Water & Vuur - september 1998, nr 192

Wat is waarheid, wat is onzin? In de maandelijks terugkerende rubriek Water & Vuur spreken een voor- en een tegenstander zich uit over een stelling.

Spielbergs Saving private Ryan wordt in de Amerikaanse pers geprezen als een film die een historisch accuraat beeld geeft van de verschrikkingen van D-Day. Is de historische claim terecht?

'Historische speelfilms zijn een onbetrouwbare geschiedenisles'

"Een speelfilm is fictie en dus per definitie onbetrouwbaar. Ik heb Saving private Ryan nog niet gezien, maar omdat het een historische speelfilm is, is de claim van realisme dus onjuist. Er zijn meer films geweest die die claim hadden. Ik herinner me de televisieserie 'Holocaust' uit de jaren zeventig, waarvan ook het realisme werd geprezen, maar die een volstrekt vervalst beeld van de werkelijkheid gaf. Hetzelfde gold voor Formans Amadeus dat een onjuist beeld van Mozart gaf. Men moet dus uitermate kritisch staan tegenover historische speelfilms, temeer daar door de verwaarlozing van het traditionele geschiedenisonderwijs veel mensen hun kennis aan dit soort films ontlenen. Ik vind dat een gevaarlijke ontwikkeling. Daarmee wil ik niet zeggen dat ik volledig gekant ben tegen historische speelfilms. Het gaat mij erom dat het beeld dat ze schetsen kritisch wordt benaderd. Ik wil de hand ook best in eigen boezem steken, want ik vind dat de wetenschappelijke historici teveel voor eigen parochie schrijven. Historici hebben ook als taak de geschiedenis voor een groot publiek te verklaren. Het gat dat zij laten liggen wordt opgevuld door historische romans, gepopulariseerde geschiedenisboeken en historische speelfilms, waarbij vervalsing en vervlakking altijd op de loer liggen. Wat historische speelfilms wel kunnen bereiken, en dat is het positieve eraan, is het doorbreken van historische mythes. Ze kunnen bepaalde aspecten belichten, die de wetenschappelijke geschiedschrijving heeft verwaarloosd. Op zichzelf vind ik het goed dat er met Saving private Ryan nu een film is die de eenzijdige heldenmythe over D-Day ter discussie stelt. Maar nogmaals: we moeten nu niet net gaan doen alsof Spielberg de ultieme waarheid onthult. Ook zijn beeld van D-Day is een interpretatie van de historische werkelijkheid. Wat ik eigenlijk hoop, is dat mensen door historische speelfilms tot lezen worden aangezet."

Tom Hanks in Saving private Ryan.

"De historische speelfilm is niet onbetrouwbaarder dan de geschiedschrijving op basis van geschreven bronnen. Als je ervan uitgaat dat geschiedschrijving er niet is om een gesloten beeld van het verleden te geven, maar de discussie over het verleden aan te wakkeren, dan bestaat er tussen de wetenschappelijke geschiedschrijving en historische speelfilms geen enkel verschil. Het dédain van veel historici voor speelfilms is volledig misplaatst. Zoals je in de wetenschappelijke geschiedschrijving goede en slechte historici aantreft, zo heb je bij historische speelfilms goede en slechte makers. Je kunt zeggen over Oliver Stone wat je wilt, maar hij doet in zijn historische films niets anders dan wat alle geschiedschrijvers doen, namelijk een visie geven op het verleden. Je kunt het met die visie eens zijn of niet, dat is een ander onderwerp. Ik zie geen principeel verschil tussen geschiedschrijvers als Taylor en Goldhagen en filmmakers als Stone en Spielberg. Ook de visie van deze filmmakers is gebaseerd op research en zoeken een verklaring voor het verleden. Historische speelfilms hebben zelfs een meerwaarde boven de wetenschappelijke geschiedschrijving omdat zij een groot publiek bereiken. Ze zijn beter in staat om de publieke discussie over historische mythes aan te wakkeren. Het permanente debat dat geschiedschrijving hoort te zijn is beter gediend met speelfilms dan met wetenschappelijke boeken. Ze kunnen veel beter de vinger leggen op de grote onderwerpen die in het publieke geheugen voortleven, zoals de geallieerde invasie in de Tweede Wereldoorlog. Daarom vind ik het jammer dat er in Nederland zo weinig historische speelfilms worden gemaakt. Waar blijft de speelfilm over Srebenica?"