo niet langer door kan gaan, dit jaar is de concurrentie moordender dan ooit. Illustratief is een vergelijking van de situatie op 4 juli vorig jaar en de verwachte situatie dit jaar. Gingen vorig jaar op Onafhankelijkheidsdag - hoogtijdag voor de Amerikaanse bioscopen - Independence Day en Phenomenon in première, die samen 103 miljoen dollar hadden gekost, dit jaar staan voor 2 juli de komedie Men in black (met Will Smith en Tommy Lee Jones) en James Camerons Titanic geprogrammeerd. De kosten van deze twee films: 205 miljoen dollar, het dubbele van die van vorig jaar. Amerikanen mogen dan filmliefhebbers zijn, het is de vraag of zij het enorme zomeraanbod kunnen verstouwen, want behalve uitbarstende vulkanen (Volcano) en een zinkend schip (Titanic) wacht hen het vervolg op Jurassic Park (The lost world), Batman & Robin, Speed 2, Free Willy 3, Mortal Kombat 2, Home alone 3, Alien resurrection en nog vele andere titels. Marketingdeskundigen menen het eerste slachtoffer al ontdekt te hebben: wie wil er naar de bioscoop om een schip te zien zinken?

Zomerspektakel: Uma Thurman als Poison Ivy in Batman & Robin.

Magic mornings is de naam van een initiatief van Warner Home Video en Pathé Cinemas om op zondagen in Maastricht, Groningen en Utrecht kinderfilms, pardon familiefilms, te vertonen. En als Warner familiefilms zegt, dan bedoelt het bedrijf ook familiefilms, "dus geen geweld, harde actie of andere schokkende scènes waarvan kinderen soms nachtmerries kunnen krijgen." Heel fijn allemaal, "want dat is een zorg minder voor talloze ouders die zich meer en meer ongerust maken over het toenemende geweld op de vaderlandse televisie en andere media". Geen trend in de samenleving of er valt commercieel wel op in te spelen, leren we hieruit. Zoals de groente van Hak worden ook "alle films voor de Magic Morning voorstellingen zorgvuldig geselecteerd", waarbij "uiteraard de classificatie 'geschikt voor alle leeftijden' wordt gehanteerd." Dit gaat Warner echter nog niet ver genoeg, want zelfs "binnen de selectie zijn er titels die wellicht sommige kinderen emotioneel kunnen aangrijpen. Daarom zal bij die films uitdrukkelijk worden vermeld dat meekijken (door de ouders) gewenst is." Nog even zo doorgaan met de hysterie en kinderen gaan liever naar de tandarts dan naar de bioscoop. Bovendien: kinderen krijgen van Warner dan wel geen geweld voorgeschoteld, maar wel commerciële griezeltjes als Bugs Bunny, die als levende mascotte voor aanvang van de film de kinderen bij de deur opvangt. "De altijd vrolijke Bugs deelt natuurlijk graag handtekeningen uit en gaat desgewenst met de bezoekertjes op de foto", zo heet het blij. Er zijn kinderen die daar nachtmerries van krijgen, maar daar hoor je nooit iemand over.

Dat Pathé Cinemas een Franse eigenaar heeft die zo zijn eigen ideeën heeft over management en bedrijfsstructuur weten inmiddels alle 680 Nederlandse Pathé-medewerkers. Omdat in Frankrijk het bedrijf decentraal geleid wordt, wordt deze structuur nu ook Pathé Nederland door de strot geduwd. Het gevolg is onder meer een door de directie voorgestelde inkrimping van het Amsterdamse hoofdkantoor waar van de veertig banen er dertig zullen verdwijnen. Ook in de theaters zijn niet alle Pathé-medewerkers zeker van hun baan. Een ander motief voor de reorganisatie is de verliesgevendheid van het Pathé concern, die niet veroorzaakt wordt door een gebrek aan bezoekers, want dat aantal ligt boven de verwachtingen, maar aan de hoge uitgaven van het concern, dat zich de laatste jaren flink in de schulden heeft gestoken voor de bouw van een aantal megabioscopen. De vakbonden en de ondernemingsraad gaan vooralsnog niet akkoord met de voorstellen. Zij eisen een betere onderbouwing van de plannen en een goed sociaal plan.

Jean Heijl is niet langer directeur van Warner Bros Nederland. Om onbekende, maar kennelijk dringende redenen is hij door het Europese hoofdkantoor in Londen op staande voet ontslagen. Het plotselinge ontslag heeft tot allerlei speculaties geleid, waaraan noch Warner Bros Nederland, noch het Londense hoofdkantoor een einde hebben gemaakt, omdat zij zich beide in stilzwijgen hullen. Voor Heijl is het niet langer Mars attacks! maar 'Warner attacks!'.

Verlost uit hun lijden zijn de twee bioscopen in de Groningse Poelestraat die de laatste jaren een kwellend bestaan leden. We hebben het over The Movies en het Concerthuis, die sinds de opening van de Pathé-megabioscoop zwaar leden onder de verhevigde concurrentie. Beide bioscopen slaagden er niet meer in om aansprekende films te vertonen, zodat de bezoekcijfers dramatisch daalden. Na een periode van overnameperikelen, zelfs uitmondend in een rechtzaak, is de kogel door de kerk en zijn de twee bioscopen opgekocht door de in Utrecht gevestigde bioscooponderneming Wolff. Het concern heeft een vaag plan om samen met filmtheater Liga '68 de bioscopen te verbouwen tot een in de vertoning van kunstzinnige films gespecialiseerd complex. Snel zal dat overigens niet gebeuren, omdat Pathé's megabioscoop in Groningen niet geleid heeft tot de verwachte stijging van het bioscooppubliek, zodat er Groningen angst bestaat voor een overcapaciteit aan bioscoopstoelen. Weest u dus niet verbaast als in de toekomst de Poelestraat een fijne tapijtwinkel of drogist rijker is.

Saskia van Laar heeft haar functie van publiciteitsmedewerker van het Filmfestival Rotterdam ingeruild voor een baan als pr-medewerker bij de gemeente Amsterdam. Publiciteitsmedewerkster Carlijn Offergelt verdwijnt bij distributeur RCV, waar zij wordt opgevolgd door Yosha Margerita, die een baan als programmeur bij Filmhuis Lumen in Delft achterlaat.

55 miljoen gulden is het bedrag dat PolyGram in het eerste kwartaal van 1997 moest toeleggen op haar filmactiviteiten. Debet daaraan was onder meer het tegenvallende commerciële resultaat van Jane Campions Portrait of a lady. PolyGram-president A. Levy drukte zich met de kwalificatie 'zwak resultaat' eufemistisch uit over de filmdivisie van het bedrijf. In vergelijking met het eerste kwartaal van vorig jaar is sprake van een dramatisch slecht resultaat, omdat toen 'slechts' 19 miljoen gulden verlies werd geleden. Mede door de slechte filmresultaten daalde de winst van PolyGram in de eerste drie maanden van dit jaar naar 22 miljoen gulden, terwijl dat in dezelfde periode vorig jaar 124 miljoen bedroeg. Hoewel de directie van PolyGram de laatste jaren voortdurend heeft benadrukt dat het winstgevend maken van de filmdivisie een kwestie van lange adem is, lijkt het uitgesloten dat het slechte begin van 1997 zonder gevolgen zal blijven. Veel hangt af van de houding van moedermaatschappij Philips. Het huidige saneringsbeleid van Philips' directeur Boonstra, die de laatste maanden diverse verliesgevende activiteiten afstootte, zal de medewerkers van PolyGram er niet geruster op maken.

Arnon Grunberg vereffent in zijn roman 'Figuranten' enkele onbetaalde rekeningen met mensen uit de Nederlandse filmwereld. Voordat Grunberg 's lands meest gewaardeerde schrijver werd, wilde hij graag acteur worden. De sporen van deze onfortuinlijke periode zijn in 'Figuranten', weliswaar enigszins versleuteld, terug te vinden. De film De vrouw van de slager van de wazige regisseur Dany Brummelkamp, waarin Grunberg door een hoer van de trap wordt gegooid, laat zich herleiden tot De kassière (1989) van Ben Verbong. Hoofdrolspeler Klaus Zwaagstra, door Yes-lezeressen uitgeroepen tot mooiste man van Nederland en ook de man die voordringt bij de boerenkool, kan niemand anders zijn dan Thom Hoffman. Agent Henry Frohlich, die net zo vals kijkt als zijn Duitse herder, moet casting director Hans Kemna zijn. Met een trema op de u staat Grunberg inderdaad als 'puber' vermeld op de aftiteling van De kassière, maar zelfs herhaald doorspoelen van de video levert geen scène-met-trap-en-hoer op. Is de puber alsnog gesneuveld in de montage? Nog leuker wordt het als Grunberg uitgebreid verslag doet van zijn hypnotiserende ontmoetingen met de gevierde actrice Frederika Steinman, die hem vraagt een monoloog voor hem te schrijven, maar vervolgens zijn inzet beschaamt. Steinman heeft blond haar, sproeten, blauwe ogen, mooie tieten, agenten in Londen en Parijs, een Argentijnse minnaar in Israël en de naam van een koe. Ze beschouwt zichzelf als een "brandende ziel", praat langdurig met regisseurs, weigert veel rollen en zegt: "Ik kan zoveel dat ik in mijn talent verdrink." Dat moet Johanna ter Steege zijn! En inderdaad, in 1991 speelden Grunberg (toen nog met een Y als tweede initiaal) en Ter Steege allebei in de jeugdtheatervoorstelling 'Voyeurs 1, Het speelt toneel en het kunst' van gezelschap Huis aan de Amstel, een voorstelling in vijf delen in Museum Fodor. De fictieve regisseur Richard Zwarthuis blijkt in werkelijkheid Jan Ritsema. De wijze waarop Johanna ter Steege in 'Figuranten' wordt geportretteerd doet vermoeden dat Grunberg niet alleen op het artistieke vlak door haar is afgewezen.

Johanna ter Steege: de stille liefde van Arnon Grunberg.

Dat zuinigheid nog steeds een belangrijke Nederlandse eigenschap is, bleek uit het succes van de Nationale Bioscoopdag, die op 23 april werd gehouden. Van de mogelijkheid om voor vijf gulden de bioscoop te bezoeken werd op de dag dat Ajax door Juventus werd gekraakt door ongeveer 150.000 mensen gebruik gemaakt, wat een verdubbeling was ten opzichte van vorig jaar. Wie zegt dat de Nederlander niet graag naar de bioscoop gaat? Als het (bijna) niks kost verandert hij in een echte filmliefhebber. Daarom zal de maand juni ook een levendige filmmaand worden, omdat dan in samenwerking met Shell een '2 voor de prijs van 1 actie' wordt gehouden. Dat wordt nog vechten wie het gratis kaartje krijgt. Het wachten is nu op ver weg gelegen drive-in bioscopen, zodat we een beetje door onze benzine heenkomen.

Met een lelijke eend reisde Jan Blokker enkele tientallen jaren geleden in opdracht van Citroën af naar het Filmfestival Cannes, waarna hij over zijn belevenissen het boekje 'Een avondjurk op de achterbank' schreef. Ter gelegenheid van het 50ste festival in Cannes heeft Citroën ook nu weer een auto beschikbaar gesteld, waarin dit keer de schrijvers Theodor Holman en Martin Harlaar en de fotograaf Joris van Bennekom naar Cannes rijden. Het is de bedoeling dat de reis en het verblijf op het filmfestival dit keer niet alleen leiden tot een boekje, maar ook een fototentoonstelling opleveren.

Quentin Tarantino heeft na Pulp fiction (1994) ruim de tijd genomen voor een nieuwe film, maar nu schijnt het er dan eindelijk van te komen, want naar verluidt is hij druk bezig met een verfilming van Elmore Leonards roman 'Rumpunch'. De cast bestaat onder meer uit Bridget Fonda, Samuel L. Jackson, Pam Grier en mogelijk Sylvester Stallone. Dat van Tarantino wat verwacht wordt blijkt uit het feit dat distributeurs die de rechten op de film willen verwerven, zes keer zoveel geld op tafel moeten leggen als een paar jaar geleden voor Pulp fiction.

Op hardhandige wijze werd Abbas Kiarostami eind april ingepeperd dat hij een Iraanse burger is, want de Iraanse autoriteiten verboden het in première gaan van zijn nieuwe film De heerlijke smaak van kersen op het Filmfestival Cannes. Officieel is de reden dat de film eerst vertoond moet worden op het Iraanse Fajr-festival dat ter ere van de islamitische revolutie jaarlijks in februari in Teheran wordt gehouden. In werkelijkheid is er sprake van getreiter omdat deze eis voor de film een oponthoud van bijna een jaar betekent en pas na het Fajr-festival van februari 1998 in het buitenland te zien zal zijn. Voor Iraanse filmmakers is de situatie inmiddels zo penibel geworden, dat velen er liever niet meer werken. Zo wijkt Mohsen Makhmalbaf (Gabbeh) voor zijn nieuwe film uit naar India. Ook voor Kiarostami lijkt het doek in Iran nu wel gevallen. In China weten filmmakers ook wat censuur en tegenwerking is, zo bleek eind april weer eens toen het paspoort van Zhang Yuan (34) werd ingetrokken. De filmmaker, die vorig jaar op het Filmfestival Rotterdam een Tiger Award en de Prijs van de internationale filmkritiek won voor zijn realistische film Sons, kan daardoor niet naar Cannes afreizen, waar zijn nieuwe film East palace, west palace, die het taboe-onderwerp homoseksualiteit aan de orde stelt, in première gaat. Het Chinese getreiter is het gevolg van Zhang Yuans beslissing om de film zonder toestemming van de autoriteiten te maken.

Filmhuis Ui heet de nieuwe aanwinst voor filmminnend Amsterdam, die vooralsnog uitsluitend op dinsdag films vertoont. De programmering vertoont overeenkomsten met Filmhuis Cavia, Melkweg Cinema en De Lange Adem. Zo mochten een film van de koning van de grote borsten, Russ Meyer, en Dracula de bezoekers al verblijden. Ook Super-8-films worden warm verwelkomd in Ui, en het is de bedoeling om tijdens het wisselen van de filmspoelen de tijd te gunnen aan Super 8-makers. De kijker kan plaatsnemen in fauteuils en op matrassen, met een gezellig tafeltje erbij. U doet er goed aan het filmhuis snel te bezoeken, want het is gehuisvest in een gekraakt pand aan de Haarlemmerstraat 25. Voor een eventuele inval van de ME wordt u op tijd gewaarschuwd.

De zeemeerman mag het na de geweldige flop in de bioscoop nu in de videotheek gaan proberen onder het motto: "De film die iedereen gezien wil hebben om erover mee te kunnen praten." Misschien wist u het nog niet, maar u wilt de film heel graag zien en er lekker over praten. De videofilm wordt verder aangeprezen met de zinsnede "de nieuwe film met Daniël Boissevain en Katja Schuurman". Daar is niets van gelogen, want "sekssymbool" Katja Schuurman is inderdaad ongeveer twee minuten in de film te zien. In de filmwereld noemt men zo'n aanprijzing redden wat er te redden valt, in de gewone mensenwereld heet het volksverlakkerij.

Een nu-of-nooit-gevoel heerst er volgens hoofdredacteur Mieke Bernink bij de redactie van het filmtijdschrift Skrien. Het blad, dat door teruglopende abonnementen en kostenstijgigen in de laatste jaren een paar keer op de rand van opheffen stond, heeft van de overheid, die de subsidie aan het blad voor de komende vier jaar verdubbelde zodat er jaarlijks bijna 150.000 gulden kan worden besteed, een laatste kans gekregen om zich te bewijzen. De resultaten van een uitvoerig lezersonderzoek vormen de leidraad bij het vernieuwingsproces. Bernink: "De lezers willen meer interviews, meer aandacht voor televisie, Nederlandse films en de vakmatige kanten van het filmmaken, en een betere schrijfstijl met minder jargon." Om deze veranderingen vorm te geven neemt Skrien twee parttime redacteuren in dienst, waarvan er inmiddels een is benoemd, namelijk Chris Buur, die deze baan combineert met zijn (parttime)werk voor de VARA-gids. Ook zal de al werkzame zakelijk leider zijn activiteiten verdubbelen, zodat hij in plaats van twee vier dagen voor Skrien zal werken. Heel prettig voor de grote groep medewerkers is dat de honoraria voor de artikelen verdubbeld worden. Bernink: "Er staat veel op het spel, als het in de komende periode niet lukt, dan ziet het er somber uit. Dit klinkt toch niet te negatief hè, want we zien het allemaal als een enorme uitdaging, die onze harten sneller doet kloppen."

Pijnlijke onverschilligheid

Precies een week na de première van Karakter stond het bezoekcijfer van de in zeventien kopieën uitgebrachte film op ruim dertienduizend. Laten we zeggen dat dat cijfer ongeveer het totale aantal leraren Nederlands plus de groep idolate Bordewijk-fans omvat. Waar blijft de rest van Nederland? Ofwel: hoe deprimerend is het om in Nederland films te maken?

Stel dat Nederland een normaal land zou zijn. Hoeveel bezoekers zou een vaderlandse Oscarwinnaar in zo'n land trekken? Marleen Gorris' prijswinnende Antonia kwam vorig jaar na veel hangen en wurgen uit op negentigduizend bezoekers. Vergelijk dat eens met een normaal land als Tsjechië, waar de film Kolya, die dit jaar de Oscar voor de beste buitenlandse film won, meer dan een miljoen bezoekers trok.
Het is al vaak opgemerkt, maar in Nederland heerst voor de vaderlandse speelfilm een klimaat waarin het altijd vriest. De gemiddelde Nederlander pleegt nog liever een moord dan dat hij een Nederlandse film bezoekt. Mike van Diems Karakter is het nieuwste slachtoffer van de desinteresse van het publiek. Hoe men ook mag denken over de kwaliteiten van de film - hij werd wisselend ontvangen - in elk normaal land leidt de verfilming van een klassieker uit de nationale literatuur tot opwinding onder het geletterde deel van de bevolking. Voor- en tegenstanders van de verfilming gaan elkaar te lijf, zoals een paar jaar geleden in België bleek bij Daens, Stijn Coninx' verfilming van de roman van Louis-Paul Boon, met negenhonderdduizend bezoekers als resultaat. Nederland is het achterlijke filmbroertje in Europa, zo blijkt weer eens. Rond Karakter heerst een onverschillige publieke stilte, die duidelijk maakt dat de film niemand, met uitzondering van degenen die beroepshalve geïnteresseerd zijn zoals recensenten, een lor kan schelen. Het resultaat is dat Karakter in de eerste week gemiddeld 84 bezoekers per voorstelling trok. Heeft u wel eens een voorstelling in de grote zaal van het Amsterdamse Tuschinksi bijgewoond, waarin van de 1200 stoelen er nauwelijks 70 bezet waren?
Natuurlijk houdt producent Laurens Geels na een week de moed er nog in. "Ik ben absoluut niet ontevreden", klinkt het door de telefoon, "de bezoekcijfers worden iedere dag hoger en het publiek reageert goed, zodat ik geen reden zie om mijn streefcijfer van 150.000 bezoekers los te laten." Later wordt de producent realistischer en zegt hij "grote aarzeling" te voelen bij de vraag of hij in de toekomst nog films van het kaliber van Karakter (budget: 7 miljoen gulden) zal blijven maken. Geels: "Los van de bezoekcijfers wordt het steeds moeilijker om zulke films gefinancierd te krijgen. Er komt langzamerhand een einde aan die rit, met dit type film kunnen we niet verder gaan." Hoe de toekomst er dan uit ziet? "Ik verleg mijn activiteiten naar marktgerichte, kleinere films met een budget van zo'n 2,5 à 3 miljoen gulden, en ik ga mij meer op het buitenland richten." Het buitenland moet Karakter commercieel redden en gelukkig voor Geels is de kans dat dat lukt niet irreëel. Niet alleen is de film geselecteerd voor het onderdeel 'Semaine de la critique' van het Filmfestival Cannes, ook schijnt er behoorlijk wat internationale aandacht voor de film te zijn.
En hoe denkt de distributeur van Karakter over de matige interesse? Buena Vista-directeur Paul Zonderland is "gegeven het type film niet ontevreden" en hoopt "aan het eind van de rit" uit te komen op 100.000 bezoekers, dat hij "gegeven het beperkte klimaat in Nederland" een mooi cijfer noemt. Even later geeft hij toe dat hij hoopte op een betere openingsweek voor de film. Volgens Zonderland betaalt Karakter de tol van het verengde, verschraalde Nederlandse bioscoopklimaat, dat wordt bepaald door een paar hits en een publiek dat voornamelijk uit jongeren bestaat. Zonderland: "De basis van het bioscoopbezoek moet breder worden, want anders eindigen we uitsluitend bij films als The nutty professor. Laten we niet bij de pakken gaan neerzitten maar met zijn allen het filmklimaat verbeteren." Het klinkt even krachteloos als het Postbus 51 spotje dat oproept om met zijn allen voor een beter milieu te zorgen.

Jos van der Burg

Naar boven