Februari 1999, nr 197

L'éternité et un jour

De wereld opnieuw ontdekken

Personages in de films van Angelopoulos zijn altijd op zoek naar iets dat verloren is gegaan; jeugd, liefde, onschuld. Reizen, het overschrijden van grenzen, is in zijn films een metafoor voor het zoeken. Geconfronteerd met de dood zoekt een schrijver naar de zin van zijn bestaan. Niet door zijn levensloop te overpeinzen, maar door een reis te maken die hem tegelijk door verleden en toekomst voert.

In de vorige film van Angelopoulos, Ulysses' gaze maakt een filmmaker een reis door de Balkan op zoek naar drie verloren gewaande filmblikken. De films, geschoten aan het begin van deze eeuw, zouden getuigen van een nog onbevangen blik op de wereld. De last van het historisch bewustzijn die de filmmaker zelf ervaart maakt het hem onmogelijk nog met onschuldige blik om zich heen te kijken. Wat hij gedurende zijn reis vooral leert is om zichzelf in een ander licht te zien. Zijn zwerftocht door de Balkan is ook een innerlijke reis, de grenzen die hij passeert zijn ook zijn eigen grenzen.
L'éternité et un jour speelt zich bijna geheel af binnen één stad, op een uitstapje naar de Albanese grens na. Het opzoeken van geografische grenzen is niet wat hier verstaan moet worden onder reizen. Alexander, een gevierd auteur en dichter, beleeft zijn reis alleen in zijn hoofd; naar het verleden, naar de toekomst, naar het leven en naar de dood.

Afscheid
Het huis aan zee waar hij zijn beste jaren heeft doorgebracht samen met zijn vrouw Anna, staat nu ingeklemd tussen lelijke vakantieappartementen. Hij woont er alleen met zijn hond en zijn huishoudster. Hij staat op het punt afscheid te nemen van haar, van zijn huis, en van zijn leven. Zijn ziekte dwingt hem tot opname in het ziekenhuis, en hij weet dat hij dat ziekenhuis nooit meer zal verlaten. Hem rest nog één dag, en L'éternité et un jour bestrijkt die laatste dag van zijn leven.
Alexander moet een onderkomen zoeken voor zijn hond, dat is het enige, verder laat hij zich meevoeren door wat de dag hem brengt. Hij jaagt niets na, zoals A. in Ulysses' gaze. Zonder plan, zonder voornemen begeeft hij zich op weg. Hij ontmoet een Albanees jongetje, dat de grens is over gevlucht en wat geld verdient als autoruitenwasser. Hij redt de jongen uit handen van een bende die kinderen ronselt en te koop aanbiedt aan Griekse echtparen die kennelijk niet voor legale adoptie in aanmerking komen. Er zit voor Alexander niets anders op dan voor de vrijheid van het kind te betalen. Plotseling staat hij op een druilerige parkeerplaats met een jongetje aan zijn hand voor wie hij zich verantwoordelijk voelt.
Het kind heeft niemand, is een zwerver in het bestaan. Net als Alexander, wiens artistieke ambities zich nooit hebben kunnen verzoenen met zijn sociale en maatschappelijke leven. Hij heeft altijd buiten de wereld geleefd, altijd op zoek naar woorden. De gedachte aan de dood doet hem het leven herontdekken. Alexander ontdekt de (politieke) realiteit die hij altijd buitengesloten heeft, de jeugd, de liefde en het vertrouwen. Hij hervindt die zaken die hij op het punt staat voorgoed achter zich te laten. Beiden, de kunstenaar en het kind, vertegenwoordigen de onschuld, omdat ze in staat zijn de wereld opnieuw te ontdekken.

Melancholie
Gedurende de dag beleeft hij één dag uit zijn verleden. Het zijn herinneringen aan een warm en liefdevol leven waarin hijzelf telkens afwezig lijkt of is, een leven dat hij niet voldoende op waarde geschat heeft. Zijn herinneringen worden afgewisseld met fantasieën en droombeelden. Elke scène, elk beeld is doordrenkt van melancholie.
Net als Ulysses' gaze is L'éternité et un jour een monumentale film met grote visuele kracht. Stilistisch blijft Angelopoulos dicht bij huis: een gedragen tempo, de manier waarop flashbacks en droomscènes verweven worden met de realiteit, de mistige en kille atmosfeer, de wonderlijke choreografie van menselijke gestalten. Ook hier weer sterke beelden die je niet snel loslaten. Roerloze silhouetten die bij de Albanese grenspost als kraaien tegen het hekwerk kleven, Alexander op de kade waarbij de grijze zee naadloos overgaat in de grijze lucht. De koele kleuren van het nevelige waterkoude landschap. Toch is L'éternité et un jour in visueel opzicht minder imponerend dan Ulysses' gaze, ook al ontaardde de beeldenpracht van die film tegen het einde in regelrechte kitsch.
Inhoudelijk is L'éternité minder pretentieus. Het thema dat Angelopoulos aansnijdt is intiemer, persoonlijker en minder oppervlakkig dan zijn poging om het thema van de onbevangen blik te koppelen aan de waanzin van de Balkanoorlog. Het mythisch streven van een moderne Odysseus naar de onschuld is toch enigszins pathetisch ten opzichte van de situatie op de Balkan. Zo'n thema wil veelomvattend zijn maar het zegt eigenlijk maar weinig; de onbevangen blik blijft een uiterst vaag begrip. Wat Angelopoulos te zeggen heeft over het grensgebied tussen leven en dood is veel wezenlijker, waarbij zelfs het begrip onschuld of onbevangenheid betekenis begint te krijgen.

Petra van der Ree

L'éternité et un jour (Mia eoniotita ke mia mera)
Griekenland, 1998
Productie: Eric Heuman, Giorgio Silvagni
Regie: Theo Angelopoulos
Scenario: Theo Angelopoulos, Tonino Guerra, Petros Markaris, Giorgio Silvagni
Camera: Yorgos Arvanitis, Andreas Sinani
Montage: Yannis Tsisopoulos
Muziek: Eleni Karaindrou
Met: Bruno Ganz, Isabelle Renauld, Achileas Skevis, Despina Bebedeli
Kleur, 134 minuten
Distributie: Filmmuseum
Te zien: tijdens het Filmfestival Rotterdam, en vanaf 4 maart in de bioscoop

L'éternité et un jour van Theo Angelopoulos: doordrenkt van melancholie.

Theo Angelopoulos

Wat bevindt zich achter de grens?

Een van de laatste regisseurs die trouw blijft aan de klassieke traditie van de Europese kunstzinnige film is de gerenommeerde Griekse regisseur Theo Angelopoulos. Hij won het afgelopen jaar de Gouden Palm in Cannes voor zijn L'éternité et un jour. In de film speelt het reizen een grote rol. "Ik heb mijn thuis op mijn tweeënzestigste nog steeds niet gevonden."

L'éternité et un jour is de elfde film van Angelopoulos. De film handelt over de laatste dag in het leven van een terminaal zieke schrijver/dichter. Onderweg neemt hij een Albanees jongetje mee in zijn auto, dat door de politie wordt achtervolgd. De film is een aaneenschakeling van ontmoetingen, reünies en bittere afscheidsscènes. Verleden en heden lopen door elkaar heen; Angelopoulos verkent wederom de grenzen van tijd, ruimte en emoties.
In één van de spaarzame interviews, die de als moeilijk toegankelijk bekend staande Angelopoulos gaf tijdens de laatste editie van het Filmfestival van Thessaloniki, vertelt hij dat het maken van L'éternité et un jour werd overschaduwd door het overlijden van twee dierbare vrienden: Mastroianni en Volonté. Mede door de dood van Gian Maria Volonté, tijdens de opnamen van Angelopoulos' vorige film Ulysses' gaze, werd het idee voor L'éternité et un jour geboren. De dag ervoor hadden de beide vrienden nog samen op een aangename manier doorgebracht. Angelopoulos speelde na deze droevige gebeurtenis met de gedachte: 'Als iemand nog maar één dag te leven heeft, hoe zou hij deze dag dan doorbrengen?' De thematiek van de overgang van leven naar dood en het idee van beperking van tijd in L'éternité et un jour sluiten aan op zijn vorige twee films, Ulysses' gaze en The suspended stride of the stork.

Regenjas
De Duitse acteur Bruno Ganz (Der Amerikanische Freund, Der Himmel über Berlin) speelt de rol van schrijver Alexander. In eerste instantie wilde Angelopoulos Marcello Mastroianni deze rol aanbieden. Ze waren al jarenlang bevriend, al voordat Mastroianni in The beekeeper en The suspended stride of the stork speelde. Wanneer de vrienden elkaar weer ontmoeten, weet Angelopoulos dat het een onmogelijke opgave zal zijn voor de doodzieke Marcello om de hoofdrol te spelen. Vervolgens heeft Angelopoulos toen de rol aangeboden aan Jean-Louis Trintignant en Michel Piccoli. Beiden waren niet beschikbaar. Bij toeval zag Angelopoulos in Parijs een toneelstuk, waarin Bruno Ganz een rol speelde. Toen ontdekte hij dat dat het personage was waarnaar hij zocht. Zoals Ganz binnenkwam met zijn lange regenjas en baard zag hij er precies uit zoals Angelopoulos de schrijver Alexander voor ogen had. Aan Ganz' filmuiterlijk is dan ook niets veranderd.
Wanneer Angelopoulos Mastroianni voor het laatst in Milaan ontmoet, stapt deze na afloop in een taxi tijdens een regenbui. Mastroianni opent het raampje en zwaait naar Angelopoulos. Deze laatste nam deze scène precies zo op voor L'éternité et un jour met Bruno Ganz. Het is zijn persoonlijke afscheidsscène voor Marcello Mastroianni.

Droombeelden
Wat heeft Angelopoulos duidelijk willen maken met deze film? "De film behandelt hetzelfde thema als Wilde aardbeien van Ingmar Bergman: het dilemma waarmee een kunstenaar te maken krijgt als hij het creëren van kunst moet verenigen met zijn privé- en sociale leven, met name met zijn kinderen en familie. De schrijver in de film kan deze dingen niet ten volle beleven, maar fantaseert erover door middel van droombeelden. Hij komt er dan te laat achter dat de essentiële dingen des levens aan hem ontsnapt zijn".
Ook in L'éternité et un jour speelt het reizen weer een belangrijke rol. Angelopoulos: "Ik heb mijn thuis op mijn tweeënzestigste nog steeds niet gevonden. Wat voor mij thuis is, is de plek waar ik in harmonie kan zijn met mezelf en de wereld. Mijn thuis is voor mij op dit moment een auto met een chauffeur, want ik heb zelf geen rijbewijs. Een auto waarin we samen reizen en waarin ik het landschap voorbij kan zien suizen vanachter het raam. Hierin kan ik mijn verloren evenwicht hervinden. Dat is het enige thuis dat mij accepteert en dat ikzelf accepteer. De centrale vraag is natuurlijk: wat bevindt zich achter de grens? Hoeveel grenzen moeten we overschrijden om uiteindelijk thuis te komen? Want na elke grenspaal moet er weer een nieuwe grens worden overschreden. De odyssee van Alexander betekent voor mij de zoektocht naar een eeuwigheid, die alle grenzen en beperkingen overschrijdt, ook die van realiteit en fictie. Wat het reizen door de tijd betreft: ik weiger mij te laten inperken door de absolute tijd of filmische tijd." Ook schrijver Alexander accepteert geen enkele beperking. Hij weet dat hij sterven gaat, maar accepteert dit niet.
Het kijken naar de films van Angelopoulos lijkt soms nog het meest op het lezen van een filosofieboek, omdat er verschillende metafysische lagen in zitten. "Ik zie mezelf helemaal niet als een filosoof, maar als een normaal denkend mens. Vanaf het begin der tijden tot nu heeft de mensheid zich dezelfde fundamentele vragen gesteld. Nooit is er een antwoord op gevonden. Mijn films zijn niets anders dan een nieuwe manier om dezelfde vragen te stellen. De vragen over de liefde, de dood, het leven, de geboorte, de droom en de weg om een betere wereld te creëren."

Renata Habets

Naar boven