Juni 1997, nr 179

De trip van Teetje

Wijze lessen voor iedereen

Vier speelfilms telt Route 2000, het gezamenlijke project van de VPRO en het Nederlands Fonds voor de Film dat jonge filmmakers over de eeuwwisseling heen moet helpen. De uitverkoren scenario's gaan over het hier en nu. Zo ook De trip van Teetje, geschreven door Paula van der Oest. De film blijkt zo dicht op de werkelijkheid gemaakt te worden, dat de Wijze Lessen die de hoofdpersoon leert, ook bij de acteurs blijven hangen. Op setbezoek in Zeeland.

Crew in de boot (vlnr): Ludo Keeris (geluid), Brigit Hillenius (camera), Paula van der Oest (regie), Chiel van Dongen (camera assistentie), Mark Sayers (licht assistentie) en Cees Geel (acteur). (foto: Dinand van der Wal).

Het oude, Russische schip dat voor de haven van Vlissingen aan de ketting ligt, lijkt uitgestorven. Na enige tijd duiken twee hoofdjes op aan de brug. Uit de machinekamer komt een schuchtere man in een tot op de draad versleten overall tevoorschijn. Het zijn de Russische bemanningsleden van het schip, dat in afwachting van een nieuwe eigenaar door de curator aan de ketting is gelegd. Ze zijn al maanden aan boord, en voor een paar dagen spelen ze zichzelf, als figuranten in de nieuwe speelfilm van Paula van der Oest, De trip van Teetje.
Als er een gat in de zware bewolking komt, verschijnen Van der Oest en haar vaste cameravrouw Brigit Hillenius aan het roestige dek, voor een opname van de scène waarin hoofdrolspeler Teetje, een kleine crimineel die gespeeld wordt door Cees Geel, voor het eerst aankomt op zijn nieuwe schip. Hij heeft de boot met lading gekocht van een Russische mafioos, met de bedoeling snel rijk te worden. Eenmaal aan boord treft hij een hongerige en zieke bemanning aan, die meteen drie jaar achterstallig loon opeist van de nieuwe eigenaar. Aanvankelijk wil Teetje niets met de bemanning te maken hebben, maar onvermijdelijk raakt hij onder de indruk van hun saamhorigheid. Hij besluit zich voor hun lot in te zetten.

Hengstebalfeest
De trip van Teetje is de tweede lange speelfilm van Paula van der Oest (1965). Haar debuut, De nieuwe moeder, opende vorig jaar het Nederlands Filmfestival en werd positief ontvangen. Een van de twee korte tv-films die ze voor de VPRO low budget-serie Lolamoviola maakte, Coma, won in 1993 een Gouden Kalf.
Ook De trip van Teetje komt met een klein budget tot stand. De film wordt in achttien dagen opgenomen op schepen in Amsterdam en Vlissingen, het totale budget bedraagt 7,5 ton. "De helft van de tijd, de helft van het budget", zegt producent Jeroen Beker, die ook Lolamoviola produceert. Samen met Frans van Gestel nam hij het initiatief voor een prijsvraag waarbij jonge filmmakers werden uitgenodigd een synopsis in te dienen. Paula van der Oest is een van de vier winnaars van het zogeheten Route 2000 project.
Het project heeft nogal wat stof doen opwaaien omdat geen van de vier winnaars als een echte nieuwkomer beschouwd kan worden. Karim Traïdia (die deelneemt met de film De Poolse bruid) maakte al de nodige tv-produkties, Boris Paval Conen (Temmink) heeft met zijn eindexamenfilm de Tuschinski Award 1993 gewonnen en verdiende zijn sporen met de regie van de jeugdserie 'Fort Alpha' voor de TROS. Ook Mart Dominicus (Fl 19,99) heeft al het een en ander op zijn naam staan en won vorig jaar de Prijs van de Stad Utrecht voor zijn tv-film De zilveren pijl. Beker wijst de kritiek op zijn project van de hand. Hij wijst erop dat Route 2000 voor drie van de vier winnaars een speelfilmdebuut betekent. "En om in achttien dagen en voor 7,5 ton een film van de grond te krijgen moet je wel wat kunnen. Wie net van de Filmacademie komt kan wel iets, maar niet genoeg", zegt hij.
Bij de 238 inzendingen waren rijp en rauw vertegenwoordigd, vertelt Beker. "Heel Nederland had iets ingezonden. Van vakantiebelevenissen tot de resultaten van een hengstebalfeest. Veel verhalen dwarrelden alle kanten op." Aanvankelijk wilde de jury vijf prijzen toekennen, maar ze vond maar vier kandidaten geschikt. De films zullen op het komende Filmfestival Rotterdam in première gaan en in 1999 bij de VPRO-televisie te zien zijn. De voorwaarde die Route 2000 aan de scenario's stelde was dat ze gaan over een voor jonge mensen actueel thema. Het geld voor een low-budgetproduktie is sneller gevonden dan voor een dure speelfilm, waardoor de film niet door de actualiteit wordt ingehaald.
Jeroen Beker heeft met Lolamoviola ervaren dat de druk van een klein budget kan leiden tot een creatiever produkt. "Je moét wel oplossingen vinden voor problemen, want de tijd is kostbaar." Paula van der Oest denkt er anders over. "Ik denk dat je het om moet draaien. Dat er ondanks het kleine budget toch mooie dingen tot stand komen is vrij bijzonder." Ook Van der Oest moest hier en daar een creatieve oplossing bedenken. Ze wilde graag een schip hebben dat op zee voor anker lag, met containers aan boord. Ze vond het schip in Vlissingen, al dreigde het verkocht te worden. Drie dagen voordat de containers aan boord gezet zouden worden kreeg Beker een faxje van de curator: de eventuele schade zou voor rekening van de filmmakers komen. Nu is besloten dat de lading zich in het ruim bevindt.

Charismatische stuurman
Ook tijdens deze draaidag gaat het niet van een leien dakje. Terwijl de mafioos en Teetje in hun bootje komen aanscheuren, breekt een landvast van de cameraboot, zodat die van het Russische schip begint weg te drijven. Terwijl om haar heen de boel in het honderd dreigt te lopen, blijkt hoe geconcentreerd Van der Oest met haar werk bezig is. Vlak naast de cameravrouw blijft ze korte aanwijzingen geven voor de scène met het speedbootje, totdat ook dat door een technisch manco stilvalt. De regisseur besluit, na snel overleg, om de middag te besteden aan geluidsopnames. "Boss!" klinkt het even later wanhopig over het schip. "Let me go with you!" De woorden kletteren tegen het staal.
Voor de rol van de charismatische stuurman Nikolaï zocht de regisseur 'iemand die op Jezus lijkt', aldus de Russische acteur Dimitri Ivanov, die de rol voor zijn rekening neemt. Hij heeft een rossige baard, en een wijze blik in zijn ogen. "Het is een zware rol, maar voor mij heel herkenbaar. Ook ik ben ooit verliefd geweest op een buitenlandse, en ook bij mij speelde op de achtergrond steeds mee dat ik door haar uit Rusland zou kunnen vluchten. Het maakt je liefde ambivalent."
Hoofdrolspeler Cees Geel, die al eerder een rol speelde in Van der Oests tv-film Achilles en het zebrapad, krijgt ondertussen in een van de minuscule kamertjes in de buik van het schip een stoppelbaard aangemeten. Hij vertelt over de samenwerking met de Russische bemanning. "Ik had mijn rol al doorgenomen met Paula, maar op het moment dat ik aan boord stapte en de zeelieden zag, wist ik precies hoe ik de rol van Teetje moest spelen. Ik wás ook echt stomverbaasd en ontroerd, ik hoefde het niet zo ver te zoeken."

Nou tot ziens
Realiteit en fictie lopen op de filmset soms naadloos in elkaar over. De bemanning in Amsterdam, waar de interieurscènes gedraaid zijn, nam afscheid van de filmcrew met een groot diner en veel weemoedige toespraken. Als in het filmverhaal voelden ze zich gesterkt door de aandacht voor hun beklagenswaardige situatie. De oprechte ontroerig van de zeelieden maakte diepe indruk op de filmmakers. Van der Oest: "Je komt met het hele circus van apparatuur, camera's en acteurs op zo'n boot terecht, en als het werk gedaan is zeg je 'nou tot ziens', en je laat die mensen weer achter in een uitzichtloze situatie. Dat is heel wrang."
Het idee voor De trip van Teetje ontstond door berichten in de krant. "Ik verzamelde stukjes over schepen die aan de ketting liggen omdat de eigenaar failliet verklaard is", zegt Van der Oest. "Er komt ook in de media steeds meer aandacht voor. Het is een heel schrijnend gegeven: al die straatarme bemanningsleden die maandenlang vastzitten, afgesneden van alles." Het drama in de film ontstaat als de nieuwe eigenaar aan boord stapt. Van der Oest noemt zichzelf vaak een 'toeschouwer', en dat thema komt terug in de houding van Teetje. In de woorden van de acteur die hem speelt: "Het ligt toch een paar kilometer buiten je belevingswereld."

Martine van Eck

De trip van Teetje
Nederland, 1997.
Produktie: Jeroen Beker en Frans van Gestel (Motel Films).
Scenario en regie: Paula van der Oest.
Camera: Brigit Hillenius.
Geluid: Ludo Keeris.
Montage: René Wiegmans.
Met: Cees Geel, Thekla Reuten, Dimitri Ivanov.
Kleur, 90 minuten.
Te zien: première tijdens het Filmfestival Rotterdam 1998, daarna in de bioscoop en vervolgens op VPRO-televisie.