Oktober 1997, nr 182

Emir Kusturica

Restaurateur van verdwenen beelden

Twee jaar geleden werd hij er van beschuldigd dat zijn met een Gouden Palm bekroonde film Underground een Servische propagandafilm zou zijn. Woedend liet hij weten dat hij nooit, maar dan ook nooit meer een film zou maken. Twee jaar later reizen we naar een gehucht dertig kilometer buiten Belgrado om Emir Kusturica aan het werk te zien op de set van zijn nieuwe film Black cat, white cat.

Aan het water: tractor van benzineboeren (foto: Jos van der Burg).

De Donau zou blauw moeten zijn volgens Johan Strauss. Dat blijkt niet te kloppen als het busje waarmee produktie-assistente Gala en een chauffeur mij van het vliegveld ophalen, na een uurtje rijden door een landschap van maisvelden en kleine dorpjes een onverhard pad inslaat, om na een paar honderd meter te stoppen. Het is bewolkt weer en voor me stroomt traag een grauwe Donau, die met zijn breedte van vele honderden meters een overweldigende indruk maakt. Aan de oever zijn een paar mannen in gescheurde, oude kleding druk bezig olievaten van twee kleine platbodems over te laden op een boerenkar achter een tractor. Later zal Gala vertellen dat het zwarthandelaren zijn, die in Belgrado het schaarse artikel benzine met forse winst verkopen. Een meter of twintig verwijderd van de oliemannen loopt een vervallen loopbruggetje vanaf een krakkemikkige veranda de Donau in. De aan een klein huisje bevestigde veranda is bezaaid met kippenveren, aan de palen hangen papieren bloemen en van dennentakken gevlochten slingers. Het geheel is overspannen met gescheurd plastic en gekleurde lappen. "Dit is het", zegt Gala.
Welkom op de filmset van Black cat, white cat, Kusturica's nieuwe film. Voor de verkrotte woning hangen een paar mensen lusteloos op houten bankjes. Op de veranda liggen lege wijn- en whiskeyflessen. De sfeer is landerig en Kusturica is nergens te zien. "We weten niet of er vandaag nog gedraaid wordt", zegt Gala, die ter verklaring aanvoert dat Kusturica's gedrag nogal onvoorspelbaar is. Zij stelt voor om wat te gaan eten in de cateringruimte, die bestaat uit wat tafeltjes en stoeltjes onder een aan vier palen bevestigd dekzeil. Ernaast staat een omgebouwde autobus, die dienst doet als kleedkamer en schminkruimte. Verder staan er een paar caravans waarin zigeuners de tijd doden. Aan het tafeltje naast ons zit de geluidsman, die zeker meent te weten dat er vandaag nog gedraaid zal worden. Hoe het is om met Kusturica te werken? Hij denkt even na, en zegt dan dat het geweldig is omdat we het hebben over "one of the best directors". Hij voegt eraan toe dat het ook vakmatig zeer interessant is, want Kusturica maakt vaak ingewikkelde camerabewegingen, zodat soms wel vier microfoons nodig zijn om het geluid goed te kunnen registreren. En wat dachten we van de "great references" die het werken met Kusturica oplevert?

(Foto: Jos van der Burg.)

Rooie oren
Met Black cat, white cat keert Kusturica na het politiek beladen Underground terug naar de zigeunerwereld, een favoriet onderwerp van hem, waar hij eerder in 1989 Time of the gypsies over maakte. Black cat, white cat is een komedie over twee jonge geliefden, die door de manipulaties van hun criminele ouders uit elkaar worden gedreven, waarna de liefde uiteindelijk toch overwint. De rol van de minnaar wordt gespeeld door Lazar Ristovski, een in Servië bekend acteur die in Underground de rol van 'Blacky' speelde, een kleine, charmante crimineel, die door zijn boezemvriend wordt bedrogen. De overige rollen worden bijna allemaal vervuld door zigeuners zonder enige acteerervaring. In de film wordt dan ook geen Servisch gesproken maar Roma.
"Er gaat toch gedraaid worden", zegt Gala aan het eind van de middag. In een piepklein kamertje in het huisje trekt Lazar Ristovski een jongen van de trap af, waarna hij hem flink aan zijn oren trekt. Stop, horen we Kusturica roepen, maar we zien hem niet, want hij zit buiten het huisje in een camper, waar hij op een monitor volgt wat er gebeurt. Via een geluidsverbinding communiceert hij met de crew. In levenden lijve verschijnt de sigarenrokende Kusturica alleen als woorden tekort schieten en hij wil voordoen hoe hij het hebben wil. Tegengesproken wordt hij niet, zijn wil is wet. Later zal hij zeggen dat zijn verblijf in de camper hem in staat stelt afstand te nemen. "Ik kijk naar de monitor met het oog van de toeschouwer." De Franse cameraman heeft een prozaïscher verklaring: "Het is mode om vanuit een aparte ruimte te regisseren, in Parijs zijn ook een paar regisseurs die dat ineens zijn gaan doen."
De scène op de trap - die misschien twintig seconden in de uiteindelijke film zal duren - neemt uren in beslag, want perfectionist Kusturica laat hem een keer of dertig overdoen. Het gezicht van Ristovski betrekt daarbij steeds meer, terwijl zijn tegenspeler na elke mislukte take steeds langer over zijn rooie oren wrijft. Als na de zoveelste take Kusturica in zijn camper tevreden is, gaat er hoorbaar een zucht van verlichting door het kamertje. Buiten schemert het als Kusturica besluit dat hij vandaag nog een binnenscène wil doen. Terwijl er filmlampen worden aangesleept en het kamertje wordt leeggehaald, wandelt dertig meter verder een boerin met een stuk of tien koeien langs de oever van de Donau. Veel meer dan wat plukjes schaars gras vinden de dieren op de kale oever niet. Even later valt de duisternis. In het verre schijnsel van de filmlampen lossen donkere schimmen weer een platbodem.

Emir Kusturica test de oren van een acteur. Links hoofdrolspeler Lazar Ristovski (foto: Jos van der Burg).

Amerikaanse slee
In het huisje is men nog lang niet toe aan draaien, zodat ik mijn interview-afspraak met Kusturica voor die avond wel kan vergeten. Kusturica stelt voor om het te verplaatsen naar de volgende dag, omdat iedereen dan vrij is. Gala is niet blij, want zij moet mij op haar vrije dag 's ochtends in het hotel ophalen, om me naar Kusturica's produktiekantoor te brengen. "Ik ben geshockeerd", is het eerste dat ze de volgende ochtend zegt, "prinses Diana is dood." Ik weet niet waarover ik meer verbaasd ben: het noodlot van Diana of dat een Servische, die in een land woont dat de laatste jaren is overspoeld met horrorverhalen over dood en verderf, begaan is met het lot van een Engelse prinses.
Prof. dr. ing. Emir Kusturica staat er op de deur van Kusturica's kamer in het produktiekantoor Komuna. Ongetwijfeld een stekelig grapje van een medewerker, die zich misschien heeft opgewonden over Kusturica's rotsvaste geloof in eigen overtuigingen, wat samenwerken met hem niet eenvoudig maakt. Later zal hij toegeven dat hij "een moeilijk mens" is. Aan de muur in de gang hangt een affiche van Kusturica's mislukte Amerikaanse avontuur Arizona dreams, waarop de maker in nonchalante pose in het weidse Amerikaanse landschap voor een grote Amerikaanse slee staat; de achter een zonnebril verborgen blik gericht op de oneindige verte. 'Those were the days', toen Kusturica nog moet hebben gedacht dat hij Hollywood naar zijn hand zou kunnen zetten. Uit die droom is hij ruw ontwaakt, al zegt hij er nog steeds trots op te zijn dat Arizona dreams meer zijn signatuur draagt dan die van Hollywood.
Black cat, white cat, budget 3 miljoen dollar, mogen we zien, zegt Kusturica, als een reactie op Underground. Alsjeblieft niet weer een politieke controverse is zijn doel, wat hij met een komisch liefdesverhaal hoopt te bereiken. Nog steeds kan hij zich opwinden over de westerse visie op de situatie in het voormalige Joegoslavië. "De Balkan is in de geschiedenis altijd een 'olifantenpad' geweest: de ene heerser was nog niet weg, of de volgende kwam aangemarcheerd. Wat we hebben gezien is een herhaling daarvan en ik voel er niets voor met een simpel pro of contra daarin partij te kiezen." Veel genoegdoening ontleende Kusturica aan de Amerikaanse filmkritieken over Underground.
"De Franse intellectuelen die mij hadden beschuldigd van propaganda kregen er flink van langs, omdat zij niet hadden begrepen dat Underground zich juist tegen propaganda keert." Trouwens: "Het Westen heeft altijd de mond vol over multinationalisme, maar Servië en Montenegro zijn de enige gebieden waar nog verschillende etnische groepen wonen. Kroatië en Slovenië zijn etnisch gezuiverd en Bosnië is etnisch verdeeld." Hoewel hij zegt dat zijn politieke interesse tot het nulpunt is gedaald, steunde hij afgelopen winter in Belgrado wel de studentendemonstraties. De reden is simpel: "Als je als kunstenaar moet kiezen tussen studenten of politie dan kies je voor studenten."

Nostalgie als drijfveer
Black cat, white cat speelt zich af in de zigeunerwereld omdat Kusturica deze wereld beschouwt als een van de laatste bastions tegen de oprukkende materialistische beschaving. "We leven in een periode dat de hele wereld door de industriële revolutie in een nieuwe fase is terechtgekomen. De mensen worden innerlijk steeds leger omdat zij steeds afhankelijker worden van materiële zaken. Daardoor verdwijnen de emoties en het gevoel. Bij zigeuners is dat nog niet het geval: zij leven nog met hun hart en zijn daarom vrijer dan wij." De in de film spelende zigeuners heeft Kusturica uit Macedonië laten overkomen, omdat de levenswijze van de Servische zigeuners volgens hem niet authentiek genoeg is. "In Macedonië leeft een gemeenschap van zo'n vijftigduizend zigeuners, die hun oude levenswijze grotendeels behouden hebben." Of hij het zigeunerleven niet romantiseert? "Nee, absoluut niet, maar ik wil hun leven laten zien op een manier die hun menselijkheid het meeste recht doet." Toch wil hij wel toegeven dat nostalgie bij hem een belangrijke drijfveer is. "Je moet mij zien als een restaurateur. Ik geef geen beeld van de huidige tijd, maar herstel oude, bijna verdwenen beelden. De realiteit is zo uniform geworden, zo weinig origineel, dat ik daaraan wil ontsnappen. Het is waar dat ik mij daarom zo aangetrokken zal voelen tot zigeuners en dat irrationaliteit het sleutelwoord is in mijn films."
Evenals Underground zal Black cat, white cat een potpourri zijn van serieus drama, slapstick en melodrama, omdat dat volgens Kusturica het dichtst in de buurt komt 'van het leven zelf'. "Film is heel geschikt om Shakespeare en de Marx Brothers, de lower en de higher culture, samen te voegen." Waarna hij als inspirerend voorbeeld Sid Vicious' versie van 'I did it my way' noemt. "De tragische gedachte dat Sid Vicious dit zingt, in combinatie met de troost die in de versie van Sinatra doorklinkt, tonen het leven zoals het is. Die sfeer wil ik in mijn films hebben."
Om die sfeer te bereiken moet er hard worden gewerkt, want Kusturica is een perfectionist. "Na elke film ben ik uitgeput, maar ik wil niets maken waar ik niet trots op ben. Wanneer ik tevreden ben? Als elk beeld vol energie zit en een emotioneel signaal uitdraagt. Als ik twee of drie van die momenten per dag heb, ben ik tevreden, maar ik ga iedere dag wel koppig door tot ik dat heb. Ik ben nu tweeënveertig en dat is een leeftijd, waarop je capaciteiten beginnen af te nemen. Iedereen heeft zijn piek rond zijn dertigste, waarna het minder wordt. Je kunt dan twee dingen doen: of vechten om het uiterste eruit te blijven halen of het langzamer aan gaan doen, met als consequentie dat je in de middelmatigheid verdwijnt. De priemende blik in zijn ogen maakt duidelijk welke keuze hij heeft gemaakt. "En", vraagt Gala later bezorgd, "ging het een beetje met Kusturica?"

Jos van der Burg

(Foto: Jos van der Burg.)

Black cat, white cat beleeft waarschijnlijk volgend voorjaar zijn internationale première.