Maart 1998, nr 187

Wallace Shawn

Een dikbuikig stukje onbenul

Wallace Shawn is vooral bekend als het kleine, kale mannetje in talloze Amerikaanse films - variërend van Clueless tot My dinner with André. Maar in de eerste plaats is Shawn schrijver van gelaagde toneelstukken. Het toneelgezelschap De Trust voert in maart en april zijn laatste stuk 'Rouwklacht' op; het Nederlands Filmmuseum greep die gelegenheid aan om een aantal films te vertonen waar Wallace Shawn een meer of mindere prominente rol in speelt.

Wallace Shawn.

"Een dikbuikig stukje onbenul." Erg flatteus is Woody Allen niet, als hij het personage Jeremiah beschrijft in zijn script van Manhattan. Toch is die rol op het lijf geschreven van acteur Wallace Shawn. Zijn eerste filmrol heeft direct de toon gezet voor de personages waar hij meestal voor wordt gecast. Inmiddels heeft hij in meer dan veertig films en televisieseries gespeeld, en meestal als dikbuikig typetje - een beetje wereldvreemd, maar ook wel innemend. Hij heeft het voorkomen van een soort vleesgeworden Dopey: klein, kaal, met een waggelend loopje en een hoge lispelende stem en is daarom inderdaad geknipt voor nogal karikaturale personages. Zo speelt hij in zijn meest recente film, My favourite Martian, die pas in de loop van dit jaar uitgebracht wordt, een verstrooide professor; in Clueless had hij een rol als verlegen leraar - het project van high-schoolmeisje Alicia Silverstone die als een eigentijdse Emma (van Jane Austen) iedereen in haar omgeving aan elkaar probeert te koppelen.

Demonisch
Die onvermijdelijke bijrol-acteur is slechts één kant van Wallace Shawn. In de eerste plaats is hij de schrijver van sobere, indringende toneelstukken die sterk beïnvloed zijn door Pinter en Beckett. In zijn vroege werk worden menselijke verhoudingen op de snijtafel gelegd; zijn latere toneelstukken hebben een politieke invalshoek. In Designated mourner, dat in maart door het toneelgezelschap De Trust wordt opgevoerd, komen deze twee polen uit zijn werk samen. Rouwklacht, zoals de Nederlandse titel luidt, is een cryptisch gecomponeerd relatie-drama over drie intellectuelen die zich staande proberen te houden in een totalitair regime.
De stukken van Shawn zijn veelvuldig geprezen maar in zijn eigen land worden ze niet vaak opgevoerd. Ook Designated mourner beleefde zijn wereldpremière twee jaar geleden eerst in Londen (met Mike Nichols in de hoofdrol), voordat het door Amerikaanse gezelschappen op het repertoire werd genomen.
In een recent interview in Het Parool vertelde hij ondergetekende dat zijn bezigheden als filmacteur regelmatig op gespannen voet staan met de subversieve aard van zijn toneelstukken. Shawn heeft niet zo'n hoge pet op van het gemiddelde Hollywood-produkt. "Demonisch" noemt hij de grote publieksfilms die minderheden bespotten en conservatieve politieke normen en waarden propageren. Maar hij erkent dat hij noodgedwongen wel eens rollen aanneemt in nogal stompzinnige films; er moet immers brood op de plank komen.

Datsja
In My dinner with André (1981) en Vanya on 42nd street (1994) komt Wallace Shawn wel volledig tot zijn recht als intellectuele New Yorkse theatermaker. My dinner with André, geregisseerd door Louis Malle, is niet veel meer dan de titel belooft. 'Wally' heeft in een Russisch restaurant een afspraak met zijn oude vriend André - de Amerikaanse avant-garde regisseur André Gregory. Samen praten ze een avond lang over hun reizen, het theater en het leven zelf. Op het eerste gezicht laat My dinner with André zich aanzien als een lang, rustig voorkabbelend gesprek - niet altijd bijster interessant. Maar Wallace Shawn heeft de tientallen gesprekken die hij ter voorbereiding met André Gregory voerde, tot een vernuftig scenario gerangschikt waar twee sterke, tegengestelde karakters uit oprijzen.
In 1994 strikten Wallace Shawn en André Gregory de Franse nouvelle vague-regisseur opnieuw voor de verfilming van een van hun projecten. Al jaren repeteerde een groep acteurs onder leiding van Gregory Oom Wanja van Anton Tsjechov, met Wallace Shawn in de titelrol. Openbare voorstellingen zijn er nauwelijks gegeven. Want zo gauw er meer dan twintig toeschouwers aanwezig waren, werd de intimiteit van het repetitielokaal doorbroken. Deze Oom Wanja werd zo ingetogen opgevoerd, alsof het zich werkelijk afspeelde in de datsja op het landgoed van de Serebrjakows.
Ook de verfilming van regisseur Louis Malle heeft het karakter van een toneelrepetitie, zodat het onderscheid tussen de acteurs en de personages van Tsjechov klein is. In het Nederlandse theater zijn zulke ensceneringen, waarbij de toeschouwer op de lip van de acteur zit, niet ongebruikelijk; maar in de Verenigde Staten was het een openbaring om een Oom Wanja te zien waarvan de personages zo nabij zijn.

Pieter Bots

Het Nederlands Filmmuseum vertoont van 12 t/m 18 maart Vanya on 42nd Street en van 19 t/m 26 maart My dinner with André. In april worden tevens vier andere films met Wallace Shawn vertoond: Simon (Marshall Brickman, 1980), Micki & Maude (Blake Edwards, 1984), Bedroom window (Curtis Hanson, 1987), We're no angels (Neil Jordan, 1989).
'Rouwklacht' van Wallace Shawn door De Trust, regie: Theu Boermans. Van 11 maart t/m 11 april in het Trusttheater, Amsterdam. Tournee t/m 28 mei.