September 1998, nr 192

Ken Loach

Tussen spel en realiteit

De Britse filmmaker Ken Loach is befaamd om ten minste twee zaken: zijn onvoorwaardelijke trouw aan zijn socialistische idealen, en zijn vermogen het beste te halen uit niet-professionele acteurs. Niet zelden manipuleert Ken Loach daarbij op subtiele wijze de authentieke, traumatische ervaringen van de gelegenheidsacteurs. Eind juni nodigde het Maurits Binger Instituut Ken Loach uit om met de filmmakers van het instituut over zijn werkwijze te praten.

Ken Loach (links) met voetballende acteurs uit My name is Joe.

De presentatie van Ken Loach maakt deel uit van een reeks bijeenkomsten met regisseurs, die gewijd zijn aan spelregie. Jeroen Krabbé, George Sluizer en Margaretha von Trotta zijn Loach voorgegaan. De themareeks is ontstaan uit een behoefte om meer aandacht te besteden aan spelregie, een aspect van het filmmaken dat op de filmacademies nogal eens blijft liggen. Het voor de camera zetten en regisseren van gewone mensen zonder acteerervaring is iets waar niet alleen een documentairemaker mee te maken krijgt. Belangstelling voor het werken met niet-professionele acteurs leeft eveneens bij filmmakers die zich met fictie bezighouden. Ken Loach, wiens nieuwste film My name is Joe in december in de bioscoop verwacht wordt, is een van de meest prominente regisseurs die zich van deze werkwijze bedienen.
Loach maakt films over gewone mensen die overeind trachten te blijven in moeilijke, zo niet hopeloze situaties. Met een sterk sociale bevlogenheid maakt hij films over misstanden in de samenleving, de (ongelijke) strijd van de zwakkere tegen de heersende klasse. Het werk van Loach wordt vaak in een adem genoemd met dat van Mike Leigh, omdat beiden de Britse arbeidersklasse hebben geportretteerd. Het grote verschil zit volgens Loach in de manier van werken. Leigh laat zijn acteurs daadwerkelijk improviseren, en het script dat uiteindelijk ontstaat komt voor een belangrijk deel voort uit die improvisaties. Bij Loach is het precies andersom: een vrij gedetailleerd script waaraan lang is gesleuteld vormt de ruggengraat van de film. Pas tijdens het draaien wordt gezocht naar manieren om de juiste dosis spontaniteit te verkrijgen.

Bouwvakkers
Casting is het halve, zo niet het hele werk bij het maken van een film. Voor Loach geen films waarbij de cast 'part of the package' is. "Als je acteurs om wat voor reden dan ook opgedrongen krijgt, zijn de belangrijkste beslissingen al voor je genomen nog voordat je aan de film begonnen bent."
Loach werkt bij voorkeur met niet-professionele acteurs. Films moeten over mensen gaan, niet over acteurs. Bekende acteurs bemoeilijken de geloofwaardigheid van een personage. Het publiek ziet toch in eerste instantie de acteur, en dan pas het personage dat hij speelt.
Niet-professionele acteurs werken instinctiever, zonder te worden gehinderd door techniek. Ze moeten instinctief en direct kunnen reageren. "Als je eenmaal de juiste persoon gevonden hebt voor een rol dan hoef je als regisseur niet veel meer te doen. Hoogstens zorgen dat je hun acteerwerk niet verpest met regieaanwijzingen."
Voor de invulling van zijn rollen zoekt Loach naar mensen die in zo veel mogelijk opzichten dicht bij de personages liggen die ze moeten spelen. Hij zoekt mensen die daadwerkelijk deel uitmaken van het milieu dat hij portretteert, die bepaalde ervaringen delen met zijn personages. Voor de casting van Riff-raff plukte hij bouwvakkers van de steigers om ze rollen te laten spelen in een film over de beroerde veiligheidsvoorzieningen in de bouw. Volgens Loach' credo is er één rol die een acteur niet kán spelen: een personage uit een andere sociale klasse.
Hij zoekt zijn acteurs niet alleen in een bepaalde gemeenschap, maar ook binnen een bepaald taalgebied, wat daar min of meer inherent aan is omdat elke gemeenschap zijn eigen karakteristieke taalgebruik kent. "De taal die je spreekt is onderdeel van je identiteit. De kleur van taal, het ritme, de humor die er in zit, het is onlosmakelijk verbonden met het milieu waaruit je komt."
Het gebruik van dialect is een extensie van die opvatting. "Personages worden als het ware getekend door hun taalgebruik, het maakt deel uit van hun persoonlijkheid, en dus van het portret dat je neer wilt zetten." De manier waarop taal in een film gebruikt wordt is essentieel: In The full monty wordt een dialect gesproken dat het South Yorks benadert, maar het net niet is. De gemeenschap, de mensen en de taal die ze spreken stroken niet met elkaar. Dat maakt de film in Loach' optiek een karikatuur.
Voor Loach luistert dat allemaal heel nauw, en hij streeft dan ook een uiterste vorm van realisme na. De groep acteurs die hij op zijn manier bij elkaar zoekt vormt daardoor al in belangrijke mate een soort eenheid, er zijn al verbanden, overeenkomsten en gedeelde ervaringen nog voordat het filmen begonnen is. Daardoor ontstaat er een grote verbondenheid met elkaar, en met de personages in de film. Mensen hebben het gevoel dat het over hun eigen leven gaat. En zo is het ook.

Schok
Deze manier van werken beperkt Loach uiteraard in de keuze van zijn acteurs. Maar toch heeft hij het zelden nodig gevonden om het hele land af te zoeken naar een geschikte acteur voor een bepaalde rol. Goede, bruikbare mensen zijn overal, als je maar weet waar je moet zoeken.
Alleen voor de rol van Maggie uit Ladybird, ladybird zijn talloze audities gehouden. In Liverpool, Manchester en Londen, steden met een vitale 'working class' cultuur. Loach realiseerde zich dat de film zou vallen of staan met de rol van Maggie, een vrouw van wie zes kinderen door de kinderbescherming worden afgenomen. Een beschadigde, emotionele en agressieve vrouw.
Hij liet acteurs tijdens audities spelen in kleine scènes met een tegenspeler en probeerde daarin dezelfde emoties boven tafel te krijgen als hij in de film wilde zien. Zonder daarbij gebruik te maken van situaties die in de film voorkomen. De paar kandidaten die hij uiteindelijk het beste vond, bleken allemaal hun eigen ervaringen te hebben op het gebied van mishandeling binnen relaties. De keuze viel uiteindelijk op Crissy Rock, een 'stand-up comedian' uit Liverpool. Als kind was zij door haar grootvader seksueel misbruikt en later werd ze mishandeld door haar man. Bovendien was ze moeder en had ze een 'working class' achtergrond. Haar rol als Maggie is misschien wel de meest aangrijpende en authentieke die er onder Loach' regie gespeeld is.
Loach laat zijn acteurs van tevoren het script niet lezen, omdat hij optimaal gebruik wil maken van het verrassingseffect. Het is acteurs tenslotte onmogelijk om in te spelen op de ontwikkelingen in het verhaal. Niets is volgens Loach zo moeilijk als het spelen van verrassing. Dus waarom het je acteurs moeilijk maken door van tevoren al te vertellen wat de verrassing is?
In Raining stones wordt de vrouw van Bob bezocht door een schuldeiser die haar huis binnenstormt, haar bedreigt en vernedert. Een afschuwelijke en angstaanjagende scène. De actrice wist niet dat dit zou gebeuren totdat het op de set daadwerkelijk gebeurde. Pas daarna kreeg ze het script en haar tekst en werd het een en ander bijgeschaafd. Acteurs zijn in staat om die eerste reactie, die schok, vast te houden tot het moment dat de scène af is. De authenticiteit van die emoties geven dergelijke scènes een bijna documentair karakter.
"In Ladybird, ladybird wist Chrissy niet dat haar de pasgeboren baby afgenomen zou worden. Pas de avond voordat die scène gedraaid zou worden, heb ik haar dat verteld. Al die tijd was Chrissy in de veronderstelling geweest dat het een film met een gelukkig einde zou worden: eindelijk een liefhebbende echtgenoot, een kind van hem op komst, een stabiele gezinssituatie en de kans om opnieuw te beginnen. Dat het evenwel anders liep was voor haar net zo'n schok als het voor de kijker is. De reactie en emotie die dat opwekte was nog heel vers op het moment dat ze de scène moest spelen. Het is een gebruikmaken van een onmiddellijke respons op een situatie. Gebruikmaken van een toestand waarin het gebeuren voor de acteur half gespeeld, en half werkelijk beleefd is."

Snaren
Spelregie is voor Loach zijn belangrijkste taak als regisseur. Hij is zich bewust van de kwetsbaarheid van acteurs, en van zijn eigen positie waarin hij acteurs kan maken of breken. "Je vraagt mensen hun emoties te tonen en daar heel ver in te gaan. Dat hoeft niet moeilijk te zijn, maar het is psychisch wel belastend. Als regisseur moet je deel uitmaken van de cast, niet van de crew. Jezelf in diezelfde positie plaatsen. Je kunt een acteur niet vragen om wat harder te spreken. Of om zich op een andere manier te bewegen. Je kunt niet een deel van jezelf veranderen. Je werkt juist met die eigenschappen die bij een acteur horen en daar maak je gebruik van."
Loach repeteert nauwelijks met zijn acteurs. De ervaring en emotie moet voor de camera beleefd worden, niet van tevoren tijdens repetities of tijdens het lezen van een script. De voorbereiding op een rol is evenwel intensief. Acteurs moeten vertrouwd worden met de situatie waarin ze zich bevinden. "Moeten ze in de film een familie vormen, dan wordt er gezamenlijk gegeten en televisie gekeken. Er wordt niet alleen over gepraat, het wordt ook daadwerkelijk gedaan, soms in de vorm van kleine scènes, die verder niet in de film voorkomen. Ze moeten zich hun situatie, hun omgeving en de relaties die ze met andere personages onderhouden eigen maken en zich er comfortabel bij voelen."
"Acteurs moeten wel gemanipuleerd worden, maar niet zodanig dat ze zich gemanipuleerd voelen. Je moet ze het idee geven dat ze iets in te brengen hebben." Loach' manier van werken wekt de indruk van improvisatie: hij geeft acteurs vrijheid, maar stuurt ze ongemerkt de kant op waar hij ze hebben wil. Hij doet suggesties die uit de losse hand schijnen te komen, maar in werkelijkheid gewoon deel uitmaken van het script. Hij probeert door bepaalde situaties te creëren de juiste respons op te roepen. Door zijn jarenlange ervaring weet Loach ondertussen welke snaren er beroerd moeten worden om een bepaalde reactie los te krijgen.

Geen excuus
Met kinderen gaat Loach in principe op dezelfde manier te werk als met volwassen acteurs. Ook bij hen probeert hij het midden te vinden tussen gespeeld en echt beleefd. Ze komen niet zelden in traumatische situaties terecht. Denk aan het meisje dat de jonge Maggie speelt en er getuige van is hoe haar moeder door haar vader afgeranseld wordt. Hij ontkent niet dat er op zo'n moment werkelijk sprake is van angst, maar hij weet ook dat dat na de scène weer vergeten is. "Een deel van je weet dat het niet echt is, een ander deel beleeft het als ware het de realiteit. Daar moet een goede balans in gevonden worden."
Repeteren mag dan dodelijk zijn voor de spontaniteit, soms ontkom je er niet aan een scène een paar keer te moeten spelen voordat alles er goed op staat. Loach heeft dan ook een aantal trucjes om de spontaniteit te bewaren. In Raining Stones vertelt Bob een grap terwijl hij in de kroeg zit. Lachen is een van de moeilijkste dingen om te acteren, zeker als je de grap al kent. Elke keer dat de scène gedraaid werd om vanuit verschillende hoeken te kunnen filmen, vertelde hij een andere grap zodat de lachsalvo's geloofwaardig bleven.
"De grootste uitdaging van het filmmaken is te proberen acteurs te bewegen op de meest ware manier rekenschap af te leggen van hun emoties van dat moment. En als regisseur moet je ervoor zorgen dat ze ook eigenlijk geen andere keuze hebben. Geen enkel excuus hebben om het anders te doen. Geen aanwijzingen die te maken hebben met iets anders dan met hun spel. Daar moeten ze helemaal niet over na hoeven denken. Ze moeten de waarheid vertellen, dat is alles."

Petra van der Ree