Juni 1997, nr 179

De prijzen
De aankopen
Mijn Mening Cannes-Competitie

Cannes 97

Gillen & tobben

Cannes heeft twee gezichten, en de tegenstelling was dit jaar duidelijker dan ooit. Aan één zijde van het Enige Echte Filmfestival bevinden zich de geleende juwelen van Isabelle Adjani, het Mickey Mouse-pak van Jeanne Moreau en de sjagrijnige blik van Johnny Depp. Aan de andere kant bevinden zich films die al het leed van de wereld met zich meetorsen en de kijker dwingen om daarover na te denken. Gillende dagjesmensen versus tobbende filmcritici, daar komt het op neer. Twee gescheiden werelden zijn het, en samen vormen ze Cannes.

Marcello Mastroianni: mi ricordo, si io mi ricordo van Anna Maria Tató.

Elke ochtend om acht uur raken de twee gezichten elkaar. Journalisten haasten zich rond die tijd naar de grote zaal van het Palais des Festivals, waar om 8.30 uur een van de twee competitiefilms van die dag wordt vertoond. Temidden van vierduizend collega's moet je er vroeg bij zijn om een stoel te veroveren. Ze passeren de eerste dagjesmensen, opvallend vaak oudere dames met paars permanent, die zich met hun meegebrachte tuinstoelen achter de dranghekken nestelen. Ook zij veroveren een zitplaats, bedoeld om de sterren die later die dag de rood beloperde trappen van het festivalpaleis zullen beklimmen van dichtbij te kunnen zien. Met talloze anderen zullen zij dan de namen van voorbijkomende sterren gillen, terwijl de critici elders aan hun derde film van die dag beginnen.
De term 'festival' suggereert spektakel en als enige van de filmfestivals doet Cannes die associatie eer aan. Anders dan in Rotterdam en Berlijn kun je in Cannes het gevoel hebben het festival te bezoeken zonder een film te zien. De festivalsfeer is overal en altijd en beperkt zich niet tot het donker van de bioscoopzalen. Het weer speelt een rol en de lokatie helpt ook: een kleine badplaats laat zich makkelijker domineren door festiviteiten dan een grote stad. De helft van het festival speelt zich af op straat en strand: naast sterren op de trappen zijn er billboards bij de hotels, gendarmes en dranghekken op straat, optredens op de boulevard en partijtjes in de strandpaviljoens. Overdag is de Croisette verstopt met voetgangers, 's avonds verandert Cannes in één groot restaurant-terras. Alleen de blote-borsten-act voor een kudde fotografen is een zeldzaam fenomeen, dat is een complot van tv-ploegen om de starlet-mythe kunstmatig in stand te houden. Zelfs zonder starlets en zonder films valt er voor dagjesmensen genoeg te zien tijdens het festival.

Uitschieters
Andere mensen komen naar Cannes voor de films. Ook voor hen viel er genoeg te zien en te genieten. Ook al ging de meeste aandacht van de media naar sterren die slechts zijdelings met film te maken hebben: de Spice Girls presenteerden hun nauwelijks serieus te nemen filmplannen, Michael Jackson was te zien in een uitgebouwde videoclip en Sylvester Stallone combineerde promotie voor de nog onvoltooide film Copland met de opening van een nieuw Planet Hollywood-filiaal. En ook al was iedereen het er over eens dat de vijftigste editie niet bijzonder sterk was. Het competitie-programma moest het doen zonder de uitschieters die voorgaande festivals opwindend maakten. Tegen de achtergrond van recente Palm-winnaars (met terugwerkende kracht: Secrets and lies, Underground, Pulp fiction, ex aequo The piano en Farewell my concubine) steken de beide winnaars van dit jaar magertjes af. Goede films zijn het, maar enige vorm van rumoer zullen ze niet veroorzaken.
Cannes heeft echter teveel te bieden om over de hele linie te kunnen teleurstellen. Wie niet tevreden is over het niveau van het competitie-programma, kan makkelijk uitwijken naar de nevenprogramma's. Naar Un certain regard bijvoorbeeld, waar de première van Marcello Mastroianni: mi ricordo, si io mi ricordo van Anna Maria Tató in aanwezigheid van Lauren Bacall, Robert Altman, Vittorio Gassman en Gina Lollobrigida een bijzondere, nostalgisch getinte voorstelling opleverde. Aanstekelijk vertelt Mastroianni, op de set van zijn laatste film, over de mensen met wie hij gewerkt heeft en wat hij zoal van het leven vindt. Hij heeft geluk gehad vindt hij: acteren heeft in tegenstelling tot wat die rare Amerikanen denken niets met verheven lijden te maken, maar is een spel waar je toevallig voor betaald wordt. Degelijk is het allerminst, maar onderhoudend des te meer. Het is bij uitstek een festivalfilm, die niet snel zal worden uitgebracht.
Dat geldt ook voor de Taiwanese film Murmur of youth van Lin Cheng-Sheng uit de sectie Quinzaine des Réalisateurs, een uiterst breekbare film over de toenadering tussen twee meisjes achter een bioscooploket. Naar goed lokaal gebruik ontbreekt aanvankelijk elke sturing van de kijker, pas later ontwikkelt zich de scherpe portrettering. Of voor La vie de Jésus van Bruno Dumont, de beste film uit de Cinémas en France, het overzicht van recente Franse films. Zo'n hard, sober en eerlijk beeld van mislukkende jongeren in troosteloos Noord-Frankrijk, dat haalt de Nederlandse filmtheaters niet meer. Zelfs een toegankelijke, sfeervolle psychologische thriller als Insomnia van de debuterende Noor Erik Skjoldbjaerg, vertoond in de Semaine de la Critique, is niet gekocht. Wie Stellan - Breaking the waves - Skarsgard wil zien als een door noorderlicht, slapeloosheid en normloosheid getergde politieman kan alleen nog hopen op het Filmfestival Rotterdam.

Beslagen ruit
Met zulke films in de nevenprogramma's is het een beetje vreemd om vol te houden dat het aanbod in Cannes zo teleurstellend was dit jaar. Die veelgehoorde constatering slaat alleen op het competitie-programma, waar zich echter ter compensatie wel een heus festivaldebat afspeelde. Het leed van de wereld was goed vertegenwoordigd: mishandeling-binnen-het-gezin in Nil by mouth, oorlogsleed in Welcome to Sarajevo, etnische armoede in The brave, post-oorlogsleed in La tregua, religieuze intolerantie in The destiny, collectief verlies in The sweet hereafter, doodsverlangen in The taste of cherry. Boven dit opmerkelijk vertoon van maatschappelijk engagement zweefde een thema dat in bijna alle films aanwezig was en in drie films tot onderwerp werd gemaakt: het nadenken over geweld. Na jaren van achteloos filmgeweld is de tijd kennelijk rijp voor bespiegeling door de filmmaker.
Sommige filmmakers zoeken bespiegeling in een beslagen ruit. Neem nou Wim Wenders en diens The end of violence. Een alomvattend netwerk van camera's boven Los Angeles, dat wil zeggen permanente en intensieve bespieding van alle burgers, zou een einde moeten maken aan het geweld in de stad. Ondertussen ontsnapt een steenrijke filmproducent van gewelddadige pulp aan een moordaanslag (Wenders wist zelf in Cannes twee straatboefjes weg te jagen) en begint een beter leven. Slechts in schijn en door de titel gaat The end of violence over de actualiteit van geweld, in werkelijkheid gaat het over de jaren zeventig-thematiek van politieke paranoia en ongrijpbare overheidsinstanties die ons leven beheersen. Hoezo bespiegeling? The end of violence is gewoon een lekkere thriller, prachtig vormgegeven en met een scenario dat net te Wenderiaans pretentieus is om echt meeslepend te zijn.
Anderen staren zich scheel op hun eigen opgeheven vinger. Assassin(s) van Mathieu Kassovitz, de maker van La haine, was het dieptepunt van Cannes: moralisme van het foute soort, hypocrisie om van te braken. Met als excuus een oudere huurmoordenaar die zijn ambacht wil overdragen aan een jongere generatie, toont Kassovitz onsmakelijke staaltjes geweld. Tegelijk keert hij zich tegen het tonen van geweld en gebruikt hij televisie - met name Nike-commercials schijnen fataal te zijn - als eenduidige zondebok voor de morele afstomping van jongeren. Kassovitz denkt mee te kunnen doen in een debat dat hij kennelijk nooit gevolgd heeft: hij blijft steken in de obligate waarschuwing dat jongeren geen onderscheid meer kunnen maken tussen fictie en werkelijkheid.
Michael Haneke zei hetzelfde, maar dan vele malen scherper en subtieler, al zes jaar geleden in Benny's video. Haneke is de onbetwiste voorganger in het geweldsdebat, zijn Funny games was de meest opmerkelijke en meest omstreden film in Cannes. Tot voor kort boden zijn films nog teveel ontsnappingsmogelijkheden aan de kijker, aldus Haneke, de confrontatie met zijn boodschap was nog niet dwingend genoeg. Dus doorbreekt hij in Funny games de conventie dat wij als kijker buiten schot blijven en worden we door middel van een uit de handeling tredend personage op ons aandeel in de tragedie gewezen. De hellegang van een door twee jongens geterroriseerd gezin kan niet voortijdig worden beëindigd: de speelfilmlengte is nog niet bereikt en wij verwachten toch zeker een fatsoenlijke plotontwikkeling? Noem het flauw, maar het klopt wel: filmgeweld bestaat bij de gratie van onze kijkconventies.
Een paar jaar geleden was de gangbare verklaring voor toenemend geweld dat we steeds minder in staat zouden zijn om het onderscheid te maken tussen fictie en werkelijkheid. Nu lijkt Haneke juist te betreuren dat we daartoe nog teveel in staat zijn, dat gerepresenteerd geweld ten onrechte zoveel onschuldiger wordt geacht dan werkelijk geweld. Haneke's tragiek is dat hij, hoeveel Brechtiaanse vervreemding hij ook toepast, nooit zal kunnen ontsnappen aan het medium film en de veiligheidsclausule die dat voor ons kijkers impliceert: het blijft een film. Hoe gruwelijk ook, we kunnen Haneke altijd onschadelijk maken met de gedachte dat het 'slechts' film is. It's only a movie. Zijn tragiek, ons geluk.

Mark Duursma