Maart 1998, nr 187

Willem van Batenburg

Toen porno nog knus was

De spil in Paul Thomas Andersons Boogie nights is een regisseur die in de jaren zeventig porno wilde voorzien van een kunstzinnig tintje. Kom daar nu nog maar eens om, nu de pornoschappen in de videotheken uitpuilen van de 'pomp- en stomp-video's'. Tijd voor een goed gesprek met de Nederlandse ex-pornoregisseur Willem van Batenburg (56), die in de jaren zeventig ook kwaliteitsporno wilde maken en vaderlandse filmgeschiedenis schreef met Pruimenbloesem en Een schot in de roos.

Pruimenbloesem: Diane de Koning op weg naar de 'totale verdroming'.

"Ach, clichés zijn er soms om nageleefd te worden", zegt Willem van Batenburg als ik opmerk dat hij met zijn lange regenjas voldoet aan het morsige clichébeeld van oudere bezoekers aan seksbioscopen. Zijn naam zoekt u tevergeefs in het telefoonboek, want "de pornowereld trekt ook veel gekken aan". Van Batenburg, die niet van interviews houdt, "omdat maar zelden het verhaal dat je wilt vertellen overkomt", wilde alleen praten als hij een videoband met eigen werk kon meenemen. "Dan weten we tenminste waarover we praten, u interviewt anders toch ook geen filmmaker waarvan u het werk niet kent?" Een rake opmerking, want over pornografie heeft iedereen een mening. Ook, en misschien wel juist, degenen die nooit een pornofilm hebben gezien. Dus zitten we getweeën voor de videorecorder, om op een zonnige middag naar de compilatie Van Batenburgs beauty's te kijken.
Van Batenburg groeide op in een milieu "dat redelijk ontspannen met seksualiteit omging". Film interesseerde hem al vroeg en hij maakte wat korte 'treurige en sombere' filmpjes, waarmee hij zich aanmeldde op de Filmacademie. Na een afwijzing vond hij werk bij de Utrechtse bioscoop Camera, waar hij in 1966 Huub Bals' eerste Cinemanifestatie meemaakte. Een jaar later maakte hij de overstap naar seksbioscoop Palace, waar hij gedurende zeventien jaar, tot 1984, bedrijfsleider was. "Overdag draaiden we jeugdvoorstellingen, 's avonds erotisch getinte films." Van het erotische gehalte moeten we ons wat de jaren zestig betreft volgens hem geen overdreven voorstelling maken. "Er was niet veel te zien. Vaak ging het om vrouwen die een redelijke boezem hadden, waarover zij een strak truitje droegen. En vrijwel altijd hadden zij in hun rok een split van hier tot gunder. Zo'n vrouw moest dan bijvoorbeeld koffie serveren en heel diep buigen om het kopje neer te kunnen zetten en dan zoomde de camera in op haar billen. Dat was het zo'n beetje. Soms werd de geslachtsdaad gesimuleerd, maar dat moest dan altijd plaatsvinden in de context van misdaad en dwang - bijvoorbeeld na een ontvoering naar een oosters bordeel - want dat vrouwen zelf seks zouden willen, dat kon niet."

Geen stijve
Waren de hoofdfilms al niet veel zaaks, de voorfilms waren ronduit 'vreselijk'. "Vaak waren dat oude hoofdfilms die in zeven stukken waren geknipt en dan had je zeven voorfilms. Het sloeg helemaal nergens op." Toen Van Batenburg zich bij zijn baas over het niveau beklaagde, zei deze gekscherend dat hij dan zelf maar eens iets moest maken. Dat was niet tegen dovemansoren gericht, want Van Batenburg had inmiddels zo zijn eigen ideeën over hoe erotische films eruit zouden moeten zien. "Ik was in aanraking gekomen met de erotische prenten van Rembrandt en van andere schilders, en ontdekte dat erotiek en pornografie helemaal niet plat en goedkoop hoeven te zijn, maar pachtige verbeeldingen kunnen opleveren." Van Batenburg slaat een meegebracht boek open dat 'Erotische Kunst der Naturvölker' heet. "Hierin kun je zien dat pornografie van alle tijden is. Dit beeld van een man met een geërecteerde penis is duizenden jaren oud, maar je vindt het nog net zo in alle pornotijdschriften terug. Het is de verbeelding van de erotische kracht van de man. En dit beeld van een man en een vrouw in een bepaalde positie, zie je ook in elk pornotijdschrift. Ik wil maar zeggen: er is niets nieuws onder de zon. De interesse in pornografische afbeeldingen is van alle tijden."
Van Batenburg maakte aan het eind van de jaren zestig een paar erotische filmpjes, die "niet verder gingen dan een gewone vrijpartij, waarbij misschien de bh nog uitging, maar het broekje zeker niet." De seksuele revolutie was inmiddels losgebarsten en Van Batenburgs voorzichtige erotiek paste niet meer bij de tijdgeest, waarin seksbioscopen unverfroren porno begonnen te vertonen. "Begin jaren zeventig maakte ik min of meer noodgedwongen de overstap naar porno. Ik had behoorlijk veel geld in mijn erotische filmpjes gestopt en dat kon niet langer zo doorgaan. Ik zocht aansluiting bij de markt, waarbij ik door mijn kennis van de geschiedenis van de erotische kunst wel wist dat er ook prachtige dingen waren te maken."
In 1970 maakte hij zijn eerste pornofilmpje. Van de voorgenomen artisticiteit kwam weinig terecht. "Het was een goede waarschuwing en een harde leerschool, want toen bij de eerste bedscène een blouse uit moest, aan een bh gefrommeld moest worden en een rok omhoog moest worden getrokken, ontstond er geweldige stennis op de set. Ik filmde bij mensen thuis en er was ineens een enorme jaloezie. Bovendien kon de jongen geen stijve krijgen en ontdekte het meisje plotseling dat zij meer lesbisch dan hetero was. Toen uiteindelijk de hele scène ook nog eens onderbelicht bleek te zijn, had ik er zo de balen van dat ik besloot om voortaan alleen nog met mensen te werken die weten wat porno is." Zijn acteurs betrok Van Batenburg voortaan niet meer uit zijn vrienden- en kennissenkring, maar via advertenties. Dat beviel beter. In de jaren zeventig maakte hij 22 ("het kunnen er ook 24 zijn geweest") pornofilmpjes, die een lengte hadden van tien à vijftien minuten.

Leuke verhaaltjes
We starten de videoband. Vrolijke klanken van een Hammondorgel. De titel: Avondretour. Een man en een vrouw zitten in een treincoupé, de man kijkt naar het blote been van de vrouw, die opstapt en de coupé verlaat. Van Batenburg volgt de film aandachtig. "Dit is uit de jaren zestig, de periode van mijn erotische films. Je ziet: gewoon een simpel opzetje, geen ingewikkeld verhaal, maar een beetje spelen met seksualiteit: wat doe je met seksuele verlangens, wat doe je als je in een verlaten trein een vrouw ontmoet, hoe trouw ben je aan je partner, hoe ontrouw?" Even later rijdt de trein in tegengestelde richting, zodat de titel Avondretour in ieder geval wordt waargemaakt. Nu kijkt de vrouw verlangend naar de man, maar deze moet niets van haar avances hebben. "Vat je de ironie?", zegt Van Batenburg. "Die man is 's avonds bij zijn vriendin geweest, heeft gevreeën en hoeft nu niet meer, terwijl die vrouw een rotavond met haar vriend heeft doorgemaakt en nu wel wil."
Het volgende filmpje. "In de tijd dat porno inhield dat men ergens binnenkwam, meteen uit de kleren ging en begon te neuken, maakte ik deze film", zegt Van Batenburg. We horen een niets-aan-de-hand-deuntje, van het soort dat in de jaren negentig als easy tune-muziek een tweede leven leidt, waarna we ons bevinden in een jaren zeventig huiskamer - wandmeubel, bankstel en veel bruine tinten. Twee mannen, dertigers, zitten op de bank, waarna een vrouw de kamer binnenkomt. De mannen kijken verlekkerd. De vrouw wrijft over haar been, waarna ze gaat dansen met een van de mannen, waarbij de kleren worden uitgetrokken. Van Batenburg: "De man die toekijkt is haar eigen man, maar die komt er straks ook bij." Het drietal rijdt tegen elkaar op, waarna zij als trio in bed belanden. "Toen ik dit filmpje aan een paar producenten liet zien, vielen ze helemaal van hun stoel: 'Dat dit mogelijk was!' Tegelijkertijd kreeg ik te horen dat ze er weinig mee konden, omdat de film voor tweederde uit verhaal en voor eenderde uit seks bestond, en dat moest 25% verhaal en 75% seks en porno zijn. Dat was de maat waarbinnen in de pornowereld alles werd beoordeeld. Het was zo stompzinnig!"
Na nog een paar filmpjes kunnen we vaststellen dat Van Batenburgs benadering mijlenver verwijderd is van de huidige pornografie, waarin de acteurs voorbeeldige lichaamsmaten moeten hebben en een verhalende context wordt gezien als tijdverspilling. Van Batenburgs filmpjes vertellen altijd een ironisch of lichtvoetig verhaaltje, de acteurs zijn mannen en vrouwen waarbij het vlees vrolijk drilt en er is altijd sprake van heteroseksuele geslachtsgemeenschap. Knus is het woord dat bij zijn filmpjes past. Van Batenburg is tevreden over de kwalificatie. "Je kunt het vak ontzettend profaan en vies maken, maar je kunt ook leuke verhaaltjes vertellen over levensechte, seksuele ontmoetingen, die uitmonden in heftige erotiek. Dat is een aanpak die in de pornofabrieken van Amerika niet of nauwelijks voorkomt."
Het hangt van de vakbekaamheid van de maker af of het gevoel van intimiteit ook overkomt, zegt hij. "Het maken van pornografie is gewoon vakwerk. Het wordt onderschat. Je moet de mensen waarmee je werkt, en die opgaan in het web van de seksualiteit, vrijlaten en hun ware moment laten beleven, maar tegelijkertijd ben je ook bezig met: A: dat die man zijn penis stijf moet hebben, B: hij zijn penis stijf moet houden, en C: dat hij moet reageren op wat je zegt. Het is een zeer complex geheel dat heel moeilijk is." De band loopt verder. "Kijk, dit is wat je nu noemt het typische voorbeeld van het volledige pornografische shot: de open vagina, hij is volslagen nat, in combinatie met een erectie, gevolgd door een orgasme. Pornografischer dan dit is niet mogelijk. Het is ook op de rand van het esthetisch aanvaardbare."

Werkelijke geilheid
In 1981 maakte Van Batenburg met Pruimenbloesem zijn eerste lange speelfilm. Het was de tijd dat het feminisme als slogan hanteerde: 'Porno de theorie, verkrachting de praktijk'. Sonja Barend wijdde op de vooravond van de première een discussie aan Pruimenbloesem, waarvoor Van Batenburg niet was uitgenodigd. ("Ik denk ook niet dat ik gegaan zou zijn"), maar wel een aantal feministen en een paar seksboetiekhouders, die letterlijk het een en ander naar hun hoofd geslingerd kregen. Van Batenburg wordt er nog vrolijk van: "Heel Nederland sprak erover, waarna de bezoekers in rijen voor de bioscopen stonden. In totaal trok de film 200.000 bezoekers, waarna de video later nog eens een veelvoud daarvan behaalde." Nee, helaas, zelf is hij er niet rijk van geworden, sterker nog, hij verdiende niets aan de film, omdat door een slimme regeling alle verdiensten bij de distributeur terecht kwamen.
Zijn succesformule herhaalde Van Batenburg twee jaar later nog eens met Een schot in de roos, waarna hij stopte met het maken van pornofilms. "In 1982 kwamen de eerste berichten over aids. Dat vond ik zo alarmerend dat ik mensen niet in zo'n situatie wilde laten werken. Ja, condooms hadden gekund. Ik heb in Een schot in de roos iemand met een condoom laten vrijen, maar het vooroordeel wil dat condooms niet erotisch zijn. Volgens mij is het onzin, want het is maar net waaraan je gewend bent om naar te kijken. Ik ben er trots op dat ik de eerste ben geweest die een acteur met een condoom heeft laten vrijen."
Voor Van Batenburgs favoriete film spoelen we Van Batenburgs beauty's ("De titel is mijn hommage aan al die mensen waarmee ik heb gewerkt") een flink eind verder, om te stoppen bij een filmpje dat zich afspeelt aan een bar. "Dit is het beste dat porno te bieden heeft. Het heeft een directe sensuele opbouw, maar ook iets heel bijzonders, omdat de vrouw echt klaar komt via haar G-plek. Kijk maar even, dat zegt meer dan mijn uitleg. Hier begint die man tussen haar benen te wrijven. Nu moet je op het gezicht van die vrouw letten, dat straalt dus werkelijke geilheid uit. De manier waarop zij na het klaarkomen naar die man kijkt, dat is voor mij het hoogst haalbare. Een totale verdroming."

Jos van der Burg

In De Melkweg in Amsterdam worden in maart drie porno-klassiekers uit de jaren 70 vertoond: Deep throat (Gerard Damiano, 1972) op 12 en 15 maart, Behind the green door (Jim Mitchell, 1972) op 19 en 22 maart en The devil in Miss Jones (Gerad Damiano, 1973) op 26 en 29 maart.

Naar boven