Oktober 1998, nr 193

Cinekid

Gestopt bij de hemelpoort

De beste internationale jeugdfilms zijn ieder jaar te zien op Cinekid, het film- en televisiefestival voor kinderen van 4 tot 16 jaar. Een greep uit het programma toont dat problemen de boventoon voeren in de huidige generatie kinderfilms. Echtscheiding, armoede, onbegrip - de kinderziel wordt niet gespaard. Maar niemand stelt de zaken zo zwart voor als de Deense regisseur Jesper W. Nielsen, eregast van Cinekid dit jaar, in zijn laatste film Twee keer Ida.

Twee keer Ida: Ida en Karin doen hun leven over.

Voor schrijfster dezes, opgegroeid in de jaren zeventig, betekende bioscoopbezoek op jonge leeftijd vooral opgaan in de vrolijke avonturen van Pippi Langkous of Dik Trom. De confrontatie met de nieuwste lichting jeugdfilms, geselecteerd voor het komende Cinekid-festival, was dan ook behoorlijk schokkend. Wat is er gebeurd met het onschuldige filmvermaak? Kinderen van nu schijnen niet langer te leven in een fantasiewereld vol piraten of desnoods ezeltjes, maar dragen de last van de wereld op hun schouders.
Natuurlijk zijn er altijd nog de Disney-tekenfilms en blijft Pippi Langkous waarschijnlijk tot in lengte der dagen in de bioscoop te zien. Maar dergelijke niets-aan-de-hand-films zijn tijdens Cinekid ver te zoeken. Er is juist van alles mis in deze films, variërend van alcoholisme en depressiviteit tot eenzaamheid en zelfmoord. Een steekproef bestaande uit vijf van de veertien films uit het competitieprogramma van Cinekid leert bijvoorbeeld dat gebroken gezinnen de standaard zijn. Moeders voeden de kinderen op, vaders zijn in geen velden of wegen te bekennen. Soms leidt dat tot een speurtocht, zoals in de IJslandse film Ikke niet, waarin de tienjarige Hrefna op zoek gaat naar haar vader. De ongeïnteresseerde hufter, die tien jaar lang niets van zich heeft laten horen, blijkt praktisch bij haar om de hoek te wonen. Terwijl de moeder uitgaat met haar vriendinnen om weer een nieuwe stiefvader aan de haak te slaan - Hrefna's vriendinnetje Yrsa heeft er inmiddels al vijf versleten en gebruikt ze, pragmatisch als ze is, vooral als geldschieters - blijkt het voor Hrefna niet eenvoudig haar vaders aandacht te trekken.

Lamgeslagen tieners
In de Deense film Op eigen houtje is de alleenstaande moeder kleptomaan. Ze belandt dan ook regelmatig in de gevangenis, zodat haar drie kinderen weer tijdelijk naar een tehuis moeten. Die hebben daar schoon genoeg van en besluiten de eerstvolgende keer dat het weer gebeurt voor zichzelf te zorgen. Moeder vindt het best, en belt vanuit de gevangenis op dat het verblijf daar iets uitloopt - ze had nog wat vergrijpen openstaan. "Maar jullie redden je wel, toch?" Ondertussen wordt thuis de telefoon afgesloten, de televisie door een deurwaarder geconfisqueerd en raakt de koelkast leeg. Geen wonder dat de oudste zoon, de elfjarige Kasper, overweegt bejaarden te beroven om aan geld te komen.
Nu zou je, gezien de geschetste omstandigheden, misschien verwachten dat Ikke niet en Op eigen houtje tragische films zijn, maar het tegendeel is waar. Het zijn vrolijke komedies voor kinderen vanaf 8 jaar. Iets anders ligt dat bij de films voor de leeftijdscategorie vanaf 12 jaar. Ergens tussen die 8 en die 12 jaar transformeren hoofdpersonen in kinderfilms kennelijk van dappere wijsneuzen van het type Home alone in tobberige, zwartkijkende, lamgeslagen tieners. De puberteit slaat ongenadig toe. Het Zweedse Truth or dare geeft een tamelijk grimmig beeld van de sociale druk onder jongeren. De dertienjarige Nora liegt, bedriegt en steelt er op los om maar in de gunst te vallen bij de populaire meisjes in haar klas. Haar moeder lijkt meer in beslag genomen te worden door de perikelen met haar nieuwe, onbetrouwbare vriend, zodat Nora op zichzelf aangewezen is. Ook in de Oostenrijkse film Beastie girl botert het niet erg tussen de zestienjarige Bele en haar moeder Agnes, al doet deze werkelijk wel haar best de verstandhouding te verbeteren. Maar een drukke baan en - alweer - een nieuwe vriend bieden haar hiervoor niet veel tijd. Bele hangt intussen naar hartelust de vervelende, depressieve puber uit en schopt de ene scène na de andere.

Driften
Is het in bovengenoemde vier jeugdfilms al geen rozengeur en maneschijn, het dieptepunt van kinderellende wordt bereikt in de film Twee keer Ida van de Deense regisseur Jesper W. Nielsen. Nielsen is dit jaar speciale gast van Cinekid, dat een klein retrospectief wijdt aan zijn eigenzinnige werk. Hij maakt prachtige films die op zijn zachtst gezegd wel verontrustend zijn. Daarbij spant Twee keer Ida de kroon. De film bestaat uit twee delen, waarvan het eerste troosteloos en het tweede curieus is. In het eerste, in blauw- en grijstinten gefotografeerde deel worden de achtjarige Ida en haar kleine broertje Skrubsak (dikkerdje) aan hun lot overgelaten door hun zwaar aan de alcohol verslaafde moeder (een vader ontbreekt uiteraard). Niet alleen de grote, maar ook de kleine dingen gaan mis. Zo belanden de mooie oorbellen die Ida koopt voor het verjaardagsgeld van haar oma, vrijwel direct in een rioolput.
Ida pleegt uiteindelijk zelfmoord en wil dolgraag de hemel in, maar dat mag niet van God. Ze is namelijk wel braaf, maar niet gelukkig geweest. Met de woorden "Je hebt nog zoveel niet meegemaakt - je hebt nog niet eens gezoend", wordt Ida teruggestuurd en belanden we in het zonnige tweede deel, waar de zaken er heel wat beter voorstaan. Moeder is van de drank af, en Ida is de koningin van een danswedstrijd. Bovendien leeft het meisje nu haar seksuele driften uit en het is om die reden dat dit tweede deel door de Cinekid-leiding minder geschikt geacht wordt voor jonge kinderen. Men overweegt zelfs tijdens de vertoningen van Cinekid op Locatie - her en der in Nederland - alleen het eerste deel te laten zien. Want in het vrijzinnige Amsterdam kunnen de kinderen nog wel wat hebben, maar daarbuiten gaat de film misschien iets te ver. Het zou een merkwaardige beslissing zijn, omdat juist het eerste deel van Twee keer Ida zo schrijnend en naargeestig is dat het al te tere kinderzielen beslist moet worden onthouden. Vooral wanneer de hoop op een beter leven bruut van de film wordt afgesneden. Twee keer Ida is hoe dan ook een indrukwekkende film, waarmee Nielsen de vraag oproept hoe ver je in een film voor kinderen kunt gaan. Die vraag zal alleen door kinderen zelf beantwoord kunnen worden, en in ieder geval niet door deze weekhartige volwassene, die nu en dan stiekem terugverlangt naar de dagen van Dik Trom.

Pauline Kleijer

Cinekid vindt plaats van 17 tot en met 25 oktober in De Balie en het City Theater te Amsterdam. Naast het competitieprogramma omvat Cinekid dit jaar onder meer het programma 'Afrikakid' met films en televisieprogramma's uit Afrika, 'Cinewhizzkid' met nieuwe media, en 'Senior Kid' voor de jeugd van 12 tot 16 jaar. 'Cinekid op Locatie' is een programma van 5 films dat tijdens de herfstvakantie in 28 bioscopen in Nederland te zien is.