Februari 1998, nr 186
The Cruel Machine
Beheersing maakt ziek
Eind vorig jaar organiseerde het Kriterion Theater in Amsterdam het Taboe Film Festival. Films die balanceerden op de grens van wat draaglijk is, daagden de bezoeker uit om zich een oordeel te vormen over wat wel en niet toelaatbaar is. Opnieuw is er gelegenheid het een en ander op dit gebied te verkennen. Het Filmfestival Rotterdam presenteert The Cruel Machine, een themaprogramma over de vage scheidslijn tussen plezier en afgrijzen. De samenstellers van het Taboe Film Festival begeven zich andermaal in de gevarenzone.
Funny games: Arno Frisch en Stefan Clapczynski.
Wie schrikt er nog als er op televisie of in een film iemand wordt afgeslacht? Of het nu gaat om de lijken van Sarajevo, reality-tv of de Terminator: de gewenning maakt ons immuun voor de werkelijke, pijnlijke betekenis van geweld. We draaien ons hoofd weg en proberen het beeld uit onze gedachten te bannen. Of, en dat zegt iets over de duistere kant van de mens, we geven ons over aan de fascinatie voor het afschuwelijke. Schaamteloos genieten we van moord, sadisme en bloedspetters. De meest extreme uitwassen worden zelfs tot cult verheven. De overkill aan gewelddadige beelden inspireerde Gertjan Zuilhof tot het samenstellen van The Cruel Machine. Met een dertigtal films die de mens in al zijn wreedheid toont, wil hij "het recht terugeisen op nobele gevoelens bij het zien van gruwelijke beelden". Een mooi streven, maar kan zo'n selectie van wrede films het publiek werkelijk tot bewustwording motiveren?
Schoolvoorbeeld
Zuilhof brengt de meest shockerende primeurs rond het thema 'wreedheid' samen. Actie, horror, documentaires, thrillers en moraalridders; The Cruel Machine is, net als het totale festival, vooral een afspiegeling van de internationale filmproduktie van het afgelopen jaar. Ook al is het criterium 'première' voor Rotterdam minstens zo belangrijk als een goed uitgebalanceerd programma, Zuilhof hoopt met zijn filmkeuze de aandacht te richten op het automatisme waarmee we ons laten meeslepen in de 'wrede machines' die films soms zijn. De belangrijkste bijdrage komt van de Oostenrijkse regisseur Michael Haneke; Funny games is het onbetwiste schoolvoorbeeld van een film die ons van dit mechanisme bewust maakt. Maar hoe zit het met de rest van het programma?
Opmerkelijk is het grote aandeel films dat de sensatie van gewetenloos geweld juist gebruikt uit effectbejag. Dobermann van Jan Kounen, Assassin(s) van Mathieu Kassovitz en The ugly van Scott Reynolds zullen weinig nobele gevoelens oproepen. Doordat ze het niveau van een actie- of horrorfilm nauwelijks overstijgen, zijn ze eerder een bevestiging van ons wereldbeeld dan dat ze er iets aan toevoegen. Je kunt, vaak opgelucht vanwege de goede afloop, de bioscoop verlaten met het lekkere gevoel dat je een avontuur hebt beleefd. Film wordt genoten omwille van de emoties die hij oproept, het is in wezen een surrogaat-ervaring. Tussen de veilige muren van een donkere zaal kun je je overgeven aan gevoelens van spanning en angst die je in het dagelijks leven vermijdt. Maar zolang alles volgens vaste formules verloopt, wordt er weinig ruimte geboden om die opgeroepen emoties werkelijk op jezelf te betrekken en het getoonde geweld eventueel in een nieuw perspectief te zien.
SM-kunstenaars
Bij het programmeren van het Taboe Film Festival was de belangrijkste voorwaarde dat de films afweken van die formules en om een persoonlijke betrokkenheid van de toeschouwer vroegen. Beruchte titels als Salò, Clockwork orange en Benny's video confronteren je met de fascinatie voor wreedheid en plaatsen je daarbij in een ongebruikelijke of ongemakkelijke positie. Ze werken ontregelend. Het was een geslaagde voorstelling wanneer het publiek de zaal een beetje verward verliet. Zo werd men bijna gedwongen een standpunt in te nemen en eventueel heersende waarden en normen bij te stellen, wat in het commerciële circuit niet aan de orde is. Heel belangrijk waren de discussies waartoe men zich vaak uitgedaagd voelde.
Er worden niet veel films gemaakt die de kracht hebben om op die manier met het publiek te communiceren. Naast fictie is er in het Cruel Machine-programma daarom ook veel aandacht voor de documentaire, een genre dat sowieso spiegelend werkt omdat de realiteit zijn onderwerp is.
De diverse documentaires over SM-kunstenaars gaan ongetwijfeld veel reacties uitlokken. Ze kunnen een openbaring zijn, terwijl ze anderen misschien alleen maar misselijk maken. Sick: The life and death of Bob Flanagan, supermasochist van Kirby Dick is een portret van de kunstenaar Flanagan. Hij lijdt aan een longziekte en kan soms nauwelijks ademhalen. Hij geniet ervan wanneer zijn vriendin met een touw zijn nek dichtsnoert en hij laat zich vol overgave door haar pijnigen en verminken. De toegetakelde lichamen zijn misschien onsmakelijk om naar te kijken, maar de film toont vooral hoe gelukkig Flanagan is met zijn vriendin/SM-meesteres Rose. Ook de door ziektes geplaagde regisseur Stephen Dwoskin ziet pijn, net als liefde, als een van de meest fundamentele menselijke ervaringen. In Pain is... onderzoekt hij dit fenomeen zonder een moreel onderscheid te maken tussen gewenste en ongewenste pijn.
Het is jammer dat bij liefdevolle films als deze veel mensen zullen weglopen omdat ze de beelden niet kunnen verdragen, terwijl ze bij de geprogrammeerde exploitatiefilms rustig blijven zitten. Rotterdam heeft natuurlijk te maken met enorme publieksaantallen en zal noodgedwongen meer toegankelijke films moeten kiezen. Het gevolg daarvan is dat er een minder duidelijk standpunt wordt ingenomen; de kijker wordt nauwelijks getart. Want zolang wreedheid in een vertrouwd genre wordt aangeboden, is en blijft er weinig aan de hand. Het is duidelijk, mensen worden immuun voor het geweld, maar om ze dan te overspoelen met dergelijke films, werkt net zo min als iemand schorsen omdat hij spijbelde.
Karlheinz Böhm in Peeping Tom van Michael Powell (1960), een van de drie klassieke 'sleutelfilms' in The Cruel Machine.
Morbide nieuwsgierigheid
Een uitzondering is Funny games van de strenge schoolmeester Michael Haneke, die niet bang is rake klappen uit te delen als hij vindt dat het publiek straf verdient. De Oostenrijkse regisseur oogstte eerder veel bewondering met zijn trilogie over 'de emotionele bevriezing van onze maatschappij'. Bij het gezinnetje in Der siebente Kontinent is de liefde weliswaar aanwezig, maar het gebrek aan communicatie maakt dat ze als schimmen langs elkaar heen leven. Hun onvermogen om gevoelens te delen brengt hen in een staat van gevoelloosheid, waarin ze gezamelijk besluiten zelfmoord te plegen. Dezelfde combinatie van beheersing en de daaruit voortvloeiende gewelddadigheid staat centraal in Benny's video, waarin de veertienjarige zoon van druk bezette ouders een meisje neerschiet uit niets meer dan verveling en morbide nieuwsgiergheid. In 71 Fragmente einer Chronologie des Zufalls wordt de blik op de gehele samenleving gericht. In 71 scènes ontstaat een beeld van allemaal verschillende levens, van mensen die uiteindelijk de willekeurige slachtoffers zullen worden van een schietpartij in een bank.
In zijn nieuwste film gaat Haneke verder dan registratie: hij maakt de toeschouwer ook werkelijk deelgenoot van de gruwelijkheden die zich afspelen. Funny games heeft de structuur van een thriller. En zoals het hoort in dit genre ben je je voortdurend bewust van de afloop. Met als enige verschil dat de bloedrode credits en de trashmetal van John Zorn heel duidelijk maken dat het hier slecht zal aflopen. Het begint allemaal heerlijk, lekker met het hele gezin op vakantie in de vrijstaande bungalow aan het water. Het duurt maar even. Het wantrouwen neemt de overhand wanneer twee onbekende knapen, verborgen achter een masker van onschuld, de macht in het huishouden overnemen. In eerste instantie zijn hun pesterijen nog wel enigszins herkenbaar. Maar zodra de hel losbarst, wekt hun beheersing van gemeenheid, zo vriendelijk gepresenteerd, alleen nog maar verwarring en frustraties. Al snel volgen pijn en afschuw: en uiteindelijk blijft er niets anders over dan weerzin.
Het gezin wordt gedwongen mee te spelen aan een weddenschap. De onvermijdelijkheid van de dodelijke afloop roept extreme gevoelens op van angst, paniek en woede, maar elke emotionele uiting wordt sadistisch afgestraft. Ze kunnen niet anders dan, net als de daders, hun zelfbeheersing behouden. Het psychisch leed wordt zo intens voelbaar gemaakt dat het ondraaglijk is om naar te kijken. Geniaal vormgegeven zijn die momenten dat de onafwendbaarheid met kracht wordt benadrukt. De buikpijn na afloop zou weleens het gevolg kunnen zijn van alle negatieve emoties waarvoor de film geen uitweg biedt: beheersing maakt ziek. Met dat ellendige gevoel lijkt Haneke iedereen te willen straffen voor het feit dat ze zijn blijven kijken. Hij maakt de kijker er pijnlijk van bewust medeplichtig te zijn aan de martelingen door je te wijzen op je positie als consument van het geweld. Zo richt een van de daders zich regelmatig tot het publiek: "Vinden jullie dat ze al dood moeten?" Hij spot daarmee met alle genreregels die er doorgaans voor zorgen dat het geweld aanvaardbaar is omdat het gerechtvaardigd lijkt binnen z'n context. En het erge is dat je er op een gegeven moment inderdaad niet meer tegen kunt en hoopt dat ze er snel een eind aan maken. Maar dan zegt hij: "Nee hoor, we zitten nog lang niet op bioscoopfilm-lengte."
Door Funny games wordt je gedwongen om je af te vragen wat de regisseur met deze film wil zeggen en waar je fascinatie voor geweld vandaan komt. Een interessante vraag, maar eigenlijk biedt het festival weinig perspectief tot een antwoord. Dat er rondom een thema een programma wordt samengesteld is uniek voor een festival als Rotterdam; het is een perfect platform om nieuwe ontwikkelingen ter discussie te stellen. Maar om het publiek tot stellingname te dwingen zijn er meer films nodig die de gevestigde normen en waarden ontregelen. Natuurlijk is het Zuilhofs bedoeling geweest om het geweld in al zijn verscheidenheid te presenteren. Er zijn echter zoveel films gemaakt die in het Cruel Machine-programma passen, dat zijn keuze een vrij willekeurig karakter krijgt. Het belangrijkste criterium is dat er zoveel mogelijk films nieuw moeten zijn. En elke liefhebber weet, hoe wreed de films ook zijn, dat dergelijke criteria nauwelijks bijdragen aan de kracht die dit programma zou kunnen hebben. Want helaas: zonder Funny games valt de bedoeling van The Cruel Machine niet te begrijpen.
Adinda Bentz van den Berg
Kees Brienen
